Ontvangsten van de Unie
Deze infopagina gaat over de financiering van de EU-begroting. De EU-begroting wordt grotendeels gefinancierd met eigen middelen en wordt aangevuld met andere ontvangsten. De totale jaarlijkse ontvangsten moeten de jaarlijkse uitgaven volledig dekken, want een begrotingstekort is niet toegestaan. De Raad stelt met eenparigheid van stemmen een besluit vast over het stelsel van eigen middelen en houdt daarbij rekening met het advies van het Europees Parlement. Het stelsel moet worden geratificeerd door elke lidstaat. In 2025 heeft de Commissie een hervorming van het stelsel van eigen middelen voorgesteld.
Rechtsgrondslag
- Artikel 311 en artikel 322, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie en de artikelen 106 bis en 171 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie;
- Besluit betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Unie (Besluit (EU, Euratom) 2020/2053);
- Verordening tot vaststelling van uitvoeringsmaatregelen voor het stelsel van eigen middelen van de Europese Unie (Verordening (EU, Euratom) 2021/768);
- Verordening betreffende de regels en procedures voor de terbeschikkingstelling van de traditionele eigen middelen, de btw- en de bni-middelen, en betreffende maatregelen om in de behoefte aan kasmiddelen te voorzien (Verordening (EU, Euratom) nr. 609/2014), gewijzigd bij de verordening tot wijziging van Verordening (EU, Euratom) nr. 609/2014 om de voorspelbaarheid voor de lidstaten te vergroten en de procedures voor geschillenbeslechting bij de terbeschikkingstelling van de traditionele eigen middelen, de btw- en de bni-middelen te verduidelijken (Verordening (EU, Euratom) 2022/615);
- Verordening tot wijziging van Verordening (EEG, Euratom) nr. 1553/89 betreffende de definitieve uniforme regeling voor de inning van de eigen middelen uit de belasting over de toegevoegde waarde (Verordening (EU, Euratom) 2021/769);
- Verordening betreffende de berekening van de eigen middelen op basis van niet-gerecycled kunststof verpakkingsafval, de methoden en procedures voor de terbeschikkingstelling van die eigen middelen, de maatregelen om in de behoefte aan kasmiddelen te voorzien en bepaalde aspecten van de eigen middelen op basis van het bruto nationaal inkomen (Verordening (EU, Euratom) 2021/770).
Doel
Het doel is de EU financiële autonomie te verlenen zonder de begrotingsteugels te laten vieren.
Hoe werkt het?
Met het eigenmiddelenbesluit van 21 april 1970 kreeg de Europese Economische Gemeenschap (EEG) voor het eerst eigen middelen. Op grond van het huidige eigenmiddelenbesluit (Besluit (EU, Euratom) 2020/2053 van 14 december 2020) mag het totale bedrag van de aan de Unie toegewezen eigen middelen niet hoger zijn dan 1,4 % van de som van de bni’s (bruto nationaal inkomen) van alle lidstaten. Omdat de totale uitgaven niet hoger mogen zijn dan de totale ontvangsten, geldt het plafond ook voor de uitgaven onder het huidige meerjarig financieel kader (MFK) voor de periode 2021-2027 (zie 1.4.3).
Samenstelling van de ontvangsten
A. Eigen middelen
De traditionele eigen middelen bestaan grotendeels uit douanerechten op invoer en worden sinds 1970 geïnd. De lidstaten mogen 25 % van de door hen geïnde bedragen aan traditionele eigen middelen inhouden als inningskosten. Gewoonlijk bestaat ongeveer 10-15 % van de ontvangsten uit eigen middelen uit traditionele eigen middelen[1].
Daarnaast zijn er de eigen middelen op basis van de belasting over de toegevoegde waarde (btw). Deze middelen bestaan uit een percentage van de geraamde door de lidstaten geïnde btw, dat wordt afgedragen aan de Unie. Het eigenmiddelenbesluit van 1970 voorzag al in deze eigen middelen, maar zij werden pas in 1979 daadwerkelijk ingevoerd, nadat de btw-stelsels van de lidstaten op elkaar afgestemd waren. Momenteel maken de eigen middelen op basis van de btw ongeveer 10 % uit van de totale eigen middelen.
