Rusland
Deze infopagina bevat informatie over de betrekkingen tussen de EU en Rusland, die sinds 2014 zeer gespannen zijn als gevolg van Ruslands illegale inlijving van de Krim, zijn invasie en bezetting van de Donbas-regio in Oekraïne, zijn pogingen om de hele regio te destabiliseren, zijn desinformatiecampagnes en inmenging en zijn schendingen van de mensenrechten. De grootschalige, illegale invasie van Oekraïne door Rusland in 2022 leidde ertoe dat alle resterende politieke, culturele en wetenschappelijke samenwerking werd opgeschort en dat er door de EU en op internationaal niveau ongekende sancties werden ingesteld.
Rechtsgrond
- Het Verdrag betreffende de Europese Unie: titel V (extern optreden);
- Het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie: de artikelen 206 en 207 (handel) en artikelen 216 tot en met 219 (internationale overeenkomsten);
- Partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten (bilaterale betrekkingen).
De betrekkingen tussen de EU en Rusland
Tot de protesten van de Maidan-beweging in Oekraïne in november 2013 streefden de EU en Rusland een strategisch partnerschap na op basis van politieke dialoog, economische integratie en samenwerking bij mondiale aangelegenheden. De in 2008 gestarte onderhandelingen moesten resulteren in een nieuwe overeenkomst op het gebied van handel, energie, klimaatactie, onderzoek, cultuur en veiligheid, terwijl het partnerschap voor modernisering van 2010 bedoeld was om hervormingen, innovatie en nauwere economische banden te bevorderen. De EU steunde ook de toetreding van Rusland tot de Wereldhandelsorganisatie (WTO), die in 2012 een feit was.
Dit traject eindigde abrupt in 2014, toen Rusland Oekraïne voor het eerst binnenviel, de Krim illegaal annexeerde en delen van Oekraïne’s oostelijke Donbas-regio innam. Deze daden van agressie vormden een fundamentele aanslag op de grondslagen van het partnerschap en leidden tot een volledige herziening van het Europese beleid ten aanzien van Rusland.
Dit betekende dat de EU haar eerste beperkende maatregelen tegen Rusland invoerde en onder meer tegoeden bevroor en reisverboden uitvaardigde voor Russische functionarissen en medeplichtige actoren die betrokken waren bij het ondermijnen van de soevereiniteit van Oekraïne. De topontmoetingen tussen de EU en Rusland werden opgeschort, de onderhandelingen over een nieuwe samenwerkingsovereenkomst werden bevroren en de deelname van Rusland aan de G8 werd ingetrokken. Er volgden bredere sectorale sancties op het gebied van handel, financiën, energie en defensie.
In 2016 werd Rusland in de mondiale veiligheidsstrategie van de EU als “een belangrijke strategische uitdaging” bestempeld, wat de Raad ertoe aanzette om vijf leidende beginselen vast te stellen: 1) uitvoering van de akkoorden van Minsk over een staakt-het-vuren in het conflict in Oost-Oekraïne als essentiële voorwaarde voor elke substantiële wijziging van de houding van de EU ten opzichte van Rusland; 2) nauwere betrekkingen met de oostelijke partners van de EU en andere buurlanden, met inbegrip van Centraal-Azië; 3) vergroting van de veerkracht van de EU (bijv. op het gebied van energiezekerheid, hybride dreigingen of strategische communicatie); 4) selectieve samenwerking met Rusland op gebieden die van belang zijn voor de EU; 5) de noodzaak van persoonlijke contacten en van ondersteuning van het Russisch maatschappelijk middenveld.
De grootschalige invasie van Oekraïne door Rusland op 24 februari 2022 betekende een nieuw keerpunt in de betrekkingen tussen de EU en Rusland en leidde tot een fundamentele herdefiniëring van het Europese veiligheidsbeleid. De EU sprak in de meest krachtige bewoordingen haar veroordeling uit van de illegale, niet-uitgelokte en ongerechtvaardigde aanvalsoorlog van Rusland tegen Oekraïne, zijn opzettelijke aanvallen op burgers en civiele infrastructuur, en zijn pogingen om Oekraïens grondgebied te annexeren door middel van schijnreferenda in de bezette gebieden. De EU eist onverminderd dat alle Russische troepen zich onmiddellijk en onvoorwaardelijk terugtrekken uit het gehele grondgebied van Oekraïne binnen zijn internationaal erkende grenzen. Tevens is ze van mening dat Rusland de volledige verantwoordelijkheid draagt voor zijn flagrante schending van het VN-Handvest en van de grondbeginselen van het internationaal recht. De EU heeft Rusland veroordeeld omdat het voedsel als wapen gebruikt in de oorlog tegen Oekraïne en daardoor een wereldwijde crisis in de voedselvoorziening heeft veroorzaakt.
