Rechtstreekse betalingen

Op deze infopagina wordt uitgelegd hoe de Europese Unie landbouwers een vorm van inkomenssteun biedt, de zogenaamde “rechtstreekse betalingen”, om als vangnet te fungeren en de winstgevendheid van landbouwbedrijven te vergroten. Ook de verschillende betalingsregelingen en de manier waarop deze in de praktijk werken, komen aan bod. Daarnaast wordt een overzicht gegeven van de geplande uitgaven voor rechtstreekse betalingen in het kader van de strategische plannen van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB).

Rechtsgrond

De rechtsgrond voor het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) is vastgelegd in het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (de artikelen 38 tot en met 44) (3.2.1).

Het GLB wordt gereguleerd door middel van een reeks wetgevingshandelingen. Het gaat daarbij onder meer om:

  • de verordening inzake strategische GLB-plannen (Verordening (EU) 2021/2115) (3.2.4);
  • de verordening inzake de financiering, het beheer en de monitoring van het GLB (Verordening (EU) 2021/2116) (3.2.5);
  • de verordening inzake de normen voor een goede landbouw- en milieuconditie, regelingen voor klimaat, milieu en dierenwelzijn, wijzigingen van de strategische GLB-plannen, herziening van de strategische GLB-plannen en vrijstellingen van controles en sancties (Verordening (EU) 2024/1468);
  • de verordening tot wijziging van de regels in verband met het conditionaliteitssysteem, interventietypes in de vorm van rechtstreekse betalingen, interventietypes in bepaalde sectoren en plattelandsontwikkeling, en jaarlijkse prestatieverslagen, en tot wijziging van de regels in verband met de opschorting van betalingen, jaarlijkse prestatiegoedkeuring, en controles en sancties (Verordening (EU) 2025/2649).
  • GLB-beleidsmaatregelen ter ondersteuning van landbouwers

    Het GLB ondersteunt landbouwers met verscheidene beleidsmaatregelen:

    • Rechtstreekse betalingen worden gefinancierd uit het Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF) en zijn opgenomen in de verordening strategische GLB-plannen. Ze vormen een vangnet voor landbouwers met een inkomen dat lager is in vergelijking met het gemiddelde inkomen in de rest van de economie, en die geconfronteerd worden met onzekere markten, extreme weersomstandigheden, plagen en ziekten of een zwakke onderhandelingspositie in de voedselketen.
    • Marktmaatregelen (3.2.6) worden ook gefinancierd uit het ELGF en zijn opgenomen in de verordening tot vaststelling van een gemeenschappelijke marktordening (Verordening (EU) nr. 1308/2013). Zij hebben tot doel de landbouwmarkten te ondersteunen en te stabiliseren. Bepaalde maatregelen bieden rechtstreekse steun aan EU-landbouwers, bijvoorbeeld door hun deelname aan producentengroeperingen of kwaliteitsregelingen te vergemakkelijken en zo hun rol in de toeleveringsketen te versterken.
    • Maatregelen voor plattelandsontwikkeling (3.2.8) worden gefinancierd uit het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling en uit nationale fondsen en zijn opgenomen in de verordening inzake strategische GLB-plannen. Zij hebben tot doel bij te dragen tot de economische, sociale en milieuprestaties van plattelandsgebieden. Zij bieden ook steun aan landbouwers (agromilieumaatregelen, bijvoorbeeld) en voor de financiering van investeringen in landbouwbedrijven, instrumenten voor risicobeheer en financiële instrumenten.
    • Overzicht

      Regelingen voor rechtstreekse betalingen zijn onderworpen aan de artikelen 20 tot en met 41 van de verordening strategische GLB-plannen. Sommige regelingen zijn verplicht, terwijl de lidstaten andere op vrijwillige basis in hun nationale strategische GLB-plannen kunnen opnemen.