De eigen middelen op basis van kunststof verpakkingsafval werden op 1 januari 2021 ingevoerd bij het eigenmiddelenbesluit van 2020. Het betreft nationale bijdragen op basis van de hoeveelheid kunststof verpakkingsafval die de lidstaten niet recyclen, waarbij een uniform afdrachtpercentage wordt toegepast van 0,80 EUR per kilogram. De bijdragen van lidstaten met een bruto nationaal inkomen per hoofd van de bevolking dat onder het EU-gemiddelde ligt, worden verlaagd met een jaarlijks forfaitair bedrag dat overeenkomt met 3,8 kg kunststofafval per hoofd van de bevolking. Momenteel maken de eigen middelen op basis van niet-gerecycled kunststof verpakkingsafval ongeveer 3-4 % uit van de totale eigen middelen.
De eigen middelen op basis van het bruto nationaal inkomen (bni), ingesteld bij het eigenmiddelenbesluit (Besluit 88/376/EEG, Euratom van 24 juni 1988), zijn afkomstig van een heffing van een uniform percentage op het bni van de lidstaten, dat elk jaar in het kader van de begrotingsprocedure wordt vastgesteld. Oorspronkelijk zouden deze middelen alleen worden geïnd als de andere eigen middelen niet volstonden om de uitgaven te dekken, maar tegenwoordig wordt het grootste deel van de EU-begroting hiermee gefinancierd. De eigen middelen op basis van het bni zijn sinds het einde van de jaren negentig verdrievoudigd. Zij maken momenteel 60-70 % uit van de eigen middelen.
B. Andere ontvangsten en overschotten
Andere ontvangsten zijn onder andere belastingen op de salarissen van de personeelsleden van de EU, bijdragen van derde landen aan EU-programma’s, rentebetalingen en boetes die ondernemingen betalen wegens overtreding van de EU-wetgeving. Als er aan het einde van een begrotingsjaar een overschot is, wordt het saldo als ontvangst opgenomen in de begroting van het volgende begrotingsjaar. De andere ontvangsten, overschotten en technische aanpassingen maken doorgaans tussen de 2 % en 8 % van de totale ontvangsten uit.
Leningen vallen ook onder “overige ontvangsten” en maken momenteel 25-30 % van de begroting uit. De EU-begroting mag geen tekort hebben en de uitgaven mogen niet gefinancierd worden via leningen. De Commissie heeft echter bij wijze van uitzondering tijdelijk toestemming gekregen om tot 750 miljard EUR (in prijzen van 2018) op de kapitaalmarkten te lenen, zodat ze de subsidies en leningen kon financieren die worden verstrekt in het kader van het herstelinstrument Next Generation EU (NGEU). Vanaf eind 2026 mogen er geen nieuwe nettoleningen meer worden opgenomen. Alleen herfinancieringstransacties zullen dan nog toegestaan zijn.
C. Correctiemechanismen
Het stelsel van eigen middelen is ook gebruikt om onevenwichtigheden tussen de nettobijdragen van de verschillende lidstaten te corrigeren. Zo werd in 1984 de “Britse korting” ingevoerd, die sinds de Brexit niet langer van toepassing is. Momenteel gelden er nog wel kortingen voor Denemarken, Duitsland, Nederland, Oostenrijk en Zweden.
Naar een hervorming van de eigen middelen van de EU
In het Verdrag van Lissabon werd nogmaals vastgelegd dat de begroting geheel uit eigen middelen moet worden gefinancierd. Daarnaast werd de bevoegdheid van de Raad vastgelegd om, na raadpleging van het Parlement en met eenparigheid van stemmen, een besluit vast te stellen over het stelsel van eigen middelen van de Unie[2] en in dit kader nieuwe categorieën van eigen middelen vast te stellen en bestaande categorieën in te trekken. In het Verdrag werd ook vastgelegd dat de Raad de uitvoeringsmaatregelen voor deze besluiten alleen kan vaststellen met goedkeuring van het Parlement. Hiermee werd de positie van het Parlement in dit proces versterkt.
In het verlengde van de nieuwe bepalingen van het Verdrag van Lissabon heeft het Parlement de afgelopen jaren in diverse standpunten en resoluties[3] opgeroepen tot een grondige hervorming van het stelsel van eigen middelen. Het Parlement vindt het belangrijk dat er gezorgd wordt voor een stabielere EU-begroting die erop gericht is de beleidsdoelstellingen van de EU te ondersteunen, en heeft om die reden gepleit voor een ambitieus en evenwichtig pakket nieuwe eigen middelen van de EU, dat eerlijk, eenvoudig, transparant en budgettair neutraal is voor de burgers. Ook pleitte het Parlement voor hervormingen om de inning van ontvangsten eenvoudiger, transparanter en democratischer te maken, het aandeel van de bni-bijdragen te verminderen en alle vormen van korting geleidelijk af te schaffen.