In maart 2022 stelde de EU haar strategisch kompas voor veiligheid en defensie vast, waarin ze aangaf dat Rusland “een directe langetermijnbedreiging voor de Europese veiligheid” vormt. Dit betekende een aardverschuiving in de betrekkingen tussen de EU en Rusland sinds 2016. De NAVO sloeg in het strategisch concept, dat in juni 2022 werd aangenomen, een vergelijkbare toon aan door te stellen dat de Russische Federatie de belangrijkste en meest directe bedreiging vormt voor de veiligheid van de bondgenoten en voor de vrede en stabiliteit in het Euro-Atlantische gebied. De EU baseert daarom sinds 2022 haar benadering van Rusland op de volgende beginselen: 1) Rusland moet internationaal worden geïsoleerd en er moeten sancties aan het land worden opgelegd om te voorkomen dat het nog oorlog kan voeren; 2) de internationale gemeenschap moet ervoor zorgen dat de Russische staat, individuele daders en medeplichtigen rekenschap afleggen voor de schendingen van het internationaal recht en oorlogsmisdaden in Oekraïne; 3) de buurlanden van de EU moeten worden ondersteund, onder meer via het uitbreidingsbeleid van de EU, en partners wereldwijd moeten worden geholpen om de gevolgen van de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne op te vangen; 4) nauwe samenwerking met de NAVO en partners wereldwijd moet worden ondersteund om de op regels gebaseerde internationale orde te verdedigen; 5) de weerbaarheid van de EU moet worden vergroot, met name op het gebied van energiezekerheid en kritieke infrastructuur, en de hybride en cyberdreigingen en de informatiemanipulatie en inmenging van Rusland moeten worden tegengegaan; 6) maatschappelijke organisaties, mensenrechtenverdedigers en onafhankelijke media moeten binnen en buiten Rusland worden ondersteund. Tegelijkertijd moeten bedreigingen voor de veiligheid en de openbare orde in de EU worden aangepakt.
In reactie op de Russische invasie legden de EU-lidstaten in nauwe samenwerking met hun partners, waaronder de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Canada, Australië en Japan, snel ongekend zware sancties op. Sinds 24 februari 2022 heeft de EU de beperkende sectorale maatregelen enorm uitgebreid door middel van twintig opeenvolgende sanctiepakketten tegen Rusland (tot mei 2026) en heeft ze tal van personen en entiteiten aan de sanctielijst toegevoegd. Doel is om de druk op Rusland verder op te voeren, zodat het land een einde maakt aan de oorlog. De beperkende maatregelen zijn bedoeld om de economische basis van Rusland te verzwakken en het land af te snijden van essentiële technologieën en markten, zodat het veel minder makkelijk oorlog kan voeren.
De snelle opeenvolging van die twintig Europese sanctiepakketten tegen Rusland, ook wel eens een “sanctierevolutie” genoemd, heeft tot een ongekende reeks maatregelen geleid die gericht zijn op de belangrijkste sectoren van de Russische economie en de politieke elite van het land. Met elk sanctiepakket werd het toepassingsgebied van de sanctieregelingen die sinds 2014 zijn aangenomen, verder gewijzigd en uitgebreid. Er werd een nieuwe regeling ingevoerd waarmee de invoer van goederen afkomstig uit de illegaal ingelijfde gebieden Donetsk, Loehansk, Cherson en Zaporizja naar de EU werd verboden. De sanctiepakketten moesten krachtig zijn en verstrekkende gevolgen hebben op het gebied van financiën, energie, vervoer en luchtruim, technologie, consultancy, media, metaal, luxegoederen en andere artikelen. Uitvoerverboden hebben betrekking op ongeveer 54 % van de uitvoer naar Rusland van vóór de oorlog, terwijl invoerverboden betrekking hebben op 58 % van de invoer van vóór de oorlog. Daarnaast voerde de EU in maart 2025 douaneheffingen in op Russische en Belarussische landbouwproducten en meststoffen. In de rangschikking van belangrijkste handelspartners van de EU is Rusland weggezakt van de 5e plaats in 2021 naar de 15e plaats in 2024. Naast de economische sancties en sancties tegen individuen zijn er ook diplomatieke sancties opgelegd, zoals de opschorting van de visumversoepeling tussen de EU en Rusland. Samen met andere leden van de WTO is de EU overeengekomen dat er geen meestbegunstigingsbehandeling meer wordt gegeven aan Russische producten en diensten op de EU-markt. De voorbereidingen voor het 21e sanctiepakket zijn aan de gang. Dit komende pakket zal naar verwachting verder gericht zijn tegen de Russische “schaduwvloot”, financiële instellingen, militair-industriële ondernemingen en bedrijven die betrokken zijn bij de handel in gestolen Oekraïens graan.
Sinds eind mei 2026 staan er meer dan 2 700 personen en entiteiten op de sanctielijst. De gesanctioneerde personen zijn onder meer de president van de Russische Federatie, Vladimir Poetin, de Russische minister van Buitenlandse Zaken, Sergej Lavrov, de 351 leden van de Doema die de erkenning van de tijdelijk bezette gebieden Donetsk en Loehansk hebben gesteund, hooggeplaatste ambtenaren en militair personeel, verspreiders van desinformatie, de verantwoordelijken voor raketaanvallen tegen burgers en op kritieke burgerinfrastructuur, en voor de onrechtmatige deportatie, gedwongen overbrenging en illegale adoptie van Oekraïense kinderen, en de militarisering en ideologische indoctrinatie waaraan deze kinderen worden onderworpen. Ook werden verscheidene hooggeplaatste leden van de huurlingengroep Wagner op de sanctielijst geplaatst.
Na de dood van de Russische oppositieleider en winnaar van de Sacharovprijs Aleksej Navalny in een Siberische gevangenis in februari 2024 en als reactie op de groeiende politieke onderdrukking in Rusland stelde de Raad op 27 mei 2024 een nieuwe sanctieregeling vast tegen personen en entiteiten die verantwoordelijk zijn voor schendingen van de mensenrechten, de onderdrukking van het maatschappelijk middenveld en de democratische oppositie, en het ondermijnen van de democratie en de rechtsstaat in Rusland. Deze nieuwe regeling vormt een aanvulling op de wereldwijde EU-sanctieregeling voor de mensenrechten. Op die manier kan de EU besluiten verdere op Rusland gerichte maatregelen te nemen als reactie op mensenrechtenschendingen en repressie in het land. Tot mei 2026 zijn er in totaal aan 135 personen en 37 entiteiten sancties opgelegd, onder meer aan rechters, aanklagers en de leden van de rechterlijke macht die een centrale rol hebben gespeeld bij de gevangenneming van en de moord op Aleksej Navalny.
