Το Ταμείο Αλληλεγγύης

Το παρόν ενημερωτικό δελτίο εξηγεί το Ταμείο Αλληλεγγύης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το κύριο μέσο της ΕΕ για την παροχή χρηματοδοτικής στήριξης στα κράτη μέλη ή στις υπό ένταξη χώρες σε περίπτωση μείζονος φυσικής καταστροφής. Περιγράφει τους στόχους, τον προϋπολογισμό και την εκτέλεση του ταμείου. Τέλος, προσφέρει μια επισκόπηση του ρόλου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη διαμόρφωση και την ενίσχυση του μέσου.

Νομική βάση

  • Άρθρα 175 παράγραφος 3 και 212 παράγραφος 3 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ), τα οποία παρέχουν τη νομική βάση για τα μέτρα αλληλεγγύης της ΕΕ.
  • Ο κανονισμός του 2002 για την ίδρυση του Ταμείου Αλληλεγγύης (κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 2012/2002 του Συμβουλίου).
  • Ο κανονισμός του 2014 για την τροποποίηση του Ταμείου Αλληλεγγύης (κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 661/2014, με τον οποίο επικαιροποιήθηκε ο κανονισμός αριθ. 2012/2002). Αυτός ο κανονισμός απλουστεύει τους κανόνες, βελτιώνει τον χρόνο απόκρισης του Ταμείου, αποσαφηνίζει τα κριτήρια επιλεξιμότητας και δίνει νέα έμφαση στην πρόληψη καταστροφών και τη διαχείριση κινδύνων.
  • Ο κανονισμός του 2020 για την επέκταση του Ταμείου Αλληλεγγύης σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στον τομέα της δημόσιας υγείας (κανονισμός (ΕΕ) 2020/461), για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19.
  • Στόχοι

    Το Ταμείο Αλληλεγγύης της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι το κύριο μέσο της ΕΕ για να βοηθήσει τα κράτη μέλη και τις υποψήφιες προς ένταξη στην ΕΕ χώρες να ανακάμψουν από μείζονες φυσικές καταστροφές ή καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στον τομέα της δημόσιας υγείας.

    Παρέχει χρηματοδοτική συνδρομή για την ανοικοδόμηση μετά από πλημμύρες, δασικές πυρκαγιές, σεισμούς, καταιγίδες και ξηρασίες. Από το 2020, το Ταμείο Αλληλεγγύης έχει επίσης καλύψει σοβαρές κρίσεις στον τομέα της υγείας, όπως η πανδημία COVID-19. Καθώς η κλιματική αλλαγή αυξάνει τη συχνότητα και τη σοβαρότητα των ακραίων καιρικών φαινομένων, ο ρόλος του Ταμείου ως βασικής έκφρασης της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, ενώ η ταχεία αντιμετώπιση κρίσεων εξακολουθεί να αποτελεί καθήκον του Αποθεματικού Επείγουσας Βοήθειας.

    Το Ταμείο Αλληλεγγύης ιδρύθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) 2012/2002 του Συμβουλίου ως απάντηση στις σοβαρές πλημμύρες που έπληξαν την Κεντρική Ευρώπη κατά το καλοκαίρι του 2002.

    Προϋπολογισμός

    Το Ταμείο Αλληλεγγύης έχει παράσχει στήριξη σε περισσότερες από 130 περιπτώσεις (για φυσικές καταστροφές και παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στον τομέα της δημόσιας υγείας). Μέχρι στιγμής, 24 κράτη μέλη (συν το Ηνωμένο Βασίλειο πριν από την αποχώρησή του από την ΕΕ) και τέσσερις υπό ένταξη χώρες (Αλβανία, Μαυροβούνιο, Σερβία και Τουρκία) έχουν λάβει στήριξη από το Ταμείο Αλληλεγγύης. Έχουν καταβληθεί συνολικά πάνω από 8,6 δισ. EUR.

    Από το 2021 το Ταμείο Αλληλεγγύης και το Αποθεματικό Επείγουσας Βοήθειας χρηματοδοτούνται ως ένα μέσο, το λεγόμενο Αποθεματικό Αλληλεγγύης και Επείγουσας Βοήθειας (SEAR). Ο μέγιστος ετήσιος προϋπολογισμός για το SEAR ανέρχεται σε 1,2 δισ. ευρώ (σε τιμές 2018).

