Άμεσες ενισχύσεις

Το ενημερωτικό αυτό δελτίο εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση παρέχει στους γεωργούς μια μορφή εισοδηματικής στήριξης, γνωστής ως «άμεσες ενισχύσεις», η οποία λειτουργεί ως δίχτυ ασφαλείας και ενισχύει την κερδοφορία των γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Περιγράφει επίσης τα διάφορα καθεστώτα ενισχύσεων και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν στην πράξη, και παρέχει ανάλυση των προγραμματισμένων δαπανών για άμεσες ενισχύσεις στο πλαίσιο των στρατηγικών σχεδίων της κοινής γεωργικής πολιτικής (ΚΓΠ).

Νομική βάση

Η νομική βάση για την κοινή γεωργική πολιτική (ΚΓΠ) καθορίζεται στη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (άρθρα 38 έως 44) (3.2.1).

Η ΚΓΠ ρυθμίζεται μέσω μιας δέσμης νομοθετικών πράξεων. Η δέσμη αυτή περιλαμβάνει:

  • τον κανονισμό για τα στρατηγικά σχέδια της ΚΓΠ[κανονισμός (ΕΕ) 2021/2115] (3.2.4)·
  • τον κανονισμό για τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της ΚΓΠ [κανονισμός (ΕΕ) 2021/2116] (3.2.5)·
  • τον κανονισμό που αφορά τα πρότυπα για την καλή γεωργική και περιβαλλοντική κατάσταση, τα προγράμματα για το κλίμα, το περιβάλλον και την καλή διαβίωση των ζώων, τις τροποποιήσεις των στρατηγικών σχεδίων για την ΚΓΠ, την επανεξέταση των στρατηγικών σχεδίων για την ΚΓΠ και τις εξαιρέσεις από τους ελέγχους και τις κυρώσεις [κανονισμός (ΕΕ) 2024/1468]·
  • τον κανονισμό για την τροποποίηση όσον αφορά το σύστημα αιρεσιμότητας, τα είδη παρέμβασης υπό μορφή άμεσων ενισχύσεων, τα είδη παρέμβασης σε ορισμένους τομείς και για την αγροτική ανάπτυξη και τις ετήσιες εκθέσεις επιδόσεων, και για την τροποποίηση όσον αφορά τις αναστολές των πληρωμών, την ετήσια εκκαθάριση επιδόσεων, τους ελέγχους και τις κυρώσεις [κανονισμός (ΕΕ) 2025/2649]
  • Μέτρα πολιτικής της ΚΓΠ για τη στήριξη των γεωργών

    Η ΚΓΠ στηρίζει τους γεωργούς μέσω μιας σειράς μέτρων πολιτικής:

    • Οι άμεσες ενισχύσεις χρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Εγγυήσεων (ΕΓΤΕ)και ορίζονται στον κανονισμό για τα στρατηγικά σχέδια της ΚΓΠ. Αποτελούν δίχτυ ασφαλείας για τους γεωργούς που έχουν χαμηλότερα από τον μέσο όρο εισοδήματα σε σύγκριση με την υπόλοιπη οικονομία, καθώς και αβέβαιες αγορές, ακραίες καιρικές συνθήκες, επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες ή χαμηλή διαπραγματευτική δύναμη στην τροφική αλυσίδα·
    • Τα μέτρα στήριξης της αγοράς (3.2.6) χρηματοδοτούνται επίσης από το ΕΓΤΕ και ορίζονται στον κανονισμό για την κοινή οργάνωση των αγορών γεωργικών προϊόντων [κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1308/2013]. Αποσκοπούν στη στήριξη και τη σταθεροποίηση των γεωργικών αγορών. Ορισμένα μέτρα στηρίζουν άμεσα τους γεωργούς της ΕΕ, για παράδειγμα διευκολύνοντας τη συμμετοχή τους σε ομάδες παραγωγών ή σε συστήματα ποιότητας, ενισχύοντας έτσι τον ρόλο τους στην αλυσίδα εφοδιασμού.
    • Τα μέτρα αγροτικής ανάπτυξης (3.2.8) χρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης και από εθνικά ταμεία, και ορίζονται στον κανονισμό για τα στρατηγικά σχέδια της ΚΓΠ. Στόχος τους είναι να συμβάλουν στις οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιδόσεις των αγροτικών περιοχών. Περιλαμβάνουν επίσης μέτρα στήριξης για τους γεωργούς, όπως γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα, χρηματοδότηση γεωργικών επενδύσεων, εργαλεία διαχείρισης κινδύνων και χρηματοδοτικά μέσα.
    • Επισκόπηση