Op 8 oktober 2024 nam de Raad een nieuwe sanctieregeling aan in reactie op de destabiliserende activiteiten van Rusland in de EU en wereldwijd waarmee het democratische processen probeert te ondermijnen, aanzet tot of steun verleent aan gewelddadige demonstraties, critici intimideert, informatie manipuleert en zich schuldig maakt aan cyberaanvallen op of sabotageacties tegen kritieke infrastructuur.
In mei 2025 breidde de Raad het toepassingsgebied van zijn autonome beperkende maatregelen uit tot materiële activa zoals schepen, vliegtuigen, onroerend goed en componenten van communicatienetwerken, en tot transacties waarbij financiële aanbieders en aanbieders van cryptoactivadiensten betrokken zijn. Op de sanctielijst staan 69 personen en 19 entiteiten.
De EU heeft ook de handhaving aangescherpt om te voorkomen dat sancties via niet-EU-landen worden omzeild. De maatregelen hebben betrekking op de wederuitvoer van goederen voor tweeërlei gebruik, kritieke onderdelen en geavanceerde technologieën. Naast de sluiting van het EU-luchtruim voor alle Russische vliegtuigen en van EU-havens voor alle Russische schepen zijn er specifieke bepalingen tegen Ruslands groeiende “schaduwvloot”, die wordt gebruikt om sancties te omzeilen. Het gaat daarbij onder meer om een verbod op het binnenvaren van havens, beperkingen bij de dienstverlening en een strenger toezicht op de verkoop van schepen aan derde landen. In totaal vallen meer dan 600 schepen onder de sancties.
Om de handhaving aan te scherpen, voegde de Raad op 9 juni 2023 de schending van EU-sancties toe aan de lijst van EU-misdrijven. Op die manier kunnen de lidstaten hun strafrechtelijke sancties harmoniseren en hun samenwerking bij het onderzoeken en vervolgen van schendingen van sancties verbeteren.
In september 2022 schortten de EU-lidstaten de visaversoepelingsovereenkomst van 2007 tussen de EU en Rusland volledig op. Hoewel er richtsnoeren voor de uitvoering van de opschorting van visa zijn uitgevaardigd om ervoor te zorgen dat de opschorting geen gevolgen heeft voor personen die bescherming nodig hebben en voor personen die voor essentiële doeleinden reizen, zoals journalisten, dissidenten en vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld, heeft de Commissie in november 2025 strengere visumregels vastgesteld vanwege de toegenomen veiligheidsrisico’s als gevolg van de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne, zoals de inzet van migratie als wapen, sabotage en mogelijk misbruik van visa.
Als vergelding heeft de Russische regering alle EU-lidstaten, het VK, de Verenigde Staten en andere landen met een sanctieregeling tegen Rusland aangemerkt als “onvriendelijke staten”. Door deze tegenmaatregelen gelden er nu beperkingen voor een breed scala aan zakelijke en financiële transacties met personen en entiteiten uit deze landen.
Op 31 maart 2022 breidden de Russische autoriteiten hun “stop”-lijst aanzienlijk uit en voegden ze de topleiders van de EU, een aantal Europese commissarissen en hoofden van militaire organen van de EU en de overgrote meerderheid van de leden van het Europees Parlement eraan toe, waarmee hun het recht op toegang tot Russisch grondgebied is ontzegd. Deze lijst is niet officieel gepubliceerd, zodat het onmogelijk is beroep bij een rechterlijke instantie in te stellen, hetgeen bij het reisverbod van de EU wel mogelijk is. Op de Russische “stop”-lijst staan ook hooggeplaatste ambtenaren van de regeringen van enkele EU-lidstaten, leden van nationale parlementen en publieke en mediafiguren.
Gezien Ruslands voortdurende schending van het internationaal recht en het VN-Handvest, blijft de EU de internationale inspanningen steunen om ervoor te zorgen dat er verantwoording wordt afgelegd voor oorlogsmisdaden, voor andere ernstige misdrijven, waaronder het misdrijf agressie, en voor de enorme schade die is veroorzaakt. De rechtsgronden voor een speciaal tribunaal voor het misdrijf agressie tegen Oekraïne werden in februari 2025 vastgesteld door de Commissie, de Raad van Europa en Oekraïne. Het tribunaal, dat officieel werd opgericht op 25 juni 2025, zal het misdrijf agressie tegen Oekraïne, gepleegd door de politieke en militaire leiders van de Russische Federatie en haar bondgenoten, waaronder Belarus, onderzoeken en vervolgen. In mei 2026 ratificeerde de Europese Commissie namens de EU ook het Verdrag tot oprichting van een internationale schadevergoedingscommissie voor Oekraïne. Deze commissie zal verantwoordelijk zijn voor het behandelen, beoordelen en vaststellen van vorderingen voor de door Rusland veroorzaakte schade en voor de verliezen en het letsel dat het Oekraïne en het Oekraïense volk heeft toegebracht. De schadevergoedingscommissie zal ook tot taak hebben om het bedrag van de schadevergoeding per geval vast te stellen. Het register van de schade die is aangericht door de agressie van de Russische Federatie tegen Oekraïne is op 2 april 2024 officieel opengesteld voor het indienen van vorderingen. Daarmee is een eerste stap gezet in de richting van de uitvoering van het compensatiemechanisme. Sinds het begin van de grootschalige invasie zijn in Oekraïne meer dan 140 000 onderzoeken naar oorlogsmisdaden gestart. Eurojust heeft nieuwe bevoegdheden gekregen om bewijs bij te houden en te analyseren met als doel verder onderzoek naar oorlogsmisdaden, genocide en misdaden tegen de menselijkheid die op Oekraïens grondgebied zijn gepleegd, te vergemakkelijken. In juli 2023 werd, samen met het gemeenschappelijk onderzoeksteam van de EU, binnen Eurojust het Internationaal Centrum voor de vervolging van het misdrijf agressie tegen Oekraïne (ICPA) opgericht.