    Τον Φεβρουάριο του 2024 αναθεωρήθηκε το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027 και ο μέγιστος ετήσιος προϋπολογισμός για το SEAR αυξήθηκε κατά 1,5 δισ. EUR για την ενίσχυση της ικανότητας της ΕΕ να αντιμετωπίζει κρίσεις και καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.

    Τον Δεκέμβριο του 2024 εγκρίθηκε ο κανονισμός για την έκτακτη περιφερειακή στήριξη της ανασυγκρότησης (RESTORE) (κανονισμός (ΕΕ) 2024/3236). Παρείχε πρόσθετη βοήθεια στα κράτη μέλη που επλήγησαν από φυσικές καταστροφές που σημειώθηκαν το 2024 και το 2025, επιτρέποντας στα κράτη μέλη να αναπρογραμματίσουν κονδύλια από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ), το Ταμείο Συνοχής και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο + (ΕΚΤ +). Οι συνολικοί πόροι διαθέσιμοι για αναπρογραμματισμό στο πλαίσιο του RESTORE δεν υπερέβαιναν το 10% του αρχικού συνολικού εθνικού κονδυλίου για το ΕΤΠΑ και το ΕΚΤ+. Διέθεσε πόρους για την επισκευή κατεστραμμένων υποδομών, την παροχή τροφίμων και βασικής υλικής βοήθειας, καθώς και κοινωνικής και υγειονομικής στήριξης.

    Υλοποίηση

    Η παρέμβαση του Ταμείου Αλληλεγγύης παίρνει τη μορφή επιδότησης που συμπληρώνει τις δημόσιες δαπάνες του δικαιούχου κράτους και έχει ως σκοπό να χρηματοδοτήσει ουσιώδη μέτρα έκτακτης ανάγκης και ανάκαμψης για την αποκατάσταση ζημιών οι οποίες, κατ' αρχήν, δεν είναι ασφαλίσιμες.

    Οι επιλέξιμες επείγουσες δράσεις περιλαμβάνουν:

    • άμεση αποκατάσταση της λειτουργίας των υποδομών και των εγκαταστάσεών τους στους τομείς της ενέργειας, του πόσιμου ύδατος, της αποχέτευσης, των τηλεπικοινωνιών, των μεταφορών, της υγείας και της εκπαίδευσης·
    • παροχή προσωρινής στέγασης και χρηματοδότηση των υπηρεσιών διάσωσης, με σκοπό να καλυφθούν οι ανάγκες του πληθυσμού που έχει πληγεί·
    • άμεση διασφάλιση των υποδομών πρόληψης και προστασία των τόπων πολιτιστικής κληρονομιάς·
    • καθαρισμό των πληγεισών περιοχών, συμπεριλαμβανομένων των φυσικών ζωνών· και
    • άμεση βοήθεια, συμπεριλαμβανομένης της ιατρικής υποστήριξης, στον πληθυσμό που έχει πληγεί από σοβαρή κατάσταση έκτακτης ανάγκης στον τομέα της δημόσιας υγείας και προστασία του πληθυσμού που διατρέχει κίνδυνο.
    • 1. Διαδικασία λήψης οικονομικής ενίσχυσης

      Η ΕΕ μπορεί να χορηγήσει χρηματοδοτική ενίσχυση σε οποιαδήποτε χώρα της ΕΕ ή υποψήφια χώρα τη ζητήσει μετά από μείζονα φυσική καταστροφή. Η διαδικασία υποβολής αιτήσεων είναι η εξής:

      • Η πληγείσα χώρα πρέπει να υποβάλει αίτηση εντός 12 εβδομάδων από την καταστροφή.
      • Στη συνέχεια, η Επιτροπή αξιολογεί την αίτηση και προτείνει ποσό χρηματοδοτικής συνδρομής.
      • Η διαδικασία χορήγησης επιδότησης, που ακολουθείται από δημοσιονομική διαδικασία (έγκριση από το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο), μπορεί να διαρκέσει αρκετούς μήνες.
      • Μόλις διατεθούν οι πιστώσεις, η Επιτροπή συνάπτει συμφωνία με το δικαιούχο κράτος και παρέχει την επιδότηση.
      • Μετά τη μεταρρύθμιση του 2014, τα κράτη μέλη μπορούν να ζητούν προκαταβολές. Στη συνέχεια, η Επιτροπή μπορεί να αποφασίσει να τις χορηγήσει, εφόσον υπάρχουν επαρκείς πόροι. Το ανώτατο ποσό είναι 25 % του προβλεπόμενου συνολικού ποσού της χρηματοδοτικής συνεισφοράς του Ταμείου Αλληλεγγύης και το ανώτερο όριο ανέρχεται στα 100 εκατ. ευρώ.

