Έλεγχος της αλιείας
Το παρόν ενημερωτικό δελτίο εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η ΕΕ διασφαλίζει τη συμμόρφωση με τους κανόνες στο πλαίσιο της κοινής αλιευτικής πολιτικής (ΚΑΠ) μέσω του οικείου συστήματος ελέγχου της αλιείας. Το σύστημα αυτό πρέπει να λειτουργεί καλά για να είναι αποτελεσματικοί οι κανόνες της ΚΑΠ. Τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα για τον έλεγχο των αλιευτικών και συναφών δραστηριοτήτων τους, ενώ η Επιτροπή ελέγχει τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους.
Νομική βάση
- Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ), άρθρα 3-4, 38-44, 218·
- Κανονισμός σχετικά με την κοινή αλιευτική πολιτική (κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1380/2013 της 11 Δεκεμβρίου 2013, ο «βασικός κανονισμός»)·
- Κανονισμός περί θεσπίσεως κοινοτικού συστήματος ελέγχου της τήρησης των κανόνων της κοινής αλιευτικής πολιτικής (κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1224/2009, της 20ής Νοεμβρίου 2009 — ο «κανονισμός ελέγχου»)·
- Κανονισμός για την τροποποίηση του συστήματος ελέγχου της αλιείας (κανονισμός (ΕΕ) 2023/2842, της 22ας Νοεμβρίου 2023)·
- Κανονισμός σχετικά με τη βιώσιμη διαχείριση των εξωτερικών αλιευτικών στόλων (κανονισμός (ΕΕ) 2017/2403 της 12 Δεκεμβρίου 2017 — ο «κανονισμός SMEFF»)·
- Κανονισμός περί δημιουργίας κοινοτικού συστήματος πρόληψης, αποτροπής και εξάλειψης της παράνομης, λαθραίας και άναρχης αλιείας (κανονισμός (EK) αριθ. 1005/2008, της 29ης Σεπτεμβρίου 2008 — ο «κανονισμός ΠΛΑ»·
- Κανονισμός για την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Ελέγχου της Αλιείας (κανονισμός (ΕΕ) 2019/473 της 19 Μαρτίου 2019).
- εργαστήριο σχετικά με τις ηλεκτρονικές τεχνολογίες για τον έλεγχο της αλιείας, αποτελούμενο από τρία μέρη: συστήματα εντοπισμού θέσης με διαβίβαση δεδομένων, ηλεκτρονικά συστήματα παρακολούθησης και συστήματα προσαρμοσμένα για σκάφη μικρής κλίμακας·
- ενημέρωση σχετικά με την παράνομη, λαθραία και ανεξέλεγκτη αλιεία, η οποία παρέχει επισκόπηση του συστήματος καρτών της ΕΕ που θεσπίστηκε με τον κανονισμό ΠΛΑ.
Στόχοι
Ο γενικός στόχος του συστήματος ελέγχου της αλιείας της ΕΕ είναι η διασφάλιση της συμμόρφωσης με τους κανόνες της κοινής αλιευτικής πολιτικής (ΚΑΠ). Μολονότι σχεδιάστηκε για να στηρίξει την ΚΑΠ, η οποία επικεντρώνεται σε μία από τις λίγες αποκλειστικές αρμοδιότητες της ΕΕ, το σύστημα ελέγχου σχεδιάστηκε ως εθνική αρμοδιότητα. Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα για τον έλεγχο της αλιείας και των συναφών δραστηριοτήτων τους, ώστε να διασφαλίζεται ότι οι επιχειρήσεις συμμορφώνονται με το εθνικό δίκαιο σε κάθε στάδιο της παραγωγής. Πρέπει να λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα για την εξασφάλιση του ελέγχου, της επιθεώρησης και της επιβολής σε σχέση με τις δραστηριότητες στο πλαίσιο της ΚΑΠ, περιλαμβανομένης της θέσπισης αποτελεσματικών, αναλογικών και αποτρεπτικών κυρώσεων. Ο ρόλος της Επιτροπής είναι να παρακολουθεί και να αξιολογεί τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη εφαρμόζουν τους κανόνες ελέγχου.