Op 17 maart 2023 heeft het Internationaal Strafhof een arrestatiebevel uitgevaardigd tegen president Vladimir Poetin en Marija Lvova-Belova, commissaris voor Kinderrechten in het kabinet van de Russische president. Daarmee werd bevestigd dat er redelijke gronden zijn om aan te nemen dat beiden strafrechtelijk verantwoordelijk zijn voor de onrechtmatige deportatie en overbrenging van Oekraïense kinderen uit de bezette gebieden van Oekraïne naar de Russische Federatie. Op 5 maart 2024 heeft het Internationaal Strafhof arrestatiebevelen uitgevaardigd tegen twee hooggeplaatste Russische militaire bevelhebbers.
De EU werkt ook nauw samen met de G7-partners om ervoor te zorgen dat inkomsten uit bevroren Russische staatstegoeden worden aangewend voor de wederopbouwinspanningen en militaire uitgaven van Oekraïne, in overeenstemming met het EU-recht en het internationaal recht. Van de 260 miljard EUR aan tegoeden van de Russische centrale bank wereldwijd is er binnen de EU 210 miljard EUR geïmmobiliseerd. In mei 2024 nam de Raad een rechtskader aan zodat de winst uit die tegoeden kan worden gebruikt om Oekraïne te steunen. In oktober 2024 hebben de G7-landen overeenstemming bereikt over het gebruik van de uitzonderlijke opbrengsten uit de tegoeden voor de kosten en terugbetaling van een lening van 50 miljard USD in het kader van het initiatief voor de versnelde terbeschikkingstelling van uitzonderlijke opbrengsten (ERA) aan Oekraïne, waaraan de EU met 18,1 miljard EUR bijdraagt. Tegelijkertijd is de ingewikkelde discussie tussen de lidstaten over de wettigheid en de daarmee samenhangende risico’s met betrekking tot het gebruik van de hoofdsom nog altijd gaande. Om die reden heeft de EU in april 2026 een steunlening van 90 miljard EUR voor Oekraïne voor de periode 2026-2027 goedgekeurd, die moet worden gefinancierd door middel van gezamenlijke leningen op de kapitaalmarkten en die moet worden gedekt door de EU-begroting. Oekraïne is alleen wettelijk verplicht de hoofdsom van de lening terug te betalen als Rusland het land oorlogsherstelbetalingen betaalt.
Met name vanaf 2012 werd de ruimte voor individuele en collectieve actie onder Vladimir Poetin geleidelijk maar stelselmatig beperkt door middel van wetgeving en doelgerichte intimidatie van critici. In de loop der jaren hebben de Russische autoriteiten ingrijpende wettelijke beperkingen ingevoerd voor “buitenlandse agenten” en “ongewenste” en “extremistische” organisaties. Honderden niet-gouvernementele organisaties (ngo’s) werden hiervan het doelwit en de media, het internet en de sociale media werden steeds meer gecensureerd. Actoren uit het maatschappelijk middenveld, mensenrechtenverdedigers en onafhankelijke journalisten werden bestempeld als “buitenlandse agent” en daardoor geïntimideerd en opgesloten. Tegelijkertijd werden mensenrechtenorganisaties opgedoekt en werd de vrijheid van meningsuiting, vreedzame vergadering en vereniging aan banden gelegd. Ook onderzoeks- en datajournalistiek was een doelwit. Ondertussen propageerden door de staat gecontroleerde media voortdurend het beeld van Rusland als een “belegerd fort” dat werd aangevallen door “het collectieve Westen”. De academische vrijheid is eveneens drastisch ingeperkt.
Bovendien vonden de parlementsverkiezingen van 2016 en 2021 en de regionale en lokale verkiezingen van september 2022 plaats in een klimaat van politieke en mediabeperkingen, hetgeen leidde tot een belangrijke overwinning voor de partij Verenigd Rusland van president Poetin. Verkiezingswaarnemers (tot 2016) en onafhankelijke media waren keer op keer van oordeel dat de verkiezingen niet voldeden aan internationale normen en ontsierd werden door fraude, mobilisatie op de werkplek, systematische uitsluiting van de oppositie en andere onregelmatigheden. In september 2023 werden er in de Russische Federatie regionale verkiezingen gehouden, onder meer in de bezette gebieden van Oekraïne, die door de EU werden veroordeeld en als illegaal en onrechtmatig werden beschouwd. Verkiezingswaarnemers van Russian Election Monitor en Golos (twee organisaties voor kiesrecht) verklaarden dat deze verkiezingen zelfs nog oneerlijker en minder vrij waren dan de vorige. Het stemrecht van de Russische burgers is zodanig uitgehold dat gesteld kan worden dat bij deze verkiezingen de democratische beginselen eigenlijk niet meer zijn gevolgd.
