Τα έσοδα της Ένωσης
Το παρόν ενημερωτικό δελτίο εξηγεί τον τρόπο χρηματοδότησης του προϋπολογισμού της ΕΕ. Τα ετήσια έσοδα, τα οποία προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από ιδίους πόρους και συμπληρώνονται από άλλα έσοδα, πρέπει να καλύπτουν πλήρως τις ετήσιες δαπάνες, δεδομένου ότι δεν επιτρέπεται δημοσιονομικό έλλειμμα. Το σύστημα των ιδίων πόρων αποφασίζεται από το Συμβούλιο με ομοφωνία, λαμβανομένης υπόψη της γνώμης του Κοινοβουλίου, και πρέπει να επικυρώνεται από κάθε κράτος μέλος. Η μεταρρύθμιση του συστήματος ιδίων πόρων προτάθηκε από την Επιτροπή το 2025.
Νομική βάση
- Άρθρο 311 και άρθρο 322 παράγραφος 2 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ και άρθρα 106α και 171 της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας·
- Απόφαση για το σύστημα των ιδίων πόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Απόφαση (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2053)·
- Κανονισμός σχετικά με τη θέσπιση εκτελεστικών μέτρων για το σύστημα των ιδίων πόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2021/768)·
- Κανονισμός για τις μεθόδους και τη διαδικασία απόδοσης των παραδοσιακών ιδίων πόρων και των ιδίων πόρων που βασίζονται στον ΦΠΑ και το ΑΕΕ και για τα μέτρα αντιμετώπισης των ταμειακών αναγκών [κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) αριθ. 609/2014], ο οποίος τροποποιήθηκε αργότερα με τον κανονισμό για την ενίσχυση της προβλεψιμότητας για τα κράτη μέλη και την αποσαφήνιση των διαδικασιών επίλυσης διαφορών κατά την απόδοση των παραδοσιακών ιδίων πόρων και των ιδίων πόρων που βασίζονται στον ΦΠΑ και το ΑΕΕ [κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2022/615]·
- Κανονισμός για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ, Ευρατόμ) αριθ. 1553/89 για το ομοιόμορφο οριστικό καθεστώς είσπραξης των ιδίων πόρων που προέρχονται από τον φόρο επί της προστιθέμενης αξίας (κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2021/769)·
- Κανονισμός για τον υπολογισμό του ιδίου πόρου που βασίζεται στα απορρίμματα πλαστικών συσκευασιών που δεν ανακυκλώνονται, για τις μεθόδους και τη διαδικασία απόδοσης του εν λόγω ιδίου πόρου, για τα μέτρα αντιμετώπισης των ταμειακών αναγκών και για ορισμένες πτυχές του ιδίου πόρου που βασίζεται στο ακαθάριστο εθνικό εισόδημα (κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2021/770).
Σκοπός
Η παροχή δημοσιονομικής αυτονομίας στην ΕΕ εντός των ορίων της δημοσιονομικής πειθαρχίας.
Πώς λειτουργεί;
Με την απόφαση της 21ης Απριλίου 1970 περί ιδίων πόρων, η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) απέκτησε ιδίους πόρους. Σύμφωνα με την απόφαση (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2053 της 14ης Δεκεμβρίου 2020, το επίπεδο των ιδίων πόρων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ετησίως περιορίζεται επί του παρόντος σε ποσοστό του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος (ΑΕΕ) της ΕΕ που δεν θα πρέπει να υπερβαίνει το 1,4 %. Δεδομένου ότι τα συνολικά έξοδα δεν μπορούν να υπερβαίνουν τα συνολικά έσοδα, αυτό το ανώτατο όριο περιορίζει και τις δαπάνες σύμφωνα με το τρέχον πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο για την περίοδο 2021-2027 (ΠΔΠ) (βλ. 1.4.3).
Σύνθεση εσόδων
1. Ίδιοι πόροι
Οι «Παραδοσιακοί» ίδιοι πόροι περιλαμβάνουν τους τελωνειακούς δασμούς, τους γεωργικούς δασμούς και τις εισφορές ζάχαρης που εισπράττονται από το 1970. Το ποσοστό που μπορεί να παρακρατηθεί από τα κράτη μέλη για την κάλυψη των δαπανών είσπραξης είναι 25 %. Οι «παραδοσιακοί» ίδιοι πόροι ανέρχονται συνήθως σε περίπου 10-15 % των εσόδων από ιδίους πόρους[1].