      • Basisinkomenssteun voor duurzaamheid (artikelen 21 tot en met 28 van Verordening (EU) 2021/2115) bestaat uit een jaarlijkse betaling per hectare waaraan de helft van de begroting voor rechtstreekse betalingen is toegekend. De lidstaten kunnen besluiten een forfaitair bedrag per hectare te betalen, de betaling te differentiëren volgens verschillende sociaaleconomische of agronomische omstandigheden, of een bedrag te betalen op basis van de in het kader van het vorige GLB toegepaste betalingsrechten. Bij het gebruik van betalingsrechten moeten de lidstaten hun onderlinge verschillen de komende jaren geleidelijk verkleinen: dit proces staat bekend als “convergentie”. Een betaling voor kleine landbouwers van maximaal 3 000 EUR per jaar kan worden toegekend in de vorm van een forfaitair bedrag of per hectare (het maximum van 3 000 EUR vervangt het eerdere maximum van 1 250 EUR na de wijzigingen van de verordening inzake de strategische GLB-plannen in 2025). Dergelijke betalingen, die facultatief zijn voor landbouwers, komen in de plaats van alle andere vormen van rechtstreekse betalingen, met uitzondering van betalingen voor ecoregelingen, indien de lidstaten daartoe besluiten in hun strategische GLB-plannen.
      • Aanvullende herverdelende inkomenssteun voor duurzaamheid (artikel 29 van Verordening (EU) 2021/2115) is een jaarlijkse extra betaling voor de eerste hectaren landbouwgrond voor landbouwers die recht hebben op basisinkomenssteun. Het bedrag per hectare en het aantal hectaren per landbouwer waarvoor herverdelende inkomenssteun beschikbaar is, worden vastgesteld door de lidstaten. Deze regeling heeft tot doel de rechtstreekse betalingen te herverdelen, dat wil zeggen te heroriënteren van grote naar kleine of middelgrote landbouwbedrijven. Om kleine landbouwbedrijven te ondersteunen, moet elke lidstaat ten minste 10 % van zijn begroting voor rechtstreekse betalingen aan deze regeling toewijzen, tenzij herverdeling op een andere manier plaatsvindt.
      • Aanvullende inkomenssteun voor jonge landbouwers (artikel 30 van Verordening (EU) 2021/2115) is een jaarlijkse extra betaling voor jonge landbouwers die recht hebben op basisinkomenssteun. Het gaat om een forfaitair bedrag of een bedrag per hectare. Deze bedragen en het aantal hectaren per landbouwer waarvoor deze inkomenssteun beschikbaar is, worden vastgesteld door de lidstaten. Zij stellen ook de leeftijdsgrens vast – tussen 35 en 40 jaar – en de opleiding en vaardigheden waarover potentiële begunstigden moeten beschikken.
      • Regelingen voor het klimaat, het milieu en dierenwelzijn (ecoregelingen) (artikel 31 van Verordening (EU) 2021/2115) helpen landbouwers die zich verbinden tot landbouwpraktijken met een gunstige impact op het klimaat, het milieu en het dierenwelzijn of op de strijd tegen resistentie tegen antimicrobiële stoffen. Deze praktijken gaan verder dan wat bij wet vereist is, en worden vermeld in de strategische GLB-plannen. De jaarlijkse betaling per hectare die voor ecoregelingen wordt toegekend, kan bovenop de basisinkomenssteun komen of plaatsvinden ter compensatie van als gevolg van de aangegane verbintenissen gemaakte kosten of gederfde inkomsten. De lidstaten moeten ten minste 25 % van hun nationale begroting voor rechtstreekse betalingen toewijzen aan deze regelingen, waaraan landbouwers op vrijwillige basis deelnemen.
      • Gekoppelde inkomenssteun (artikelen 32 tot en met 35 van Verordening (EU) 2021/2115) in het kader van het GLB was in het verleden gekoppeld aan specifieke producten. Een reeks hervormingen heeft geleidelijk een einde gemaakt aan dit verband, dat tegenwoordig beperkt is tot een klein deel van de rechtstreekse betalingen. Gekoppelde steun is bedoeld om problemen aan te pakken in sectoren of voor productiewijzen of specifieke vormen van landbouw die vanuit sociaaleconomisch of ecologisch standpunt belangrijk zijn. De steun bestaat uit een jaarlijkse betaling per hectare of per dier, en beoogt een verbetering van concurrentievermogen, duurzaamheid of kwaliteit. De sector van eiwithoudende gewassen behoort automatisch tot de doelsectoren: de teelt van deze gewassen kan de EU immers helpen om minder afhankelijk te worden van invoer en draagt bij tot een lager gebruik van stikstofhoudende meststoffen.
      • Gewasspecifieke betaling voor katoen (artikelen 36 tot en met 41 van Verordening (EU) 2021/2115) is een regeling voor gekoppelde rechtstreekse betalingen per hectare katoen in gebieden waar dit gewas mag worden geteeld in Bulgarije, Griekenland, Spanje en Portugal.
      • Rechtstreekse betalingen in de praktijk