      Τα καθεστώτα άμεσων ενισχύσεων διέπονται από τα άρθρα 20 έως 41 του κανονισμού για τα στρατηγικά σχέδια της ΚΓΠ. Ορισμένα συστήματα είναι υποχρεωτικά, ενώ άλλα μπορούν να συμπεριληφθούν από τα κράτη μέλη στα εθνικά στρατηγικά τους σχέδια για την ΚΓΠ σε εθελοντική βάση.

      • Η βασική εισοδηματική στήριξη για τη βιωσιμότητα [άρθρα 21-28 του κανονισμού (ΕΕ) 2021/2115] είναι μια ετήσια ενίσχυση ανά εκτάριο στην οποία διατίθεται το ήμισυ του προϋπολογισμού των άμεσων ενισχύσεων. Τα κράτη μέλη μπορούν να αποφασίσουν να καταβάλουν ενιαίο ποσό ανά εκτάριο, να διαφοροποιήσουν την ενίσχυση ανάλογα με τις διαφορετικές κοινωνικοοικονομικές ή γεωπονικές συνθήκες ή να καταβάλουν ποσό με βάση τα δικαιώματα ενίσχυσης που ίσχυαν στο πλαίσιο της προηγούμενης ΚΓΠ. Κατά τη χρήση των δικαιωμάτων ενίσχυσης, τα κράτη μέλη πρέπει να μειώσουν σταδιακά το χάσμα μεταξύ των αξιών τους κατά τα επόμενα έτη, διαδικασία γνωστή ως «σύγκλιση». Ενίσχυση για μικροκαλλιεργητές που δεν υπερβαίνει τα 3 000 EUR ετησίως μπορεί να χορηγείται ως κατ’ αποκοπή ποσό ή ανά εκτάριο (το ανώτατο όριο των 3 000 EUR αντικαθιστά το προηγούμενο όριο των 1 250 EUR μετά τις τροποποιήσεις του 2025 στον κανονισμό για τα στρατηγικά σχέδια της ΚΓΠ). Οι ενισχύσεις αυτές, οι οποίες είναι προαιρετικές για τους γεωργούς, αντικαθιστούν όλες τις άλλες μορφές άμεσων ενισχύσεων, εκτός από εκείνες που χορηγούνται για οικολογικά προγράμματα, εάν το αποφασίσουν τα κράτη μέλη στα στρατηγικά τους σχέδια για την ΚΓΠ·
      • Η συμπληρωματική αναδιανεμητική εισοδηματική στήριξη για τη βιωσιμότητα [άρθρο 29 του κανονισμού (ΕΕ) 2021/2115] είναι μια ετήσια πρόσθετη ενίσχυση για τα πρώτα εκτάρια γεωργικής γης για τους γεωργούς που δικαιούνται βασική εισοδηματική στήριξη. Το ποσό ανά εκτάριο και ο αριθμός εκταρίων ανά γεωργό για τα οποία διατίθεται η αναδιανεμητική εισοδηματική στήριξη καθορίζονται από τα κράτη μέλη. Το καθεστώς αυτό αποσκοπεί στην ανακατανομή των άμεσων ενισχύσεων από μεγαλύτερες σε μικρότερες ή μεσαίες γεωργικές εκμεταλλεύσεις. Για τη στήριξη των μικρών γεωργικών εκμεταλλεύσεων, τουλάχιστον το 10 % του προϋπολογισμού άμεσων ενισχύσεων κάθε κράτους μέλους πρέπει να διοχετεύεται σε αυτό το καθεστώς, εκτός εάν η ανακατανομή επιτυγχάνεται με άλλα μέσα·
      • Η συμπληρωματική εισοδηματική στήριξη για τους νέους γεωργούς [άρθρο 30 του κανονισμού (ΕΕ) 2021/2115] είναι μια ετήσια πρόσθετη ενίσχυση για τους νέους γεωργούς που δικαιούνται βασική εισοδηματική στήριξη. Το κατ’ αποκοπή ποσό ή το ποσό ανά εκτάριο και ο αριθμός εκταρίων ανά γεωργό για τα οποία διατίθεται η στήριξη καθορίζονται από τα κράτη μέλη. Καθορίζουν επίσης το ανώτατο όριο ηλικίας –μεταξύ 35 και 40 ετών– και την κατάρτιση και τις δεξιότητες που απαιτούνται από τους δυνητικούς δικαιούχους·