Ο ίδιος πόρος που βασίζεται στον ΦΠΑ συνίσταται στη μεταβίβαση προς την Ένωση ενός ποσοστού του εκτιμώμενου φόρου προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) που εισπράττεται από τα κράτη μέλη. Μολονότι ο πόρος αυτός προβλεπόταν από την απόφαση του 1970, η εφαρμογή του δεν κατέστη δυνατή πριν από την εναρμόνιση των συστημάτων ΦΠΑ των κρατών μελών το 1979. Ο πόρος που βασίζεται στον ΦΠΑ επί του παρόντος αντιπροσωπεύει το 10 % περίπου των εσόδων από ιδίους πόρους.
Ο ίδιος πόρος που βασίζεται σε πλαστικά θεσπίστηκε από την 1η Ιανουαρίου 2021 με την απόφαση του 2020 για τους ιδίους πόρους. Πρόκειται για εθνική συνεισφορά (απευθείας μεταφορά από τους προϋπολογισμούς των κρατών μελών) βάσει της ποσότητας των απορριμμάτων πλαστικών συσκευασιών που δεν ανακυκλώνονται, με ενιαίο συντελεστή καταβολής 0,80 EUR ανά χιλιόγραμμο. Οι συνεισφορές των κρατών μελών με κατά κεφαλήν ακαθάριστο εθνικό προϊόν χαμηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ μειώνονται κατά ετήσιο κατ’ αποκοπή ποσό που αντιστοιχεί σε 3,8 χιλιόγραμμα πλαστικών απορριμμάτων επί τον πληθυσμό. Τα έσοδα από τον εν λόγω πόρο παρέχουν περίπου 3-4 % των εσόδων από ιδίους πόρους.
Ο ίδιος πόρος που βασίζεται στο ΑΕΕ συνίσταται σε ένα ενιαίο ποσοστό εισφοράς επί του ΑΕΕ των κρατών μελών που καθορίζεται στη διαδικασία του προϋπολογισμού κάθε έτους και δημιουργήθηκε με την απόφαση για τους ιδίους πόρους των Κοινοτήτων (απόφαση 88/376/ΕΟΚ, Ευρατόμ της 24ης Ιουνίου 1988). Αρχικά, η είσπραξή του γινόταν μόνο όταν οι υπόλοιποι ίδιοι πόροι δεν επαρκούσαν για να καλύψουν πλήρως τις δαπάνες, αλλά τώρα χρηματοδοτεί τον κύριο όγκο του προϋπολογισμού της ΕΕ. Ο πόρος που βασίζεται στο ΑΕΕ έχει τριπλασιαστεί από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, και πλέον ανέρχεται σε περίπου 60-70 % των εσόδων από ιδίους πόρους.
2. Λοιπά έσοδα και υπόλοιπο που μεταφέρεται από το προηγούμενο έτος
Στα λοιπά έσοδα περιλαμβάνονται οι φόροι επί των αποδοχών του προσωπικού της ΕΕ, οι εισφορές από τρίτες χώρες για προγράμματα της ΕΕ, οι εισφορές τόκου και τα πρόστιμα που καταβάλλονται από εταιρείες που παραβιάζουν την ενωσιακή νομοθεσία. Σε περίπτωση πλεονάσματος, το υπόλοιπο από κάθε οικονομικό έτος εγγράφεται στον προϋπολογισμό του επόμενου έτους ως έσοδο. Τα λοιπά έσοδα, τα υπόλοιπα και οι τεχνικές προσαρμογές ανέρχονται συνήθως σε ποσοστό που κυμαίνεται από 2 έως 8 % περίπου των συνολικών εσόδων.
Ο δανεισμός καταλογίζεται επίσης στα «λοιπά έσοδα» και ανέρχεται επί του παρόντος στο 25-30 % του προϋπολογισμού. Ο προϋπολογισμός της ΕΕ δεν μπορεί να παρουσιάζει έλλειμμα και δεν επιτρέπεται η χρηματοδότηση των δαπανών του μέσω δανεισμού. Ωστόσο, προκειμένου να χρηματοδοτηθούν οι επιχορηγήσεις και τα δάνεια που παρέχονται από το μέσο ανάκαμψης Next Generation EU (NGEU), η Επιτροπή εξουσιοδοτήθηκε, κατ’ εξαίρεση και σε προσωρινή βάση, να δανειστεί από τις κεφαλαιαγορές έως 750 δισεκατομμύρια EUR (σε τιμές του 2018). Η νέα καθαρή δανειοληπτική δραστηριότητα θα πρέπει να παύσει στο τέλος του 2026, έτος μετά την πάροδο του οποίου θα επιτρέπονται μόνο πράξεις αναχρηματοδότησης.