        Elk jaar ontvangen meer dan zes miljoen begunstigden rechtstreekse betalingen. Het gaat hierbij om actieve landbouwers, hetzij natuurlijke personen, hetzij bedrijven, die ten minste een bepaald niveau van landbouwactiviteit uitoefenen (d.w.z. landbouwgewassen of vee produceren of een landbouwareaal in een voor landbouw geschikte staat houden). In de strategische GLB-plannen worden actieve landbouwers gedefinieerd aan de hand van objectieve en niet-discriminerende criteria. Er bestaat ook een negatieve lijst, met entiteiten die niet als actieve landbouwers mogen worden beschouwd.

        Steun via de strategische GLB-plannen wordt voornamelijk verleend in de vorm van betalingen op basis van oppervlakte. Voor sommige regelingen is de steun aangepast aan het aantal dieren. De definities met betrekking tot de subsidiabiliteit van landbouwers en arealen die voor GLB-steun in aanmerking komen, worden op EU-niveau vastgesteld. Zo wordt gezorgd voor een uniform beleid. In vergelijking met de vorige GLB-periode zijn deze definities in de EU-wetgeving niet zo gedetailleerd uitgewerkt. Zo hebben de lidstaten de flexibiliteit om de regels op nationaal niveau nader uit te werken en af te stemmen op hun behoeften, zodat de steun doelgerichter wordt.

        Alle lidstaten stellen minimumeisen vast voor het ontvangen van rechtstreekse betalingen. Meestal gaat het hierbij om een combinatie van een minimumoppervlakte van tussen de 0,3 tot 4 hectare, en een financiële minimumdrempel van tussen de 100 tot 500 EUR. De meeste lidstaten hebben hun minimumvereisten niet gewijzigd ten opzichte van de vorige periode.

        Landbouwers die rechtstreekse betalingen willen aanvragen, moeten elk jaar een aanvraag indienen en aan een aantal regels voldoen. Naast de uit de regelgeving voortvloeiende verplichte beheerseisen voor de uitoefening van landbouwactiviteiten, zijn landbouwers die GLB-betalingen ontvangen aan conditionaliteitsbepalingen onderworpen. Zij moeten hun grond met name in een voor de landbouw en het milieu geschikte staat houden. In vergelijking met de vorige periode omvat het GLB 2023-2027 “groenere” en bijgevolg strengere conditionaliteitsvereisten. Sommige van de aangescherpte conditionaliteitsvereisten zijn echter flexibeler geworden door de wijzigingen die in 2024 en 2025 zijn ingevoerd om de GLB-regels te vereenvoudigen (3.2.4). Bij het GLB 2023-2027 werd ook voor het eerst sociale conditionaliteit geïntroduceerd: dat wil zeggen dat rechtstreekse betalingen worden gekoppeld aan bepaalde fundamentele sociale en arbeidsgerelateerde beginselen.

        Rechtstreekse betalingen staan onder gedeeld beheer van de Commissie en de nationale autoriteiten. Nationale agentschappen, die onder toezicht staan van de Commissie, staan onder meer in voor de verwerking van steunaanvragen, de uitkering van de rechtstreekse betalingen en de uitvoering van bepaalde controles (3.2.5).

        Belangrijke financiële informatie

        De basisinkomenssteun voor duurzaamheid (BISD), een jaarlijkse areaalgebonden ontkoppelde betaling die uitsluitend uit de EU-begroting wordt gefinancierd, blijft het belangrijkste GLB-instrument ter ondersteuning van het inkomen van landbouwers in de EU. Gemiddeld vertegenwoordigen de geplande uitgaven in het kader van de strategische GLB-plannen voor de BISD 51 % van de totale ELGF-begroting, oftewel 31 % van de totale overheidsuitgaven in het kader van het GLB (3.2.2).

