Humanitaire hulp

Op deze infopagina wordt uitgelegd hoe en waarom de EU wereldwijd humanitaire hulp biedt in reactie op behoeften bij door de mens veroorzaakte of natuurrampen. Het directoraat-generaal Europese Civiele Bescherming en Humanitaire Hulp van de Commissie financiert noodhulp en coördineert het beleid en de activiteiten van de lidstaten. Het Parlement en de Raad dragen als medewetgevers bij aan de invulling van het EU-beleid inzake humanitaire hulp en nemen deel aan het wereldwijde debat over een doeltreffender humanitair optreden.

Rechtsgrondslag

  • In artikel 21 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) worden de beginselen van alle externe activiteiten van de EU uiteengezet. Artikel 21, lid 2, punt g) heeft betrekking op humanitaire hulp.
  • Artikel 214 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) vormt de rechtsgrond voor humanitaire hulp.
  • Artikel 214, lid 5, VWEU vormt de rechtsgrond voor de oprichting van een Europees vrijwilligerskorps voor humanitaire hulpverlening.
  • Regelgevings- en beleidskader

    De voorschriften voor het verlenen van humanitaire hulp, waaronder de financieringsinstrumenten daarvoor, zijn vastgelegd in de verordening betreffende humanitaire hulp (Verordening (EG) nr. 1257/96 van de Raad). Deze verordening is niet gewijzigd toen andere instrumenten werden herzien ter voorbereiding van het meerjarig financieel kader (de langetermijnbegroting van de EU) voor de periode 2007-2013.

    Het algemene beleidskader voor humanitaire hulp is vastgelegd in de Europese consensus over humanitaire hulp (2007), die door de drie belangrijkste EU-instellingen (de Commissie, de Raad en het Parlement) is ondertekend. In de consensus worden de gemeenschappelijke visie, beleidsdoelstellingen en beginselen van de EU bepaald met betrekking tot een aantal onderwerpen, waaronder internationale humanitaire samenwerking, goed donorschap, risicobeperking en paraatheid, civiele bescherming en civiel-militaire betrekkingen. Ook worden in de consensus de vier beginselen van humanitaire hulp − menselijkheid, neutraliteit, onpartijdigheid en onafhankelijkheid − nogmaals bevestigd. In de tekst wordt voorzien in een beter gecoördineerde en consistente aanpak van hulpverlening, waarbij ontwikkelings- en humanitaire hulp aan elkaar worden gekoppeld zodat de EU doeltreffender kan inspelen op de toenemende behoeften.

    Het besluit betreffende een Uniemechanisme voor civiele bescherming van 2019 is bepalend voor het optreden van de EU op dit gebied. Dit besluit wijzigt een besluit uit 2013, dat bepalingen bevatte op het gebied van preventie, paraatheid, respons en financiering. De verordening betreffende de verstrekking van noodhulp binnen de Unie (Verordening (EU) 2016/369 van de Raad) stelt de omstandigheden vast waaronder de lidstaten EU-steun kunnen aanvragen. In de verordening worden ook de subsidiabele acties en financieringsvormen beschreven. Op 17 juli 2025 heeft de Commissie een actualisering van de verordening betreffende het Uniemechanisme voor civiele bescherming voorgesteld om de begroting ervan te versterken, een versterkt kader voor civiele bescherming in te voeren, en middelen toe te wijzen om gezondheidsbedreigingen aan te pakken.

    De mededeling van de Commissie van 2021 over het humanitaire optreden van de EU: nieuwe uitdagingen, zelfde beginselen is erop gericht de wereldwijde humanitaire invloed van de EU te vergroten om tegemoet te komen aan de toenemende vraag naar humanitaire hulp, een probleem dat is verergerd door de COVID-19-pandemie.

    Directoraat-generaal Europese Civiele Bescherming en Humanitaire Hulp (ECHO) van de Commissie

    A. Overzicht en resultaten

    In het kader van het meerjarig financieel kader werd aan het instrument voor humanitaire hulp 11,6 miljard EUR toegewezen voor de periode 2021-2027. De EU is zodoende wereldwijd een van de grootste verstrekkers van humanitaire hulp en levert een groot deel van de mondiale financiering voor noodhulp aan slachtoffers van door de mens veroorzaakte rampen en natuurrampen. Een deel van deze financiering is rechtstreeks afkomstig van de lidstaten, maar een aanzienlijk deel komt uit de begroting van de EU.