Πλαίσιο
Το σύστημα ελέγχου της αλιείας της ΕΕ δρομολογήθηκε στο πλαίσιο της διαδικασίας θέσπισης της ΚΑΠ και ο πρώτος κανονισμός εκδόθηκε το 1982. Τροποποιήθηκε αρκετές φορές και αναθεωρήθηκε πλήρως με την έκδοση του κανονισμού ελέγχου, ο οποίος τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2010 και κατέστη ο πυρήνας του συστήματος ελέγχου της ΕΕ. Μετά την αναθεώρηση του συστήματος ελέγχου της αλιείας, η οποία ξεκίνησε τον Μάιο του 2018 και ολοκληρώθηκε στα τέλη του 2023, έχει πλέον τεθεί σε ισχύ ο κανονισμός (ΕΕ) 2023/2842 που τροποποιεί τον κανονισμό ελέγχου.
Το σύστημα ελέγχου περιλαμβάνει επίσης τον κανονισμό SMEFF, ο οποίος παρέχει ένα πλαίσιο για τη χορήγηση άδειας σε σκάφη της ΕΕ που αλιεύουν σε ύδατα εκτός της εθνικής δικαιοδοσίας των κρατών μελών, καθώς και σε σκάφη τρίτων χωρών που δραστηριοποιούνται στα ύδατα της ΕΕ. Επιπλέον, η ΕΕ έχει αναπτύξει ένα μέσο δράσης κατά της παγκόσμιας παράνομης, λαθραίας και άναρχης (ΠΛΑ) αλιείας: Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1005/2008 («κανονισμός ΠΛΑ») αποσκοπούσε στην πρόληψη της εισαγωγής στην ΕΕ προϊόντων που έχουν αλιευθεί με ΠΛΑ αλιεία. Σε συνδυασμό, ο κανονισμοί ελέγχου, ΠΛΑ και SMEFF αποτελούν μια ολοκληρωμένη δέσμη ελέγχου που καλύπτει τις αρμοδιότητες των κρατών μελών σε κάθε έναν από τους ρόλους τους ως κράτη σημαίας, παράκτια κράτη, κράτη λιμένα και κράτη αγοράς.
Το 2005 η ΕΕ ίδρυσε την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Ελέγχου της Αλιείας (EFCA), με έδρα το Vigo της Ισπανίας, με σκοπό τη βελτίωση του συντονισμού των δραστηριοτήτων ελέγχου των κρατών μελών. Ο κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 2019/473 κωδικοποίησε τις διατάξεις για τη λειτουργία της EFCA.
Επιτεύγματα
1. Κανονισμός ελέγχου
Ο κανονισμός ελέγχου εφαρμόζεται σε όλες τις σχετικές με την ΚΑΠ δραστηριότητες που διεξάγονται στα ύδατα της ΕΕ ή στην επικράτεια των κρατών μελών, ή από αλιευτικά σκάφη της ΕΕ και υπηκόους της ΕΕ, οπουδήποτε και αν δραστηριοποιούνται. Καθορίζει τους όρους πρόσβασης σε ύδατα και πόρους, καθώς και τους κανόνες ελέγχου για όλα τα μέτρα διαχείρισης της αλιείας, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης των αλιευτικών δυνατοτήτων, της ικανότητας του αλιευτικού στόλου και της εμπορίας αλιευτικών προϊόντων. Καλύπτει επίσης την επιτήρηση των αλιευτικών δραστηριοτήτων και την επιθεώρηση, καθώς και, σε περίπτωση παραβάσεων, τις κυρώσεις που πρέπει να επιβάλλονται. Ορισμένοι από τους βασικούς κανόνες ελέγχου, όπως αναθεωρήθηκαν πρόσφατα, περιγράφονται λεπτομερώς κατωτέρω.
1. Πρόσβαση σε πόρους και παρακολούθηση
Όλα τα αλιευτικά σκάφη της ΕΕ πρέπει να διαθέτουν έγκυρη άδεια αλιείας. Για δραστηριότητες που υπόκεινται σε ειδικούς όρους, τα σκάφη πρέπει επίσης να διαθέτουν ειδική άδεια αλιείας. Όλα τα αλιευτικά σκάφη πρέπει να είναι εξοπλισμένα με συσκευή που να επιτρέπει τον εντοπισμό και την αυτόματη αναγνώρισή τους μέσω δορυφορικού συστήματος παρακολούθησης σκαφών (VMS) ή χερσαίου δικτύου. Ωστόσο, ορισμένα σκάφη παράκτιας αλιείας μικρής κλίμακας κάτω των 9 μέτρων εξαιρούνται προσωρινά έως τις 31 Δεκεμβρίου 2029. Τα αλιευτικά σκάφη της ΕΕ μήκους άνω των 15 μέτρων πρέπει επίσης να χρησιμοποιούν αυτόματο σύστημα αναγνώρισης, ένα εργαλείο που αναπτύχθηκε κυρίως για την ασφάλεια στη θάλασσα. Τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν τον έλεγχο της υποχρέωσης εκφόρτωσης μέσω ηλεκτρονικών συστημάτων εξ αποστάσεως παρακολούθησης, συμπεριλαμβανομένων καμερών επί του σκάφους, για σκάφη μήκους άνω των 18 μέτρων που ενέχουν υψηλό κίνδυνο μη συμμόρφωσης.