In januari 2017 presenteerde de door Monti voorgezeten Groep op hoog niveau haar eindverslag “Future financing of the EU” met daarin aanbevelingen om de financiering van de EU-begroting transparanter, eenvoudiger en eerlijker te maken en de democratische controle hierop te vergroten. De Groep concludeerde dat de EU-begroting aan zowel de ontvangsten- als uitgavenzijde moest worden hervormd om de huidige problemen aan te pakken en concrete resultaten te bereiken voor de EU-burgers.
Op basis van dit verslag en de daaropvolgende discussienota over de toekomst van de EU-financiën kwam de Commissie op 2 mei 2018 met een voorstel om de begroting te moderniseren door middel van invoering van een pakket nieuwe eigen middelen[4]. Dit voorstel werd niet aangenomen.
Recente pogingen om de ontvangsten van de EU te hervormen
Tijdens de bijeenkomst van de Europese Raad van 17-21 juli 2020 hebben de staatshoofden en regeringsleiders overeenstemming bereikt over het MFK 2021-2027, het herstelinstrument voor de Europese Unie NextGenerationEU (NGEU), het verhogen van het plafond voor betalingen en de invoering vanaf januari 2021 van nieuwe eigen middelen op basis van niet-gerecycled kunststof verpakkingsafval.
Het NGEU is gebaseerd op het voorstel van de Commissie voor een besluit betreffende het stelsel van eigen middelen d.d. 28 mei 2020, waarin de Commissie gemachtigd wordt om namens de EU tot een bedrag van 750 miljard EUR te lenen door obligaties met een looptijd van 3 tot 30 jaar op de internationale markten uit te geven. Dit bedrag was bedoeld om de gevolgen van de COVID-19-pandemie aan te pakken. In het licht van de nieuwe economische context stelde de Commissie voor om het plafond van de eigen middelen bij wijze van uitzondering en tijdelijk met 0,6 % van het bni van de EU te verhogen, naast een voorgestelde permanente stijging van 1,2 % naar 1,4 % van het bni, zodat de EU haar leningen uiteindelijk zou kunnen terugbetalen.
In reactie daarop benadrukte het Parlement in zijn resolutie over de conclusies van de buitengewone bijeenkomst van de Europese Raad van 17-21 juli 2020 dat alleen het creëren van nieuwe eigen middelen kan helpen om de schulden van de EU als gevolg van NGEU-gerelateerde leningen terug te betalen en om tegelijkertijd de EU-begroting veilig te stellen en de fiscale druk op de nationale schatkisten en de EU-burgers te verlichten. In het standpunt van het Parlement van 16 september 2020 over het ontwerp van besluit van de Raad betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Unie, aangenomen in het kader van de raadplegingsprocedure, pleitte het Parlement opnieuw voor invoering van nieuwe eigen middelen op basis van een routekaart.
Op 10 november 2020 bereikten de onderhandelaars van het Parlement, de Raad en de Commissie een politiek akkoord over het MFK, de eigen middelen en bepaalde aspecten in verband met de governance van het herstelinstrument. Als gevolg daarvan kwam er een nieuwe bijlage bij het Interinstitutioneel Akkoord tussen het Europees Parlement, de Raad van de Europese Unie en de Europese Commissie betreffende begrotingsdiscipline, samenwerking in begrotingszaken en goed financieel beheer, met daarin een routekaart naar de invoering van nieuwe eigen middelen voor de periode 2021-2027, bedoeld om de terugbetaling van de NGEU-schuld te dekken.
Het nieuwe eigenmiddelenbesluit werd op 14 december 2020 vastgesteld en was op 31 mei 2021 door alle lidstaten geratificeerd. Het is met terugwerkende kracht van toepassing vanaf 1 januari 2021.
In vervolg daarop kwam de Commissie op 22 december 2021 en 20 juni 2023 met twee nieuwe voorstellen[5]. Deze hadden betrekking op eigen middelen op basis van de opbrengsten van de veiling van emissierechten in het kader van het EU-emissiehandelssysteem (ETS), inkomsten uit de verkoop van certificaten van het mechanisme voor koolstofgrenscorrectie (CBAM) en tijdelijke statistische eigen middelen op basis van bedrijfswinsten (later te vervangen door echte eigen middelen op basis van vennootschapsbelasting).