    Binnen de Commissie is het directoraat-generaal Europese Civiele Bescherming en Humanitaire Hulp (ECHO) verantwoordelijk voor humanitaire bijstand en burgerbescherming. Hadja Lahbib is de huidige commissaris voor paraatheid en crisisbeheersing. Tijdens haar ambtstermijn legt ECHO de nadruk van de humanitaire hulp van de EU op voedsel en voeding, onderdak, gezondheidszorg, water en sanitaire voorzieningen, en onderwijs in noodsituaties. ECHO is sinds zijn oprichting in 1992 aanzienlijk gegroeid en vervult zijn mandaat nu dankzij een netwerk van ruim 400 deskundigen in meer dan 40 plaatselijke kantoren over de hele wereld.

    Het grootste deel van de EU-begroting voor humanitaire hulp wordt indirect gebruikt. ECHO voert zelf geen programma’s voor humanitaire hulp uit, maar financiert operaties die worden uitgevoerd door zijn partners, met name niet-gouvernementele organisaties (ngo’s), VN-agentschappen en internationale organisaties, waaronder het Rode Kruis en de Rode Halve Maan. De belangrijkste taken van ECHO zijn het verstrekken van financiële middelen, controleren of de financiën op verantwoorde wijze worden beheerd, en ervoor zorgen dat de goederen en diensten van zijn partners de getroffen gemeenschappen op doeltreffende en snelle wijze bereiken om in te spelen op reële behoeften.

    Na een natuurramp of andere gebeurtenis waarbij humanitaire bijstand vereist is, voeren de deskundigen van ECHO op het gebied van humanitaire hulp een eerste beoordeling uit van de situatie ter plaatse. Middelen worden dan snel uitgekeerd op basis van deze beoordeling. Dit is de “op behoeften gebaseerde aanpak” die het werk van het ECHO kenmerkt. De hulp wordt verstrekt via meer dan 200 partners met wie ECHO voorafgaande contractuele overeenkomsten heeft gesloten. De structuur van ECHO garandeert dat financiële middelen op transparante wijze worden benut en dat de partners daarover verantwoording moeten afleggen. De humanitaire hulp van de EU wordt in het algemeen nog steeds door de humanitaire partners van de EU verstrekt. Het mechanisme voor civiele bescherming en de capaciteit voor de Europese humanitaire respons stelt ECHO echter in staat na rampen beperkte directe hulp te bieden aan landen in nood wanneer de traditionele mechanismen voor humanitaire hulpverlening via EU-partners of hun capaciteiten ondoeltreffend of ontoereikend zijn.

    Voor 2026 kan ECHO 1,9 miljard EUR vastleggen om in de hoge mondiale behoeften te voorzien. De oorspronkelijke EU-begroting voor humanitaire hulp is in de afgelopen jaren regelmatig verhoogd door middel van aanvullende overdrachten, waarbij de middelen hoofdzakelijk afkomstig zijn uit de reserve voor solidariteit en noodhulp van de EU en de herschikking uit andere begrotingsonderdelen.

    In haar mededeling over het humanitaire optreden van de EU van 2021 waarschuwde de Commissie voor een groeiende kloof tussen het toenemende niveau van humanitaire behoeften en de wereldwijd beschikbare financiële middelen. ECHO schat dat in 2026 239 miljoen mensen humanitaire hulp nodig hebben. In december 2025 vroeg de VN om 33 miljard Amerikaanse dollar om tegemoet te komen aan de behoeften in 2026. De verlening van humanitaire bijstand wordt bemoeilijkt door het beperkte aantal donoren wereldwijd. In 2023 waren de drie grootste donoren - de Verenigde Staten, Duitsland en de EU - goed voor 54 % van de wereldwijd beschikbare middelen.