3. Διορθωτικοί μηχανισμοί
Το σύστημα ιδίων πόρων χρησιμοποιείται επίσης για τη διόρθωση των δημοσιονομικών ανισορροπιών μεταξύ των καθαρών συνεισφορών των κρατών μελών. Μολονότι η διόρθωση υπέρ του Ηνωμένου Βασιλείου που θεσπίστηκε το 1984 δεν εφαρμόζεται πλέον, κατά την περίοδο 2021-2027 εξακολουθούν να ισχύουν κατ’ αποκοπή διορθώσεις που μειώνουν τις εισφορές της Δανίας, της Γερμανίας, των Κάτω Χωρών, της Αυστρίας και της Σουηδίας.
Η πορεία προς τη μεταρρύθμιση των ιδίων πόρων της ΕΕ
Η Συνθήκη της Λισαβόνας επανέλαβε ότι ο προϋπολογισμός πρέπει να χρηματοδοτείται εξ ολοκλήρου από ιδίους πόρους και διατήρησε την εξουσία που έχει το Συμβούλιο, κατόπιν διαβούλευσης με το Κοινοβούλιο, να εγκρίνει ομόφωνα απόφαση σχετικά με το σύστημα ιδίων πόρων της Ένωσης[2], για την καθιέρωση νέων κατηγοριών ιδίων πόρων και την κατάργηση υφιστάμενων. Επίσης, όρισε ότι το Συμβούλιο μπορεί να εγκρίνει τα μέτρα εφαρμογής των αποφάσεων αυτών μόνο με τη συγκατάθεση του Κοινοβουλίου, ενισχύοντας με τον τρόπο αυτόν τη θέση του Κοινοβουλίου στη διαδικασία.
Με βάση τις νέες διατάξεις της Συνθήκης της Λισαβόνας, τα τελευταία χρόνια το Κοινοβούλιο έχει επανειλημμένα ζητήσει την εις βάθος μεταρρύθμιση του συστήματος ιδίων πόρων, σε σειρά θέσεων και ψηφισμάτων του[3]. Προκειμένου να επιτευχθεί σταθερότερος προϋπολογισμός της ΕΕ για τη στήριξη των στόχων πολιτικής της ΕΕ, το Κοινοβούλιο διατύπωσε την ανάγκη για μια φιλόδοξη και ισορροπημένη δέσμη νέων ιδίων πόρων της ΕΕ, η οποία θα είναι δίκαια, απλή, διαφανής και δημοσιονομικά ουδέτερη για τους πολίτες. Το Κοινοβούλιο άσκησε πιέσεις για μεταρρυθμίσεις ώστε να καταστεί η είσπραξη των εσόδων απλούστερη, διαφανέστερη και δημοκρατικότερη, να μειωθεί το μερίδιο των συνεισφορών βάσει του ΑΕΕ, και να καταργηθούν σταδιακά όλες οι μορφές διόρθωσης.
Τον Ιανουάριο του 2017, η ομάδα υψηλού επιπέδου Monti παρουσίασε την τελική της έκθεση σχετικά με τη μελλοντική χρηματοδότηση της ΕΕ με συστάσεις για πιο διαφανείς, απλούς, δίκαιους και δημοκρατικά υπόλογους τρόπους χρηματοδότησης του προϋπολογισμού της ΕΕ. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ήταν αναγκαία η μεταρρύθμιση του προϋπολογισμού της ΕΕ, τόσο ως προς το σκέλος των εσόδων όσο και ως προς το σκέλος των δαπανών, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι τρέχουσες προκλήσεις και να επιτευχθούν απτά αποτελέσματα για τους πολίτες της Ένωσης.
Με βάση την εν λόγω έκθεση και το επακόλουθο έγγραφο προβληματισμού σχετικά με το μέλλον των οικονομικών της ΕΕ, η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση εκσυγχρονισμού του προϋπολογισμού στις 2 Μαΐου 2018 για την εισαγωγή μιας δέσμης νέων ιδίων πόρων[4], η οποία δεν εγκρίθηκε.
Πρόσφατες προσπάθειες μεταρρύθμισης των εσόδων της ΕΕ
Κατά τη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στις 17-21 Ιουλίου 2020, οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων συμφώνησαν σχετικά με ένα νέο ΠΔΠ 2021-27, το μέσο Next Generation EU (NGEU), την αύξηση του ανώτατου ορίου πληρωμών, και έναν νέο ίδιο πόρο με βάση τα απορρίμματα πλαστικών συσκευασιών που δεν ανακυκλώνονται, ο οποίος επρόκειτο να τεθεί σε ισχύ από τον Ιανουάριο του 2021.