2. Αξιοποίηση αλιευτικών δυνατοτήτων
Η αξιοποίηση των αλιευτικών δυνατοτήτων ελέγχεται βάσει μιας σειράς απαιτήσεων για την καταγραφή και τη δήλωση των δραστηριοτήτων και των αλιευμάτων. Οι πλοίαρχοι όλων των αλιευτικών σκαφών πρέπει να τηρούν ηλεκτρονικό ημερολόγιο αλιείας, στο οποίο καταγράφονται πληροφορίες όπως τα αλιεύματα κάθε είδους (με απλουστευμένο ημερολόγιο πλοίου για σκάφη μήκους κάτω των 12 μέτρων). Πρέπει να συμπληρώνουν δήλωση εκφόρτωσης και, εάν τα αλιεύματα μεταφέρονται από το ένα σκάφος στο άλλο, δήλωση μεταφόρτωσης, και τα δύο ηλεκτρονικά.
3. Αλιευτική ικανότητα του στόλου
Τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι οι στόλοι τους δεν υπερβαίνουν το μέγιστο επίπεδο που καθορίζεται για κάθε κράτος μέλος. Ως εκ τούτου, είναι υπεύθυνα για την παρακολούθηση της χωρητικότητας των σκαφών τους και για την επαλήθευση της αντιστοιχίας τους με την επίσημα δηλωμένη χωρητικότητα και ισχύ του κινητήρα. Ορισμένα μεγάλα σκάφη με υψηλό κίνδυνο μη συμμόρφωσης πρέπει να είναι εξοπλισμένα με συσκευές συνεχούς παρακολούθησης της ισχύος του κινητήρα.
4. Ερασιτεχνική αλιεία
Τα παράκτια κράτη μέλη πρέπει να διαθέτουν ηλεκτρονικό σύστημα για την καταγραφή και την αναφορά θαλάσσιων αλιευμάτων από ερασιτεχνική αλιεία. Απαγορεύεται η εμπορία ή η πώληση των αλιευμάτων τους.
5. Εμπορία
Τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα για τον έλεγχο της εμπορίας των προϊόντων αλιείας και υδατοκαλλιέργειας στην επικράτειά τους σε όλα τα στάδια, από τις πρώτες πωλήσεις έως τη μεταφορά και τη λιανική πώληση. Πρέπει να διασφαλίζουν την πλήρη ψηφιακή ιχνηλασιμότητα των νωπών και κατεψυγμένων προϊόντων με βάση την κατάλληλη επισήμανση σε ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής. Η ψηφιακή ιχνηλασιμότητα θα ισχύει επίσης για τα μεταποιημένα προϊόντα μετά το 2029.
6. Παρακολούθηση
Τα κράτη μέλη πρέπει να εξασφαλίζουν την επιτήρηση των αλιευτικών δραστηριοτήτων στα ύδατά τους, μέσω απευθείας διοπτεύσεων από σκάφη ή αεροσκάφη επιθεώρησης και εξ αποστάσεως ανίχνευσης από την ανάλυση δεδομένων VMS. Πρέπει να διαθέτουν επιθεωρητές ώστε να διεξάγουν επιθεωρήσεις εν πλω, στους λιμένες, κατά τη διάρκεια της μεταφοράς, σε εγκαταστάσεις μεταποίησης και κατά τη διάρκεια της διάθεσης των αλιευτικών προϊόντων στην αγορά. Οι επιθεωρητές πρέπει να ελέγχουν ιδίως τη νομιμότητα των αλιευμάτων, τα αλιευτικά εργαλεία και τους κινητήρες των σκαφών, καθώς και την ακρίβεια όλων των απαιτούμενων εγγράφων και δηλώσεων.
7. Κυρώσεις
Μετά τον εντοπισμό των παραβάσεων, τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν την επιβολή κατάλληλων κυρώσεων. Οι κυρώσεις πρέπει να είναι αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές και να συνίστανται σε διοικητικές ενέργειες και/ή ποινικές διαδικασίες. Ορισμένες δραστηριότητες ορίζονται ως σοβαρές παραβάσεις σε όλα τα κράτη μέλη. Εφαρμόζουν σύστημα επιβολής μορίων σύμφωνα με το οποίο στον κάτοχο/πλοίαρχο αλιευτικού σκάφους που έχει διαπράξει σοβαρή παράβαση επιβάλλονται μόρια ποινής, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε αναστολή της άδειας αλιείας και, τελικά, σε ανάκληση.