    B. Beleidsprioriteiten

    ECHO streeft naar een verbetering van zijn respons in noodsituaties en biedt bijstand aan niet-EU-landen om hun eigen capaciteit voor het reageren op crises te versterken en bij te dragen aan langetermijnontwikkeling. Het coördineren van ontwikkelings- en humanitaire hulp en het doorbreken van de vicieuze cirkel van klimaatverandering, honger en armoede zijn belangrijke doelstellingen voor de EU.

    Rampenparaatheid vormt eveneens een onderdeel van de weerbaarheid die ECHO benadrukt. De EU draagt in belangrijke mate bij aan de vormgeving van de inspanningen van de internationale gemeenschap op het gebied van risicobeheersing bij rampen. De EU steunt het kader van Sendai voor rampenrisicovermindering van 2015 en publiceerde in 2016 haar actieplan over het kader van Sendai voor rampenrisicovermindering. In het actieplan wordt een benadering op basis van rampenrisicogegevens geïntegreerd in de beleidsvorming en worden voorstellen gedaan voor concrete activiteiten met betrekking tot de kennis van risico’s, risico-investeringen, paraatheid en weerbaarheid bij rampen. In 2012 publiceerde de Commissie een mededeling over weerbaarheid die in 2017 werd herzien. Met de mededeling wordt beoogd een strategische aanpak ten aanzien van weerbaarheid te formuleren waardoor de impact van het extern optreden van de EU kan worden vergroot. Dit wordt verder versterkt in het kader van de in 2025 bekendgemaakte nieuwe EU-strategie voor een paraatheidsunie. In de strategie wordt gespecificeerd dat paraatheid en weerbaarheid systematisch geïntegreerd moeten worden in de externe partnerschappen van de EU.

    Gezien de grote aantallen vluchtelingen en ontheemden in situaties die vaak lang aanhouden, is de EU in 2016 overeengekomen een sterkere ontwikkelingsgerichte aanpak voor gedwongen verplaatsingen te ontwikkelen. De EU legt meer nadruk op de ondersteuning van de sociaal-economische inclusie van gedwongen ontheemden en de aanpak van de onderliggende oorzaken van langdurige ontheemding in overeenstemming met het alomvattend reactiekader voor vluchtelingen van de Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de vluchtelingen en de inzet van de Wereldbank op het gebied van ontheemding.

    De EU en haar lidstaten hebben een belangrijke rol gespeeld bij de wereldtop voor humanitaire hulp die in mei 2016 in Istanbul werd gehouden. De EU zelf heeft 100 toezeggingen gedaan om bij te dragen aan de agenda voor de mensheid die op de top werd gepresenteerd door de secretaris-generaal van de VN. Verder heeft de Unie zich erop toegelegd om de “Grand Bargain” uit te voeren, een innovatieve nieuwe overeenkomst tussen verschillende humanitaire hulpverleners om de financiële doelmatigheid en doeltreffendheid te verhogen. Deze overeenkomst werd vervolgens gewijzigd in de “Grand Bargain 2.0” in 2021 en in de “Grand Bargain 3.0” in 2023. Hierin wordt het belang benadrukt van rechtvaardige en principiële partnerschappen met lokale organisaties en de verantwoordingsplicht voor de hulp aan de getroffen bevolking.

    Genderintegratie en de bestrijding van gendergerelateerd geweld blijven prioriteiten voor ECHO, dat een gendermarker voor humanitaire hulpoperaties heeft ingevoerd. In overeenstemming met de behoefte om voorrang te geven aan de kwetsbaarste groepen, is de ondersteuning van het onderwijs aan kinderen in noodsituaties een ander aandachtspunt.

    C. Andere instrumenten

    De EU-hulp omvat nog drie andere takken: het EU-mechanisme voor civiele bescherming, het Europees vrijwilligerskorps voor humanitaire hulpverlening, en een nieuw rechtskader voor de verlening van noodhulp binnen de Unie.