Nadat Vladimir Poetin in 2018 voor de vierde keer tot president werd verkozen, regelde hij in 2020 enkele grondwetswijzigingen, waardoor hij ook na 2024 aan de macht kon blijven (theoretisch tot 2036). In maart 2024 won Vladimir Poetin zijn vijfde presidentiële ambtstermijn. Bij een opkomst van 77,44 % van de in aanmerking komende kiezers kreeg hij 87,28 % van de stemmen tijdens verkiezingen die als ondemocratisch werden beschouwd. Deze “presidentsverkiezingen” vonden plaats in een zeer restrictief klimaat waarin volop gebruik werd gemaakt van propaganda. De EU bracht een verklaring over de Russische presidentsverkiezingen uit waarin zij herhaalde dat zij de schijnverkiezingen op het grondgebied van Oekraïne, en de resultaten ervan, niet erkent en ook nooit zal erkennen. Josep Borrell, de toenmalige vicevoorzitter van de Commissie / hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid/ (HV/VV), verklaarde dat de verkiezingen gebaseerd waren op repressieve wetten, gekenmerkt werden door het ontbreken van geloofwaardige concurrentie en onafhankelijke media, door willekeurige detentie van politieke oppositieleiders, vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld en journalisten, en tevens overschaduwd werden door de plotselinge dood van Aleksej Navalny tijdens zijn gevangenschap in een van de strengste strafkolonies van Rusland. Bovendien was het de tweede keer op rij dat de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) de verkiezingen in de Russische Federatie niet heeft kunnen observeren (na de parlementsverkiezingen van 2021).
Nadat de openbare ruimte onder Vladimir Poetin al tien jaar lang steeds kleiner was geworden, ontstond er na de terugkeer van Aleksej Navalny naar Rusland in januari 2021 een nieuwe golf van binnenlandse politieke onderdrukking. Die situatie is sinds de grootschalige Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 nog verergerd. Andere meningen of afwijkingen van de officiële versie van gebeurtenissen worden bestraft en kritische stemmen in de samenleving worden verder gecriminaliseerd. In de democratie-index 2024 van de EIU wordt Rusland aangemerkt als “autoritair” en staat het op de 150e plaats van de in totaal 167 landen. In de wereldindex voor persvrijheid 2026 stond Rusland wat mediavrijheid betreft op de 172e plaats van de in totaal 180 landen. Bijna alle onafhankelijke media zijn verboden of onderworpen aan militaire censuur. Marijana Katsarova, speciaal rapporteur van de VN voor de mensenrechtensituatie in de Russische Federatie, heeft herhaaldelijk benadrukt dat de mensenrechtensituatie in Rusland sinds de invasie van Oekraïne aanzienlijk is verslechterd en een patroon laat zien van onderdrukking van burgerrechten en politieke rechten.
Sinds 24 februari 2022 zijn er in Rusland 20 000 antioorlogsdemonstranten aangehouden en zijn er volgens OVD-Info momenteel meer dan 6 500 politieke gevangenen. De EU heeft de systematische acties tegen ngo’s, maatschappelijke organisaties, mensenrechtenverdedigers en onafhankelijke journalisten zowel binnen als buiten Rusland veroordeeld en blijft de Russen steunen die zich hebben uitgesproken tegen de oorlog in Oekraïne of daartegen protesteren. De EU heeft herhaaldelijk haar solidariteit betuigd aan alle Russen die worden vervolgd, opgesloten of geïntimideerd omdat ze voor de mensenrechten blijven strijden en de waarheid zeggen over de onwettige daden van het regime.
In 2024-2025 ging de afbraak van burgerlijke vrijheden door en werd die uitgebreid met nieuwe wetten, die het mogelijk maken om minderjarigen vanaf 14 jaar te vervolgen voor “sabotagemisdrijven”, om eigendommen in beslag te nemen vanwege antioorlogsverklaringen, om strengere straffen op te leggen voor verraad, om verzonnen strafzaken te voeren met gebruikmaking van marteling, bedreigingen en provocaties, om uitingen in de privésfeer, voornamelijk op internet, te vervolgen, en om een verbod uit te vaardigen voor alle “buitenlandse agenten” om onderwijsactiviteiten te verrichten, hetgeen ook betrekking heeft op het publiceren van boeken en het houden van lezingen. Sinds 2026 neemt de internetcensuur ongekende proporties aan. De staat heeft steeds meer controle over de internetinfrastructuur, waardoor de toegang tot wereldwijde berichtenapps en socialemediaplatforms wordt belemmerd, het gebruik van VPN geleidelijk strafbaar wordt gesteld, gebruikers worden gedwongen een beroep te doen op door de staat gecontroleerde toepassingen en mobiel internet op grote schaal wordt verstoord en stilgelegd.
Vigerende overeenkomsten
De in juni 1994 ondertekende partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst (PSO) blijft de rechtsgrondslag voor de betrekkingen tussen de EU en Rusland. Deze overeenkomst gold aanvankelijk voor tien jaar, maar werd jaarlijks stilzwijgend verlengd. In de PSO is een kader voor politieke dialoog en samenwerking vastgesteld. De overeenkomst voorziet onder meer in regelmatig overleg over mensenrechten en tweemaal per jaar een topbijeenkomst op presidentieel niveau. Alle institutionele dialogen in het kader van de PSO zijn echter sinds 2014 opgeschort.