Omdat de Raad het pakket niet goedkeurde, publiceerde de Commissie op 16 juli 2025 een nieuw voorstel betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Unie. Hierin stelde de Commissie als nieuwe eigen middelen voor: een afdrachtspercentage van 75 % van de CBAM-inkomsten en een afdrachtspercentage van 30 % van de ontvangsten uit ETS1 (de ontvangsten uit ETS2 blijven buiten beschouwing). Voorts worden nieuwe eigen middelen voorgesteld op basis van niet-ingezameld e-afval (2 EUR per kg), accijnzen op tabak en aan tabak verwante producten (15 % van de ontvangsten uit de toepassing van geharmoniseerde minimumtarieven) en een jaarlijkse forfaitaire bijdrage van grote ondernemingen die in de EU actief zijn (tot 0,1 % van hun netto-omzet). Het voorstel omvat ook aanpassingen van de bestaande eigen middelen, zoals een verlaging van de inningskosten voor traditionele eigen middelen (van 25 % naar 10 %) en wijzigingen van de eigen middelen op basis van kunststof verpakkingsafval (verhoging van het percentage tot 1 EUR per kg met verdere aanpassing aan de inflatie). Ook wordt verduidelijkt dat bedragen in verband met elektronische handel tot de traditionele eigen middelen behoren en worden vrijstellingen voor pakketten van geringe waarde afgeschaft. Tot slot wordt voorgesteld alle aanpassingen te laten aflopen, waaronder de forfaitaire kortingen op bijdragen op basis van het bruto nationaal inkomen, de aftopping van de btw-grondslag en verlagingen voor de eigen middelen voor niet gerecycled kunststof verpakkingsafval.
Het voorgestelde pakket zal naar verwachting 40 % van de huidige jaarlijkse begroting genereren: ongeveer 6 % zou afkomstig zijn van het ETS, 1 % van het CBAM, 10 % van het e-afval, 7,5 % van tabak, 4,5 % van de eigen middelen afkomstig van bedrijven en nog eens 10 % van aanpassingen van bestaande eigen middelen.
De rol van het Europees Parlement
Tijdens de raadplegingsprocedure in verband met het eerste pakket nieuwe eigen middelen van 2021 heeft het Parlement in grote lijnen ingestemd met het voorstel tot wijziging van het stelsel van eigen middelen, met enkele wijzigingen. Daarnaast heeft het Parlement op 10 mei 2023 een resolutie aangenomen getiteld “Eigen middelen: een nieuwe start voor de financiën van de EU, een nieuwe start voor Europa” waarin het er bij de Raad op aandringt akkoord te gaan met de nieuwe eigen middelen en waarin het enkele aanvullende nieuwe eigen middelen voorstelt. Vervolgens heeft het Parlement in zijn resolutie van 9 november 2023 over de voorgestelde wijzigingen van het stelsel van eigen middelenhet tweede pakket met enkele wijzigingen goedgekeurd.
In zijn resolutie van 7 mei 2025 inzake een vernieuwde langetermijnbegroting voor de Unie heeft het Parlement de Raad nogmaals verzocht “met spoed nieuwe eigen middelen vast te stellen”, waarbij het benadrukte dat “nieuwe echte eigen middelen, naast het IIA, essentieel zijn”.
Het Parlement buigt zich momenteel over het voorstel van de Commissie van 16 juli 2025. In zijn interimverslag over het MFK-voorstel van de Commissie van 16 juli 2025, aangenomen op 21 april 2026, sprak het Parlement zijn algemene steun uit voor de aanpak van de Commissie met betrekking tot nieuwe eigen middelen en gezamenlijke leningen, en stelde het tevens voor om na te denken over mogelijke invoering van de volgende eigen middelen: een digitaledienstenheffing, een heffing op onlinediensten op het gebied van kansspelen en weddenschappen, een omvattender mechanisme voor koolstofgrenscorrectie en een heffing op basis van vermogenswinsten uit cryptoactiva.
Deze infopagina is opgesteld door de afdeling Begrotingsondersteuning van het Europees Parlement. Meer informatie is te vinden op de website van de Begrotingscommissie.
Andras Schwarcz