2. O κανονισμός SMEFF
Τα σκάφη της ΕΕ που αλιεύουν σε ύδατα εκτός της δικαιοδοσίας των κρατών μελών, καθώς και τα σκάφη τρίτων χωρών που δραστηριοποιούνται στα ύδατα της ΕΕ, υπόκεινται σε ειδική διαδικασία αδειοδότησης. Το σύστημα έκδοσης και διαχείρισης αδειών αλιείας που είχε οριστεί προηγουμένως από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1006/2008 (κανονισμός σχετικά με τις άδειες αλιείας) αναθεωρήθηκε με τον κανονισμό SMEFF.
Ο κανονισμός SMEFF έχει βελτιώσει την παρακολούθηση και τη διαφάνεια του εξωτερικού αλιευτικού στόλου της ΕΕ, με βάση την αρχή ότι κάθε σκάφος που αλιεύει εκτός των υδάτων της ΕΕ πρέπει να αδειοδοτείται και να παρακολουθείται από το κράτος μέλος σημαίας του, ανεξάρτητα από την περιοχή και το πλαίσιο στο οποίο δραστηριοποιείται. Επίσης, επέκτεινε το πεδίο εφαρμογής του συστήματος αδειοδότησης ώστε να συμπεριλάβει πρακτικές όπως οι ιδιωτικές συμφωνίες μεταξύ εταιρειών της ΕΕ και τρίτων χωρών, η ναύλωση αλιευτικών σκαφών της ΕΕ και σκαφών που επιστρέφουν στο μητρώο αλιευτικού στόλου της ΕΕ αφού δραστηριοποιούνταν υπό σημαία τρίτης χώρας (μετανηολόγηση). Τα κράτη μέλη υποχρεούνται να χορηγούν άδειες σε αλιευτικά σκάφη χρησιμοποιώντας κοινά κριτήρια επιλεξιμότητας, τα οποία συμπληρώνονται από ειδικούς όρους ανάλογα με τη φύση της άδειας. Ο κανονισμός SMEFF κατέστησε μέρος του ηλεκτρονικού μητρώου αδειών αλιείας προσβάσιμο στο κοινό, καθώς αναφέρεται ποιος αλιεύει για ποιο είδος και πού.
3. O κανονισμός ΠΛΑ
Η ΠΛΑ αλιεία αναγνωρίζεται ευρέως ως σημαντικό περιβαλλοντικό, οικονομικό και κοινωνικό πρόβλημα. Ανταποκρινόμενη σε αυτό το παγκόσμιο ζήτημα, η ΕΕ θέσπισε τον κανονισμό ΠΛΑ, ο οποίος εξακολουθεί να αποτελεί ορόσημο στη νομοθεσία για την αλιεία παγκοσμίως. Ο κανονισμός ΠΛΑ τέθηκε σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2010, και συμπληρώνεται με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1010/2009 της Επιτροπής, ο οποίος περιγράφει λεπτομερώς την εφαρμογή του. Εφαρμόζεται σε όλα τα σκάφη που χρησιμοποιούν αλιευτικούς πόρους που προορίζονται για την αγορά της ΕΕ και σε όλους τους υπηκόους της ΕΕ που συμμετέχουν σε αλιευτικές δραστηριότητες. Ωστόσο, δεν προορίζεται να αντικαταστήσει την πρωταρχική ευθύνη των κρατών σημαίας να επιβάλλουν κυρώσεις στα σκάφη τους ή των παράκτιων κρατών να παρακολουθούν τα ύδατά τους. Παρεμβαίνει μόνο σε περίπτωση που οι δύο αυτοί μηχανισμοί δεν λειτουργούν και σοβαρές παραβάσεις παραμένουν ατιμώρητες είτε από το κράτος σημαίας είτε από το παράκτιο κράτος.