Tijdens de top in Sint-Petersburg in 2003 besloten de EU en Rusland hun samenwerking te verdiepen door vier “gemeenschappelijke ruimten” in te voeren: 1) economie; 2) vrijheid, veiligheid en recht; 3) externe veiligheid; en 4) onderzoek, onderwijs en cultuur. Tegelijkertijd vernieuwden de EU, Rusland, Noorwegen en IJsland in 2007 het beleid inzake de noordelijke dimensie en werd de grensoverschrijdende samenwerking in de regio’s van de Oostzee en de Barentszzee bevorderd. In 2008 werden de onderhandelingen gestart voor een nieuwe overeenkomst tussen de EU en Rusland, die juridisch bindende toezeggingen moest bevatten op diverse gebieden, waaronder politieke dialoog, justitie, vrijheid, veiligheid, economische samenwerking, onderzoek, onderwijs, cultuur, handel, investeringen en energie. In 2010 werd er een “Partnerschap voor modernisering” gelanceerd. De onderhandelingen over een visumversoepelingsovereenkomst werden in 2011 afgerond. De Russische invasie op de Krim leidde echter tot de opschorting van al deze onderhandelingen en processen. In 2014 besloot de Europese Raad de samenwerking met Rusland op te schorten (behalve met betrekking tot grensoverschrijdende samenwerking en persoonlijke contacten) en ook de nieuwe EU-financiering werd na Ruslands grootschalige invasie van Oekraïne in februari 2022 stopgezet. Alle resterende samenwerking werd opgeschort.
De rol van het Europees Parlement
In 1997 steunde het Europees Parlement de PSO in het kader van de “instemmingsprocedure”.
Het Parlement heeft een reeks resoluties over Oekraïne aangenomen waarin de illegale inlijving van de Krim door Rusland in 2014 en de rol van het land in de destabilisering van Oost-Oekraïne werden veroordeeld. In zijn resoluties van 11 juni 2015 over de strategische militaire situatie in het Zwarte Zeebekken na de illegale annexatie van de Krim door Rusland en van 12 maart 2019 over de stand van zaken in de politieke betrekkingen tussen de EU en Rusland sprak het Parlement zijn steun uit voor de EU-sancties en benadrukte het dat het noodzakelijk is om ondanks de moeilijke betrekkingen ambitieuzere financiële EU-steun te bieden aan het maatschappelijk middenveld in Rusland en om persoonlijke contacten te bevorderen. In de resolutie van 2019 over de stand van zaken in de politieke betrekkingen tussen de EU en Rusland werd grote bezorgdheid geuit over de houding van Rusland op internationaal niveau, met name in de landen van het Oostelijk Partnerschap. In de resolutie werd tevens kritiek geuit op de verslechtering van de situatie van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden in Rusland en voorgesteld Rusland niet langer als een “strategische partner” van de EU te beschouwen. In september 2021 heeft het Parlement een aanbeveling betreffende de koers van de politieke betrekkingen tussen de EU en Rusland aangenomen, waarin staat dat de EU ervoor moet zorgen “dat verdere samenwerking met het Kremlin afhangt van de toezegging van het regime om een eind te maken aan de binnenlandse agressie tegen de eigen bevolking, om de stelselmatige onderdrukking van de oppositie” en van politieke gevangenen en maatschappelijke organisaties “een halt toe te roepen, om alle wetten die onverenigbaar zijn met internationale normen in te trekken of te wijzigen – zoals de wetgeving inzake “buitenlandse agenten” […] en om de externe agressie tegen de buurlanden te beëindigen”. In de aanbeveling verzoekt het Parlement de EU duidelijk omschreven rode lijnen te hanteren en niet langer samenwerking met Rusland na te streven louter om de kanalen voor dialoog open te houden. Het Parlement pleit ook voor een visie op en een strategie over de toekomstige betrekkingen van de EU met een vrij, welvarend, vreedzaam en democratisch Rusland.
Vóór 2014 gaf het Parlement de voorkeur aan een nieuwe, alomvattende en op gemeenschappelijke waarden en belangen gebaseerde overeenkomst met Rusland. Het Parlement heeft echter herhaaldelijk zijn grote bezorgdheid geuit over de eerbiediging van de mensenrechten, de rechtsstaat en de toestand van de democratie in Rusland, bijvoorbeeld naar aanleiding van wetgeving tegen lhbtiq+-“propaganda”, het niet langer strafbaar stellen van licht huiselijk geweld, de acties tegen ngo’s die onafhankelijk zijn of financiële middelen van bronnen buiten Rusland ontvangen enz. Het Parlement heeft met name het ongekende niveau van de mensenrechtenschendingen ten aanzien van de inwoners van de Krim, in het bijzonder de Krim-Tataren, veroordeeld. In 2018 drong het Parlement aan op de vrijlating van de Oekraïense filmregisseur Oleh Sentsov, die zich had uitgesproken tegen de illegale inlijving van de Krim, en kende het hem de Sacharovprijs toe. Sentsov werd in 2019 vrijgelaten in het kader van een uitwisseling van gevangenen tussen Rusland en Oekraïne. Het Parlement veroordeelde de poging tot moord op Aleksej Navalny in 2020 ten stelligste.
Sinds het begin van de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne heeft het Parlement verschillende resoluties aangenomen waarin de Russische agressie en de daarmee verband houdende misdaden worden veroordeeld. Het schaarde zich volledig achter de onafhankelijkheid, soevereiniteit en territoriale integriteit van Oekraïne binnen zijn internationaal erkende grenzen.