      • Τα προγράμματα για το κλίμα, το περιβάλλον και την καλή διαβίωση των ζώων (οικολογικά προγράμματα) [άρθρο 31 του κανονισμού (ΕΕ) 2021/2115] βοηθούν τους γεωργούς που δεσμεύονται να εφαρμόζουν γεωργικές πρακτικές επωφελείς για το κλίμα, το περιβάλλον και την καλή διαβίωση των ζώων ή για την καταπολέμηση της μικροβιακής αντοχής. Οι πρακτικές αυτές, οι οποίες πρέπει να υπερβαίνουν τις νομοθετικές απαιτήσεις, απαριθμούνται στα στρατηγικά σχέδια της ΚΓΠ. Η ετήσια ενίσχυση ανά εκτάριο που χορηγείται για οικολογικά προγράμματα μπορεί να είναι ενίσχυση επιπλέον της βασικής εισοδηματικής στήριξης ή ενίσχυση για την αντιστάθμιση των δαπανών που πραγματοποιήθηκαν ή του διαφυγόντος εισοδήματος ως αποτέλεσμα των δεσμεύσεων που αναλήφθηκαν. Τουλάχιστον το 25 % του εθνικού προϋπολογισμού άμεσων ενισχύσεων πρέπει να διατεθεί σε αυτό το καθεστώς, το οποίο είναι προαιρετικό για τους γεωργούς·
      • Συνδεδεμένη εισοδηματική στήριξη [άρθρα 32 έως 35 του κανονισμού (ΕΕ) 2021/2115]: ενώ η εισοδηματική στήριξη της ΚΓΠ στο παρελθόν συνδεόταν με συγκεκριμένα προϊόντα, οι διαδοχικές μεταρρυθμίσεις έχουν σταδιακά καταργήσει αυτόν τον δεσμό, ο οποίος σήμερα περιορίζεται σε μικρό ποσοστό των άμεσων ενισχύσεων. Η συνδεδεμένη στήριξη αποσκοπεί στην αντιμετώπιση δυσκολιών σε τομείς, τύπους παραγωγής ή συγκεκριμένους τύπους γεωργίας που είναι σημαντικοί για κοινωνικοοικονομικούς ή περιβαλλοντικούς λόγους. Η στήριξη συνίσταται σε ετήσια ενίσχυση ανά εκτάριο ή ζώο, με στόχο τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας, της βιωσιμότητας ή της ποιότητας. Μεταξύ των τομέων στους οποίους μπορούν να στοχεύουν τα στρατηγικά σχέδια της ΚΓΠ, οι πρωτεϊνούχες καλλιέργειες μπορούν να υπολογίζονται χωρίς ειδική αιτιολόγηση, καθώς αυτό θα συμβάλει στη μείωση της εξάρτησης της ΕΕ από τις εισαγωγές στον τομέα και στη μείωση της χρήσης αζωτούχων λιπασμάτων·
      • Η ειδική ενίσχυση για το βαμβάκι [άρθρα 36 έως 41 του κανονισμού (ΕΕ) 2021/2115] είναι ένα καθεστώς συνδεδεμένων άμεσων ενισχύσεων που χορηγεί ενισχύσεις ανά εκτάριο βαμβακιού που βρίσκονται σε περιοχές εγκεκριμένες για την παραγωγή βαμβακιού στη Βουλγαρία, την Ελλάδα, την Ισπανία και την Πορτογαλία.
      • Πώς λειτουργούν στην πράξη οι άμεσες πληρωμές;

        Κάθε χρόνο, περισσότεροι από έξι εκατομμύρια δικαιούχοι λαμβάνουν άμεσες ενισχύσεις. Αυτά χορηγούνται σε ενεργούς γεωργούς, είτε ιδιώτες είτε επιχειρήσεις, οι οποίοι ασκούν τουλάχιστον ένα ελάχιστο επίπεδο γεωργικής δραστηριότητας (δηλαδή γεωργική παραγωγή ή διατήρηση μιας γεωργικής έκτασης σε κατάσταση κατάλληλη για γεωργική εκμετάλλευση). Τα στρατηγικά σχέδια της ΚΓΠ ορίζουν τους ενεργούς γεωργούς μέσω αντικειμενικών και αμερόληπτων κριτηρίων, μεταξύ άλλων μέσω αρνητικού καταλόγου που αποκλείει ορισμένες οντότητες από το να θεωρούνται ενεργοί γεωργοί.