        <strong></strong><strong>Verdeling van de totale geplande overheidsuitgaven voor rechtstreekse betalingen ter ondersteuning van de uitvoering van alle 28 strategische GLB-plannen (2023-2027)</strong>

        Type interventie Bijdrage van de EU(miljard EUR) % als aandeel van de totale rechtstreekse betalingen
        BISD – basisinkomenssteun voor duurzaamheid (artikelen 21 tot en met 28) 96,69 51,12 %
        Gekoppelde inkomens-steun (artikelen 32 tot en met 35) 23,03 12,18 %
        Aanvullende inkomens-steun voor jonge landbouwers (artikel 30) 3,4 1,80 %
        Aanvullende herverdelende inkomenssteun voor duurzaamheid (artikel 29) 20,09 10,62 %
        Ecoregeling – Regelingen voor klimaat, milieu en dierenwelzijn (artikel 31) 44,71 23,64 %
        Katoen – Gewasspecifieke betaling voor katoen (artikelen 36 tot en met 41) 1,23 0,65 %
        Totaal rechtstreekse betalingen ELGF 189,15 100 %

        Bron: Europese Commissie, “Approved 28 CAP Strategic Plans 2023-2027 – Summary overview”, juni 2023

        Rol van het Europees Parlement

        In mei 2018 nam het Parlement een resolutie over de toekomst van voeding en landbouw aan, waarin de prioriteiten voor het GLB na 2020 werden uiteengezet. Het Parlement drong erop aan de GLB-begroting te handhaven of te verhogen om het hoofd te kunnen bieden aan de huidige en nieuwe uitdagingen. Het was voorstander van gerichtere steun, met name voor kleine en middelgrote landbouwbedrijven en jonge landbouwers, met inbegrip van meer steun voor de eerste hectaren en verlaagde (geplafonneerde) betalingen voor grotere landbouwbedrijven. Bovendien benadrukte het Parlement dat de financiering naar echte landbouwers moet gaan en eerlijker over de EU-landen moet worden verdeeld, waarbij een grotere convergentie een groter budget vereist. Ook werd gewezen op de noodzaak van consistente evaluatienormen en streng toezicht om een eerlijke en doeltreffende uitvoering in de hele EU te waarborgen.

        De Commissie heeft op 1 juni 2018 een nieuw wetgevingskader voor het GLB voorgesteld. Dit omvatte de verordening inzake strategische GLB-plannen, op grond waarvan elke lidstaat zou uiteenzetten hoe hij voornemens was GLB-maatregelen uit te voeren om gemeenschappelijke doelstellingen te verwezenlijken. Met het voorstel werd een nieuw uitvoeringsmodel ingevoerd en werd de centrale rol van rechtstreekse betalingen bij de ondersteuning van landbouwers in de EU opnieuw bevestigd.

        Tijdens de onderhandelingen over het GLB-hervormingspakket heeft het Parlement getracht een grote rol te spelen, door alle ter tafel liggende kwesties aan de orde te brengen. Uit een studie in opdracht van het Parlement over de hervorming van het GLB na 2020, bezien vanuit een interinstitutionele invalshoek, blijkt dat het Parlement de rol heeft gespeeld van hoeder van de EU-beginselen en de GLB-begroting met als doel het Europese en gemeenschappelijke karakter van de diverse onderdelen van de voorgestelde wetgeving te behouden en aldus een “hernationalisering” van het GLB te verhinderen. Bovendien nam het Parlement in sommige gevallen het voortouw als beleidsinitiator, getuige zijn inspanningen om een groot deel van de begroting te reserveren voor rechtstreekse betalingen voor de nieuwe ecoregelingen en het succes dat het wist te boeken met de invoering van sociale conditionaliteit in de verordening inzake de strategische GLB-plannen.

        In het kader van de onderhandelingen over de wijzigingen van 2024 en 2025 pleitte het Parlement voor meer flexibiliteit op het gebied van milieuvereisten, gemakkelijkere toegang tot crisisbetalingen voor landbouwers, hogere jaarlijkse financiële steun voor kleine en middelgrote landbouwbedrijven en aanvullende steun voor de bedrijfsontwikkeling van kleine landbouwbedrijven.

        Deze infopagina is opgesteld door de beleidsondersteunende afdeling Regionale Ontwikkeling, Landbouw en Visserij van het Europees Parlement. Meer informatie is te vinden op de website van de Commissie landbouw en plattelandsontwikkeling.

         

        Sarah Madeleine Régine Pierrette Costes / Rachele Rossi