Το μέσο ανάκαμψης Next Generation EU βασίστηκε στην πρόταση της Επιτροπής για τους ιδίους πόρους της 28ης Μαΐου 2020, για τον δανεισμό έως 750 δισεκατομμυρίων EUR με την έκδοση, εξ ονόματος της ΕΕ, ομολογιών στις διεθνείς αγορές με ληκτότητες από 3 έως 30 έτη, για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της πανδημίας COVID-19. Για να υποστηρίξει τις υποχρεώσεις που ανέλαβε η ΕΕ για να αποπληρώσει εντέλει τη χρηματοδότηση που έλαβε από την αγορά, η Επιτροπή πρότεινε να αυξηθεί το ανώτατο όριο των ιδίων πόρων κατ’ εξαίρεση και προσωρινά κατά 0,6 % του ΑΕΕ της ΕΕ πέραν της προτεινόμενης μόνιμης αύξησης από 1,2 % σε 1,4 % του ΑΕΕ, προκειμένου να ληφθεί υπόψη το νέο οικονομικό πλαίσιο.
Σε απάντηση, στο ψήφισμά του σχετικά με την έκτακτη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στις 17-21 Ιουλίου 2020, το Κοινοβούλιο τόνισε ότι μόνο η δημιουργία πρόσθετων νέων ιδίων πόρων μπορεί να συμβάλει στην αποπληρωμή του χρέους της ΕΕ που προκύπτει από τον δανεισμό που σχετίζεται με το NGEU, με παράλληλη διάσωση του προϋπολογισμού της ΕΕ και ελάφρυνση της δημοσιονομικής πίεσης στα εθνικά δημόσια ταμεία και στους πολίτες της ΕΕ. Η θέση του Κοινοβουλίου της 16ης Σεπτεμβρίου 2020 σχετικά με το σχέδιο απόφασης του Συμβουλίου για το σύστημα των ιδίων πόρων, που εγκρίθηκε στο πλαίσιο της διαδικασίας διαβούλευσης, επανέλαβε τις εκκλήσεις για την εισαγωγή νέων ιδίων πόρων σύμφωνα με χάρτη πορείας.
Στις 10 Νοεμβρίου 2020, οι εκπρόσωποι του Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής κατέληξαν σε πολιτική συμφωνία σχετικά με το ΠΔΠ, τους ιδίους πόρους και ορισμένες πτυχές που αφορούν τη διακυβέρνηση του μέσου ανάκαμψης. Κατόπιν αυτής, σε ένα νέο παράρτημα της διοργανικής συμφωνίας μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής για τη δημοσιονομική πειθαρχία, τη συνεργασία σε δημοσιονομικά θέματα και τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση καταρτίστηκε οδικός χάρτης για την εισαγωγή νέων ιδίων πόρων κατά την περίοδο 2021-2027 ώστε να καλυφθεί η αποπληρωμή του χρέους του NGEU.
Η νέα απόφαση για τους ιδίους πόρους εκδόθηκε στις 14 Δεκεμβρίου 2020 και στη συνέχεια κυρώθηκε από όλα τα κράτη μέλη έως τις 31 Μαΐου 2021 και εφαρμόζεται αναδρομικά από την 1η Ιανουαρίου 2021.
Στη συνέχεια, δύο προτάσεις της Επιτροπής δημοσιεύθηκαν στις 22 Δεκεμβρίου 2021 και στις 20 Ιουνίου 2023[5]. Σε αυτές περιλαμβάνονταν οι ίδιοι πόροι που βασίζονται στα έσοδα από τα δικαιώματα του συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών (ΣΕΔΕ) της ΕΕ που τίθενται σε πλειστηριασμό, τα έσοδα που παράγονται από τον μηχανισμό συνοριακής προσαρμογής άνθρακα (ΜΣΠΑ) και ένας προσωρινός στατιστικός ίδιος πόρος επί των εταιρικών κερδών (που θα αντικατασταθεί από έναν πραγματικό ίδιο πόρο που βασίζεται στη φορολογία των εταιρειών).