        2. Ευθύνες των χωρών όσον αφορά τη χρήση των επιχορηγήσεων

        • Η επιδότηση πρέπει να δαπανάται εντός 18 μηνών από την ημερομηνία χορήγησής της.
        • Τυχόν μη χρησιμοποιηθέντα μέρη της επιδότησης πρέπει να επιστραφούν.
        • Έξι μήνες μετά την εκπνοή της 18μηνης προθεσμίας, πρέπει να υποβληθεί στην Επιτροπή έκθεση εκτέλεσης. Το εν λόγω έγγραφο περιέχει:
          • Λεπτομέρειες όσον αφορά τις δαπάνες οι οποίες είναι επιλέξιμες για ενίσχυση από το Ταμείο καθώς και κάθε άλλη πηγή χρηματοδότησης, συμπεριλαμβανομένων των ασφαλιστικών διακανονισμών και των αποζημιώσεων που ελήφθησαν από τρίτους.
          • Λεπτομέρειες για τα προληπτικά μέτρα που λαμβάνονται ή προτείνονται, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων για τον σκοπό αυτό.
          • Πληροφορίες σχετικά με την πείρα που αποκτήθηκε από την καταστροφή ή την κατάσταση έκτακτης ανάγκης.
          • Την πρόοδο στην εφαρμογή της σχετικής ενωσιακής νομοθεσίας για την πρόληψη και τη διαχείριση του κινδύνου καταστροφών.
          • Κάθε άλλη σχετική πληροφορία σχετικά με τα μέτρα πρόληψης και μετριασμού που έχουν ληφθεί.
          • Δεν είναι δυνατή η διπλή χρηματοδότηση μέτρων, και το δικαιούχο κράτος μέλος πρέπει να εξασφαλίσει ότι οι δαπάνες που καλύπτονται από το Ταμείο Αλληλεγγύης δεν καλύπτονται από άλλα ενωσιακά χρηματοδοτικά μέσα (και ιδίως μέσα συνοχής, της γεωργικής και αλιευτικής πολιτικής).
          • Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

            Στο ψήφισμά του του 2013 σχετικά με το Ταμείο Αλληλεγγύης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Κοινοβούλιο υπογράμμισε τη σημασία του Ταμείου Αλληλεγγύης, κύριου οργάνου που επιτρέπει στην Ευρωπαϊκή Ένωση να αντιδρά σε σοβαρές καταστροφές. Παράλληλα, άσκησε κριτική για το απαράδεκτα μεγάλο χρονικό διάστημα το οποίο απαιτείται για την παροχή βοήθειας στις πληγείσες περιφέρειες ή τα κράτη μέλη, και ζήτησε το εν λόγω διάστημα να μειωθεί χάρη σε μια απλοποίηση των απαραίτητων διαδικασιών καθώς και χάρη στη δυνατότητα να επιτραπούν σχετικές προκαταβολές. Τα στοιχεία αυτά ελήφθησαν υπόψη στη νέα νομοθετική πρόταση του Ιουλίου 2013. Η πρόταση της Επιτροπής ενσωμάτωνε επίσης και άλλες συστάσεις του Κοινοβουλίου, όπως τον σαφέστερο και ακριβέστερο ορισμό της έννοιας των καταστροφών και του πεδίου παρέμβασης.