    • Bij het in 2001 opgezette EU-mechanisme voor civiele bescherming zijn nu alle EU-lidstaten betrokken, alsook zes andere landen, te weten: Noord-Macedonië, IJsland, Montenegro, Noorwegen, Servië en Turkije. Dit EU-mechanisme is gebaseerd op een reeks instrumenten: 1) de Europese pool voor civiele bescherming, die voorziet in een pool van vooraf door de deelnemende landen vastgelegde, vrijwillig afgestane middelen voor noodhulp en een gestructureerd proces om eventuele capaciteitstekortkomingen vast te stellen; 2) het Coördinatiecentrum voor respons in noodsituaties, dat fungeert als operationeel centrum dat dag en nacht interventies op het gebied van bescherming coördineert; 3) het gemeenschappelijk noodcommunicatie- en informatiesysteem, dat is bedoeld om de noodcommunicatie te verbeteren door middel van een webgebaseerde waarschuwings- en meldingsapplicatie; en 4) een netwerk van opgeleide deskundigen die op korte termijn inzetbaar zijn. Het mechanisme voor civiele bescherming is in 2019 versterkt door de oprichting van rescEU, een nieuwe capaciteitsreserve die al operationeel was tijdens het bosbrandseizoen van 2019. Het is een strategische reserve van Europese rampenbestrijdingscapaciteiten en -voorraden, die volledig door de EU wordt gefinancierd. Deze reserve omvat een vloot van blusvliegtuigen en -helikopters, een medisch evacuatievliegtuig en verschillende essentiële voorraden. Daarbij gaat het onder meer om veldhospitalen, transportmiddelen, energie- en onderdakvoorzieningen, kritieke medische benodigdheden en uitrusting om te reageren op chemische, biologische, radiologische en nucleaire noodsituaties. De capaciteiten van rescEU en het Coördinatiecentrum voor respons in noodsituaties moeten worden uitgebreid in het kader van de nieuwe EU-strategie voor een paraatheidsunie.
    • De capaciteit voor de Europese humanitaire respons (EHRC) is het nieuwste instrument voor humanitaire hulp van de EU. De capaciteit voor de Europese humanitaire respons versterkt in wezen de capaciteit van het mechanisme voor civiele bescherming. De capaciteit voor de Europese humanitaire respons, die in 2021 door de Commissie werd voorgesteld en in 2022 werd opgericht, bestaat uit een reeks operationele instrumenten voor snelle bijstand in crisissituaties, met name wanneer traditionele mechanismen voor humanitaire hulpverlening via EU-partners of de capaciteiten van de EU-partners ondoeltreffend of ontoereikend zijn. De capaciteit voor de Europese humanitaire respons beschikt over drie instrumenten: gemeenschappelijke logistieke diensten, vooraf aangelegde voorraden van humanitaire hulpgoederen, en gezondheids- en logistieke deskundigen. Zij worden gemobiliseerd via het Coördinatiecentrum voor respons in noodsituaties op basis van een voorafgaande evaluatie en beoordeling van crises. Sinds haar oprichting heeft de capaciteit voor de Europese humanitaire respons hulp geboden bij meer dan een dozijn crises.
    • Het Europees Solidariteitskorps (2021-2027) is een programma dat mogelijkheden creëert voor vrijwilligerswerk op het gebied van humanitaire hulp. Het omvat het vorige EU-vrijwilligersinitiatief voor humanitaire hulp, dat in maart 2014 werd gelanceerd. De Commissie verstrekt financiering in de vorm van subsidies aan organisaties die vervolgens jongeren (tussen de 18 en 30 jaar) selecteren voor vrijwilligerswerk via de portaalsite van het Europees Solidariteitskorps. De begroting voor het initiatief bedraagt 1 miljard EUR voor de periode 2021-2027.
    • Op 15 maart 2016 heeft de Raad een verordening vastgesteld betreffende de verstrekking van noodhulp binnen de Unie om het hoofd te bieden aan de moeilijke humanitaire situatie die op dat moment in de EU was ontstaan als gevolg van de vluchtelingencrisis. Aan de hand van de verordening kan de EU getroffen lidstaten helpen de humanitaire noden van vluchtelingen te lenigen. De verordening kan in de toekomst ook worden ingezet om te reageren op andere uitzonderlijke crises of rampen met ernstige humanitaire gevolgen, zoals nucleaire ongevallen of terroristische aanslagen. ECHO is met de uitvoering van de verordening belast.
    • Een belangrijk speerpunt van de humanitaire hulp van de EU is de verlening van bijstand aan Oekraïne om een aantal problemen aan te pakken die door de Russische invasie van 2022 zijn veroorzaakt. Sinds februari 2022 heeft de EU meer dan 1,4 miljard EUR uitgetrokken voor humanitaire hulpverlening in Oekraïne om burgers te helpen die door de oorlog getroffen zijn. Deze financiële middelen zijn besteed aan basisbehoeften zoals voedsel, onderdak, en gezondheidsdiensten. De noodhulp aan Oekraïne is de grootste operatie die tot op heden door het mechanisme voor civiele bescherming werd gecoördineerd, waarbij de teller in januari 2025 op meer dan 155 000 ton aan hulpgoederen stond.