Ελλείψει έγκρισης της δέσμης μέτρων από το Συμβούλιο, η Επιτροπή δημοσίευσε νέα πρόταση για το σύστημα των ιδίων πόρων της ΕΕ στις 16 Ιουλίου 2025. Περιλαμβάνει τους νέους ιδίους πόρους που είχαν προταθεί προηγουμένως, ύψους 75 % των εσόδων του ΜΣΠΑ και 30 % των εσόδων του ΣΕΔΕ1 (εξαιρουμένου του ΣΕΔΕ2). Θεσπίζει νέους ιδίους πόρους με βάση τα μη συλλεγόμενα ηλεκτρονικά απόβλητα (2 EUR ανά kg), ειδικούς φόρους κατανάλωσης για τον καπνό και τα συναφή προϊόντα (15 % επί του ελάχιστου ειδικού φόρου κατανάλωσης) και ετήσια κατ’ αποκοπή συνεισφορά των μεγάλων εταιρειών που δραστηριοποιούνται στην ΕΕ (έως το 0,1 % του καθαρού κύκλου εργασιών τους). Η πρόταση περιλαμβάνει επίσης προσαρμογές στους υφιστάμενους ιδίους πόρους, όπως η μείωση των εξόδων είσπραξης για τους παραδοσιακούς ιδίους πόρους (από 25 % σε 10 %) και τροποποιήσεις στον ίδιο πόρο για τα πλαστικά (αύξηση του συντελεστή σε 1 EUR ανά kg με περαιτέρω προσαρμογή στον πληθωρισμό). Διευκρινίζει επίσης ότι τα τέλη από το ηλεκτρονικό εμπόριο ανήκουν στους όρους εντολής και καταργεί τις εξαιρέσεις για δέματα χαμηλής αξίας. Τέλος, προτείνει τη διακοπή όλων των προσαρμογών, συμπεριλαμβανομένων των κατ’ αποκοπή επιστροφών του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος, της προσαρμογής της βάσης ΦΠΑ και των μειώσεων για τον ίδιο πόρο που βασίζεται στα πλαστικά.
Η προτεινόμενη δέσμη αναμένεται να αποφέρει το 40 % του τρέχοντος ετήσιου προϋπολογισμού: περίπου το 6 % θα προέλθει από το ΣΕΔΕ, το 1 % από τον ΜΣΠΑ, το 10 % από ηλεκτρονικά απόβλητα, το 7,5 % από τον καπνό, το 4,5 % από εταιρικούς ιδίους πόρους και άλλο ένα 10 % από προσαρμογές στους υφιστάμενους ιδίους πόρους.
Ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου
Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας διαβούλευσης σχετικά με τη δέσμη νέων ιδίων πόρων του 2021, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ευρέως την πρόταση τροποποίησης του συστήματος ιδίων πόρων, με ορισμένες τροποποιήσεις. Το Κοινοβούλιο ενέκρινε επίσης ψήφισμα στις 10 Μαΐου 2023 με τίτλο «Καινούργια αρχή για τα οικονομικά της ΕΕ, καινούργια αρχή για την Ευρώπη», με το οποίο καλεί το Συμβούλιο να εγκρίνει το καλάθι και προτείνει πρόσθετους νέους ιδίους πόρους. Αργότερα, στο ψήφισμά του της 9ης Νοεμβρίου 2023 σχετικά με τις προτεινόμενες τροποποιήσεις του συστήματος ιδίων πόρων, το Κοινοβούλιο ενέκρινε την πρόταση για τη δεύτερη δέσμη με ορισμένες τροποποιήσεις.
Στο ψήφισμά του της 7ης Μαΐου 2025 σχετικά με έναν ανανεωμένο μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό, το Κοινοβούλιο κάλεσε εκ νέου «το Συμβούλιο να εγκρίνει επειγόντως νέους ιδίους πόρους» και τόνισε ότι «οι νέοι γνήσιοι ίδιοι πόροι, πέραν της διοργανικής συμφωνίας, είναι απαραίτητοι».
Το Κοινοβούλιο εξετάζει επί του παρόντος την πρόταση της Επιτροπής της 16ης Ιουλίου 2025. Στην ενδιάμεση έκθεσή του σχετικά με την πρόταση της Επιτροπής για το ΠΔΠ, της 16ης Ιουλίου 2025, η οποία εγκρίθηκε στις 21 Απριλίου 2026, το Κοινοβούλιο εξέφρασε τη συνολική υποστήριξή του στην προσέγγιση της Επιτροπής όσον αφορά τους νέους ιδίους πόρους και τον κοινό δανεισμό, προτείνοντας παράλληλα πρόσθετους νέους ιδίους πόρους προς εξέταση: ψηφιακή εισφορά, εισφορά υπηρεσιών διαδικτυακών τυχερών παιχνιδιών και στοιχημάτων, επέκταση του μηχανισμού συνοριακής προσαρμογής άνθρακα και εισφορά που βασίζεται σε κεφαλαιακά κέρδη από κρυπτοστοιχεία.
Το παρόν ενημερωτικό δελτίο καταρτίζεται από τη Μονάδα Δημοσιονομικής Υποστήριξης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφθείτε τον ιστότοπο της Επιτροπής Προϋπολογισμών.
Andras Schwarcz