In de periode die volgde op de grootschalige Russische invasie van Oekraïne heeft het Parlement steeds zijn onwrikbare steun uitgesproken voor krachtige en doeltreffende EU-sancties als een belangrijk instrument tegen de Russische Federatie, Belarus en bondgenoten van de Russische Federatie. Het heeft ervoor gepleit Russische tegoeden die door de EU bevroren waren, in beslag te nemen en te gebruiken voor de wederopbouw van Oekraïne en om de slachtoffers van de Russische agressie te compenseren. Wat betreft de wereldwijde samenwerking met betrekking tot sancties, heeft het Parlement zijn partners opgeroepen zich ook aan die sancties te houden. Tegelijk maakt het zich zorgen over het feit dat verschillende derde landen met Rusland heulen om het land te helpen de sancties te omzeilen.
In zijn resolutie van 23 november 2022 bestempelde het Parlement Rusland als een staatssponsor van terrorisme en als een staat die terroristische middelen gebruikt, en riep het de internationale gemeenschap op om het land eensgezind ter verantwoording te roepen voor oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en het misdrijf agressie. In verschillende resoluties heeft het Parlement ertoe opgeroepen om president Poetin, andere Russische leiders en hun Belarussische bondgenoten rekenschap te laten afleggen voor het misdrijf agressie. In zijn resolutie van 19 januari 2023 sprak het Parlement zijn steun uit voor de oprichting van een speciaal internationaal tribunaal voor de vervolging van het misdrijf agressie tegen Oekraïne, dat gepleegd is door de politieke en militaire leiders van de Russische Federatie en haar bondgenoten, waaronder Belarus. Het schaart zich tevens volledig achter het lopende onderzoek van de aanklager van het ICC naar de situatie in Oekraïne en vermeende oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Het Parlement verwelkomde ook de arrestatiebevelen die het ICC had uitgevaardigd tegen Vladimir Poetin en Marija Lvova-Belova, de commissaris voor Kinderrechten van de Russische president, in verband met onwettige deportaties van Oekraïense kinderen naar Russisch grondgebied. In mei 2025 sprak het Parlement zijn diepe afschuw uit over de “genocidale strategie” die Rusland, met steun van Belarus, uitvoert om de Oekraïense identiteit uit te wissen door de gedwongen overbrenging en deportatie van Oekraïense kinderen, hun illegale adoptie, moord, gedwongen russificatie en militarisering. In maart 2026 veroordeelde het Europees Parlement de gedwongen rekrutering van buitenlandse onderdanen door Rusland, met name uit Afrika, als een ernstige schending van de mensenrechten en het internationaal recht.
Het Parlement veroordeelt ook de systematische geschiedenisvervalsing door het Russische regime om zijn illegale oorlog tegen Oekraïne te rechtvaardigen, hekelt het feit dat het geen rekenschap aflegt voor de misdrijven van de Sovjet-Unie, het verheerlijken van het stalinistische totalitarisme en het doelbewust belemmeren van historisch onderzoek, en verwerpt de pogingen om de Oekraïners hun geschiedenis en identiteit te ontzeggen.
In zijn aanbeveling van 8 juni 2022 getiteld “Het buitenlands, veiligheids- en defensiebeleid van de EU na de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne” drong het Parlement er bij HV/VV Josep Borrell op aan om een holistische benadering ten aanzien van de Russische Federatie na te streven en zich te onthouden van elke selectieve samenwerking met Moskou gezien de wreedheden en oorlogsmisdaden die door de Russische politieke elite worden georkestreerd en door Russische troepen, hun medestanders en huurlingen in Oekraïne en elders worden gepleegd.
In zijn resolutie van 16 februari 2023 erkende het Parlement dat de Russische aanvalsoorlog de geopolitieke situatie in Europa fundamenteel heeft veranderd, en riep het de EU daarom op om doortastende, moedige en omvattende politieke, veiligheids- en financiële besluiten te nemen en het internationale isolement van de Russische Federatie te bestendigen.
Tegelijkertijd is het Parlement, zoals het in zijn resolutie van 6 oktober 2022 over de escalatie door Rusland van zijn aanvalsoorlog tegen Oekraïne heeft verklaard, ook van mening dat de Commissie, de Europese Dienst voor extern optreden en de lidstaten alvast moeten nadenken over de wijze waarop in de toekomst met Rusland kan worden samengewerkt en hoe het land kan worden geholpen bij een succesvolle overgang van een autoritair regime naar een democratie waarin geen plaats is voor revisionistisch en imperialistisch beleid.
Voor het begin de aanvalsoorlog had het Parlement de binnenlandse repressie door het Russische regime en de steeds slechtere staat van de mensenrechten in het land al jarenlang aan de kaak gesteld. Toen Rusland zijn aanvalsoorlog tegen Oekraïne begon, sprak het Parlement nogmaals in de sterkst mogelijke bewoordingen zijn veroordeling uit, met name van de strenge beperkingen van de vrijheid van mening en meningsuiting, het recht op vreedzame vergadering en vereniging en de systematische repressieve acties tegen maatschappelijke organisaties, mensenrechtenverdedigers, onafhankelijke media, advocaten en de politieke oppositie. Daarnaast betreurde het Parlement de ingrijpende repressieve Russische wetten over onder meer “buitenlandse agenten” en “ongewenste organisaties”, de wijzigingen in het wetboek van strafrecht en de wet op de massamedia, die de Russische autoriteiten gebruiken om afwijkende stemmen binnen en buiten Rusland via gerechtelijke weg te intimideren en om onafhankelijke media te verzwakken. Voorts heeft het Parlement de aanhoudende en toenemende censuur in Rusland gehekeld.