      Rol van het Europees Parlement

      Op het gebied van het beleid inzake humanitaire hulp treedt het Parlement samen met de Raad op als medewetgever. Over de rechtsgrond van het beleid inzake humanitaire hulp die de Commissie (in de vorm van verordeningen) voorstelt, wordt, in overeenstemming met de gewone wetgevingsprocedure van de EU, onderhandeld met - zowel de Raad als - het Parlement, die er al dan niet hun goedkeuring aan geven. De uitvoeringsmaatregelen van de Commissie worden ook voorgelegd aan het Parlement, dat toezichthoudende bevoegdheden heeft. Binnen het Parlement valt humanitaire hulp onder de taken van de Commissie ontwikkelingssamenwerking (DEVE) en valt civiele bescherming onder de taken van de Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid (ENVI).

      Daarnaast houdt het Parlement toezicht op de verlening van humanitaire hulp en zorgt het ervoor dat de begroting beter aansluit op de humanitaire behoeften. Het Parlement heeft regelmatig benadrukt dat de financiering voor humanitaire hulp moet worden verhoogd en erop aangedrongen dat de steeds groter wordende kloof tussen de wereldwijde humanitaire behoeften en de beschikbare financiering moet worden gedicht, meest recentelijk in februari 2026 in zijn resolutie over humanitaire hulp in tijden van polycrisis – Vasthouden aan onze beginselen voor een doeltreffendere en ambitieuzere respons op humanitaire crises.

      De commissie DEVE en het Parlement hebben ook geprobeerd om door – middel van adviezen en resoluties, waaronder initiatiefverslagen – de strategische besluiten en beleidsoriëntaties van de Commissie te beïnvloeden, bijvoorbeeld inzake de bijdrage van de EU aan de wereldtop voor humanitaire hulp, onderwijs in noodsituaties en de respons op de uitbraak van ebola. Het Parlement evalueert het jaarlijkse werkprogramma van de Commissie en de operationele strategie van ECHO. De commissaris voor Paraatheid en Crisisbeheer wordt regelmatig uitgenodigd om ideeën uit te wisselen met de Commissie DEVE. De in 2007 goedgekeurde Europese consensus over humanitaire hulp is in belangrijke mate beïnvloed door de krachtige standpunten van het Parlement. Het Parlement heeft zich ook actief ingezet voor andere beleidskwesties, zoals weerbaarheid, voedselzekerheid en de koppeling van ontwikkelings- en humanitaire hulp.

      Om het toezicht van het Parlement op humanitaire hulp te verbeteren, benoemt de Commissie DEVE sinds 2006 elke twee en een half jaar een vaste rapporteur voor humanitaire hulp. De huidige rapporteur is Leire Pajín (S&D, Spanje). Zij moet onder andere de belangen van de begroting voor humanitaire hulp verdedigen, toezicht houden op humanitaire hulpprogramma’s, en nauwe contacten met de humanitaire hulpgemeenschap onderhouden.

      Deze infopagina is opgesteld door de afdeling Analyse en Ondersteuning extern beleid van het Europees Parlement. Meer informatie is te vinden op de website van de Commissie ontwikkelingssamenwerking.

       

      Malte Frederik Hergaden