Κύριος στόχος του κανονισμού ΠΛΑ είναι η πρόληψη, η αποτροπή και η εξάλειψη της εισαγωγής στην ΕΕ προϊόντων που έχουν αλιευθεί μέσω ΠΛΑ αλιείας. Ως εκ τούτου, οι βασικές συνιστώσες του είναι μέτρα που σχετίζονται με την αγορά: ένα σύστημα πιστοποίησης αλιευμάτων, το οποίο θα επιτρέπει μόνο τα ψάρια που έχουν πιστοποιηθεί ως νόμιμα να διατίθενται στην αγορά της ΕΕ, και μια διαδικασία καρτών για τρίτες χώρες που θεωρούνται μη συνεργάσιμες, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε περιοριστικά για το εμπόριο μέτρα. Αυτές οι βασικές συνιστώσες συνοδεύονται από σειρά μέτρων του κράτους λιμένα και διατάξεων για την τακτική δημοσίευση καταλόγου σκαφών ΠΛΑ αλιείας, καθώς και από διαδικασία επιβολής κυρώσεων σε φορείς εκμετάλλευσης της ΕΕ που διεξάγουν ή υποστηρίζουν δραστηριότητες ΠΛΑ αλιείας οπουδήποτε στον κόσμο και υπό οποιαδήποτε σημαία.
4. Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Ελέγχου της Αλιείας
Η EFCA, που συστάθηκε το 2005 και δραστηριοποιείται από το 2007, έχει βελτιώσει την επιβολή και τον συντονισμό συγκεντρώνοντας ενωσιακά και εθνικά μέσα για τον έλεγχο, την επιθεώρηση και την παρακολούθηση των αλιευτικών δραστηριοτήτων, χρησιμοποιώντας ως βασικό μέσο τα κοινά σχέδια ανάπτυξης. Ο κανονισμός ελέγχου ανέθεσε νέες εξουσίες στην EFCA προκειμένου να ενισχυθεί η αποτελεσματικότητά της. Οι δραστηριότητες της EFCA χρηματοδοτούνται από τρεις πηγές: τον προϋπολογισμό της ΕΕ, τις πληρωμές για υπηρεσίες που παρέχει στα κράτη μέλη και τα έσοδα από τις εκδόσεις, την κατάρτιση και τις λοιπές παρεχόμενες υπηρεσίες.
Η αποστολή της EFCA ορίζεται στον κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 2019/473. Περιλαμβάνει τη συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Συνοριοφυλακή και Ακτοφυλακή και τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό για την Ασφάλεια στη Θάλασσα, στο πλαίσιο της εντολής τους, με στόχο την αύξηση της αποδοτικότητας των καθηκόντων ακτοφυλακής, όπως θαλάσσια ασφάλεια, προστασία, έρευνα και διάσωση, έλεγχος των συνόρων, έλεγχος της αλιείας, εν γένει επιβολή του νόμου και προστασία του περιβάλλοντος. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια στη Θάλασσα παρέχει ολοκληρωμένες θαλάσσιες υπηρεσίες, με βάση συστήματα παρακολούθησης πλοίων και άλλα εργαλεία επιτήρησης, στον Οργανισμό Ευρωπαϊκής Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής και την EFCA. Οι εν λόγω υπηρεσίες περιλαμβάνουν την ανίχνευση, την ταυτοποίηση και την παρακολούθηση σκαφών, την παρακολούθηση των σημείων αναχώρησης και τον εντοπισμό ανωμαλιών, γεγονός που διευκολύνει τον εντοπισμό δραστηριοτήτων ΠΛΑ αλιείας.
Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου
Το Κοινοβούλιο ενεργεί ως συννομοθέτης στο πλαίσιο της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας, μετά την έγκριση της Συνθήκης της Λισαβόνας, διαδραματίζοντας κεντρικό ρόλο στην αναθεώρηση του συστήματος για τον έλεγχο της αλιείας. Εξετάζει επίσης την ετήσια έκθεση της EFCA και εγκρίνει τον προϋπολογισμό της.
Το Κοινοβούλιο ελέγχει διεξοδικά τα μέτρα ελέγχου, καθώς η αποτελεσματική και χωρίς διακρίσεις εφαρμογή των κανόνων είναι ένας από τους θεμελιώδεις πυλώνες της ΚΑΠ. Λαμβάνει τακτικά θέσεις σχετικά με διάφορες πτυχές του συστήματος ελέγχου. Βλ., για παράδειγμα, το ψήφισμά του της 18 Ιανουαρίου 2024 σχετικά με τις επιπτώσεις της παράνομης αλιείας στην επισιτιστική ασφάλεια.
Πρόσφατες έρευνες για την Επιτροπή Αλιείας σε σχέση τις εξελίξεις στον έλεγχο περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων:
Το παρόν ενημερωτικό δελτίο εκπονήθηκε από το Θεματικό Τμήμα Συνοχής, Γεωργίας και Κοινωνικών Πολιτικών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφθείτε τον ιστότοπο της Επιτροπής Αλιείας.
Irina Popescu