            Στο ψήφισμά του του 2016 σχετικά με την αξιολόγηση του Ταμείου Αλληλεγγύης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Κοινοβούλιο τόνισε «τη σημασία της αναθεώρησης του 2014, με την οποία κατέστη δυνατή η αντιμετώπιση του αδιεξόδου στο Συμβούλιο, και αποτελούσε καθυστερημένη αντίδραση στις επανειλημμένες εκκλήσεις του Κοινοβουλίου για καλύτερη δυνατότητα ανταπόκρισης και αποτελεσματικότητα της βοήθειας προκειμένου να διασφαλισθεί ταχεία και διαφανής ανταπόκριση και παροχή συνδρομής προς τους πολίτες που έχουν πληγεί από μείζονες φυσικές καταστροφές».

            Στο ψήφισμά του του 2021 σχετικά με την αναθεώρηση του Ταμείου Αλληλεγγύης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Κοινοβούλιο κάλεσε την Επιτροπή, στο πλαίσιο μιας μελλοντικής μεταρρύθμισης:

            • να συνεχίσει τις εργασίες της για να απλοποιηθεί και να επιταχυνθεί η διαδικασία υποβολής αιτήσεων για τα κράτη μέλη, προκειμένου να εξασφαλιστεί ταχύτερη αντίδραση σε καταστροφές και καταστάσεις έκτακτης ανάγκης·
            • να αντιμετωπίσει αποτελεσματικότερα καταστροφές σε περιφερειακή κλίμακα·
            • να αξιολογήσει τις συγκεκριμένες επιπτώσεις της ξηρασίας και να τις εξετάσει στον μελλοντικό κανονισμό·
            • να εστιάσει, στο μέτρο του δυνατού, στις περιοχές που διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο σοβαρών ή περιφερειακών φυσικών καταστροφών ή σοβαρών καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στον τομέα της δημόσιας υγείας, ιδίως στις εξόχως απόκεντρες περιοχές, στα νησιά, στις ορεινές περιοχές και στις περιοχές που είναι επιρρεπείς σε έντονη σεισμική ή ηφαιστειακή δραστηριότητα ή μελλοντικές κρίσεις στον τομέα της δημόσιας υγείας·
            • να ενισχύσει και να απλουστεύσει τις συνέργειες μεταξύ του Ταμείου Αλληλεγγύης και των ταμείων της πολιτικής συνοχής, καθώς και του μηχανισμού πολιτικής προστασίας της Ένωσης (ένα εργαλείο που αποσκοπεί στην ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών και 10 χωρών εκτός ΕΕ στον τομέα της πολιτικής προστασίας, με σκοπό τη βελτίωση της πρόληψης, της ετοιμότητας και της αντιμετώπισης καταστροφών)·
            • να λάβει περισσότερο υπόψη τις πιο πρόσφατες αρχές πρόληψης κινδύνων κατά τον καθορισμό της επιλεξιμότητας των έργων και να ενσωματώσει την αρχή «καλύτερη αποκατάσταση» στον κανονισμό·
            • να υποχρεώσει τα δικαιούχα κράτη να ενημερώνουν τους πολίτες σχετικά με τη χρηματοδοτική στήριξη της ΕΕ.
            • Το Κοινοβούλιο πιστεύει ότι η επαναξιολόγηση του προϋπολογισμού του Ταμείου Αλληλεγγύης ενδέχεται να είναι αναγκαία στο μέλλον, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι είναι αρκετά μεγάλος για την αποτελεσματική αντιμετώπιση σοβαρών και περιφερειακών φυσικών καταστροφών και σοβαρών καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στον τομέα της δημόσιας υγείας.

              Η ανάγκη για επανεξέταση του Ταμείου Αλληλεγγύης αποτυπώθηκε επίσης στο ψήφισμά του του 2022 σχετικά με τις νήσους της ΕΕ και την πολιτική συνοχής. Το Κοινοβούλιο ζητά καλύτερη αντιμετώπιση των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι νήσοι και υπογραμμίζει την ανάγκη βελτίωσης του Ταμείου Αλληλεγγύης προκειμένου να προσαρμοστεί σε απειλές όπως οι φυσικές καταστροφές ή οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

              Το παρόν ενημερωτικό δελτίο συντάσσεται από το Θεματικό Τμήμα Περιφερειακής Ανάπτυξης, Γεωργίας και Αλιείας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφθείτε τον ιστότοπο της Επιτροπής Περιφερειακής Ανάπτυξης.

               

              Kelly Schwarz / JOHANNA CHLÖÉ LYOR TIRINELLI