Meer bepaald heeft het Parlement Rusland geregeld sterk bekritiseerd wegens de veroordeling van Aleksej Navalny, die in 2021 de Sacharovprijs van het Europees Parlement kreeg. Nadat er steeds meer activisten werden aangehouden en opgesloten, nam het Parlement zijn resolutie van 7 april 2022 over de toenemende repressie in Rusland en zijn resolutie van 20 april 2023 over repressie in Rusland, met name de zaken van Vladimir Kara-Moerza en Aleksej Navalny aan. In het kader van de campagne “Free Navalny” installeerde het Parlement in juni 2023 voor zijn gebouw in Brussel een volledige replica van de strafcel (“SJIZO”) waarin Aleksej Navalny zijn gevangenisstraf van 19 jaar uitzat. Op 29 februari 2024 nam het Parlement een resolutie aan naar aanleiding van de plotselinge dood van Aleksej Navalny en merkte het die dood als “moord” aan, waarvoor de Russische regering en Vladimir Poetin persoonlijk strafrechtelijke en politieke verantwoordelijkheid dragen.
Het Parlement heeft zijn solidariteit en steun betuigd aan de mensen die in Rusland en Belarus protesteren tegen de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne, en heeft de lidstaten verzocht om Russen en Belarussen die vervolgd worden omdat ze zich tegen de oorlog uitspreken, alsook Russische en Belarussische deserteurs en gewetensbezwaarden, te beschermen en om hun asiel te verlenen. Het heeft de EU-instellingen tevens opgeroepen om in dialoog te gaan met de Russische democratische leiders en het Russisch maatschappelijk middenveld, en het staat achter de oprichting van een hub voor democratie voor Rusland, die door het Europees Parlement zou worden beheerd. De voorzitter van het Europees Parlement heeft in 2022 een ontmoeting gehad met vertegenwoordigers van de Russische oppositie. De Subcommissie mensenrechten houdt geregeld gedachtewisselingen met onafhankelijke journalisten, maatschappelijke organisaties en oppositievertegenwoordigers uit Rusland. Daarnaast organiseerden individuele EP-leden in juni 2023 een rondetafelconferentie over de toekomst van een democratisch Rusland. Vertegenwoordigers van de EU-instellingen, EP-leden en een bont gezelschap van vooraanstaande vertegenwoordigers van de Russische vrije media en politieke oppositie namen hieraan deel.
Op 14 februari 2024 organiseerden de coördinatiegroep democratieondersteuning en verkiezingen en de delegatie van het Europees Parlement voor de betrekkingen met Rusland gezamenlijk een conferentie waarvoor vertegenwoordigers van de Russische oppositie en mensenrechtenadvocaten waren uitgenodigd om te debatteren over de betekenis van de toen recente presidentsverkiezingen.
Op 25 april 2024 hield het Parlement vóór zijn reces een belangrijke stemming waarin werd geconcludeerd dat de zogenaamde presidentsverkiezingen in Rusland van 15 tot en met 17 maart onrechtmatig en ondemocratisch waren, en veroordeelde het ondubbelzinnig de illegale “verkiezingen” in de tijdelijk bezette gebieden van Oekraïne. Het Parlement drong er tevens bij de EU-lidstaten en de internationale gemeenschap op aan de uitslag van de presidentsverkiezingen niet als legitiem te erkennen, aangezien die verkiezingen niet vrij noch eerlijk waren en niet voldeden aan de fundamentele internationale verkiezingsnormen en dus geen democratische legitimiteit hadden.
Sinds de start van de tiende zittingsperiode in juli 2024 heeft het nieuw verkozen Europees Parlement zijn aanhoudende steun voor Oekraïne herhaaldelijk bevestigd en de Russische agressie in een aantal resoluties veroordeeld.
Het onderhouden van de betrekkingen met Russische wetgevers vond hoofdzakelijk plaats in de Parlementaire Samenwerkingscommissie, een interparlementair forum dat in het kader van de PSO tussen de EU en Rusland was ingesteld. Tussen 1997 en 2014 fungeerde de Parlementaire Samenwerkingscommissie als een stabiel platform voor het ontwikkelen van samenwerking en dialoog tussen delegaties van het EP en de Russische Federale Vergadering. Sinds maart 2014 heeft het Parlement deze interparlementaire bijeenkomsten echter opgeschort, in overeenstemming met de beperkende maatregelen die de EU had genomen in reactie op de Oekraïense crisis. Niettemin komt de delegatie van het Parlement in de Parlementaire Samenwerkingscommissie EU-Rusland nog steeds op gezette tijden bijeen om de gevolgen van de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne voor de wereld en voor de EU zelf, met name de toenemende acties tegen het Russische maatschappelijk middenveld door de Russische autoriteiten, te analyseren en te bespreken. Concreet houdt de delegatie geregeld gedachtewisselingen met vertegenwoordigers van de Russische oppositie, mensenrechtenverdedigers, het maatschappelijk middenveld, ngo’s, onafhankelijke journalisten en internationale deskundigen. In juni 2025 hield de delegatie een gezamenlijke vergadering met de Commissie buitenlandse zaken, waaraan werd deelgenomen door Joelija Navalnaja en twee voormalige politieke gevangenen, Vladimir Kara-Moerza en Ilja Jasjin.
Rusland heeft het Parlement sinds 1999 niet meer als verkiezingswaarnemer uitgenodigd.
DG EXPO