        Η στήριξη μέσω των στρατηγικών σχεδίων της ΚΓΠ παρέχεται κυρίως με τη μορφή ενισχύσεων με βάση την έκταση. Για ορισμένα καθεστώτα, βασίζεται στον αριθμό των ζώων που λαμβάνουν στήριξη. Οι ορισμοί που αφορούν την επιλεξιμότητα για τους γεωργούς και τις περιοχές που είναι επιλέξιμες για στήριξη από την ΚΓΠ καθορίζονται σε επίπεδο ΕΕ, ώστε να διασφαλίζεται ο κοινός χαρακτήρας της πολιτικής. Σε σύγκριση με την προηγούμενη περίοδο της ΚΓΠ, οι ορισμοί αυτοί δεν είναι τόσο λεπτομερείς στη νομοθεσία της ΕΕ. Παρέχουν στα κράτη μέλη την ευελιξία να προσδιορίζουν περαιτέρω τους κανόνες σε εθνικό επίπεδο, ώστε να μπορούν να προσαρμόζονται στις ανάγκες τους και να στοχεύουν καλύτερα τη στήριξη.

        Όλα τα κράτη μέλη καθορίζουν ελάχιστες απαιτήσεις για τη λήψη άμεσων ενισχύσεων. Τα περισσότερα από αυτά καθορίζουν τόσο ένα όριο έκτασης όσο και ένα οικονομικό όριο μεταξύ 0,3 και 4 εκταρίων και μεταξύ 100 και 500 EUR, αντίστοιχα. Τα περισσότερα κράτη μέλη διατήρησαν τα κατώτατα όρια των ελάχιστων απαιτήσεων αμετάβλητα σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο.

        Οι γεωργοί που επιθυμούν να ζητήσουν άμεσες ενισχύσεις πρέπει να υποβάλλουν αίτηση κάθε χρόνο και να συμμορφώνονται με ορισμένους κανόνες. Εκτός από τις κανονιστικές απαιτήσεις διαχείρισης που είναι υποχρεωτικές για την άσκηση γεωργικών δραστηριοτήτων, οι γεωργοί που λαμβάνουν ενισχύσεις στο πλαίσιο της ΚΓΠ υπόκεινται σε προϋποθέσεις, δηλαδή πρέπει να διατηρούν τη γη σε καλές γεωργικές και περιβαλλοντικές συνθήκες. Η ΚΓΠ για την περίοδο 2023-2027 περιλαμβάνει ενισχυμένες προϋποθέσεις με «οικολογικότερες» απαιτήσεις σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο· Ωστόσο, οι τροποποιήσεις που εισήχθησαν το 2024 και το 2025 με στόχο την απλούστευση των κανόνων της ΚΓΠ έκαναν πιο ευέλικτες ορισμένες από τις ενισχυμένες απαιτήσεις αιρεσιμότητας (3.2.4). Η ΚΓΠ 2023-2027 εισήγαγε επίσης για πρώτη φορά κοινωνικές προϋποθέσεις, συνδέοντας τις άμεσες ενισχύσεις με ορισμένες θεμελιώδεις κοινωνικές και εργασιακές αρχές.

        Η Επιτροπή και οι εθνικές αρχές διαχειρίζονται τις άμεσες ενισχύσεις μέσω επιμερισμένης διαχείρισης. Υπό την εποπτεία της Επιτροπής, οι εθνικοί οργανισμοί πληρωμών είναι επιφορτισμένοι με τη διαχείριση των άμεσων ενισχύσεων και με καθήκοντα όπως η διεκπεραίωση των αιτήσεων ενίσχυσης, η εκτέλεση πληρωμών και η διενέργεια ορισμένων ελέγχων (3.2.5).

        Βασικές χρηματοοικονομικές πληροφορίες

        Η βασική εισοδηματική στήριξη για τη βιωσιμότητα (BISS), μια ετήσια αποσυνδεδεμένη ενίσχυση με βάση την έκταση που χρηματοδοτείται αποκλειστικά από τον προϋπολογισμό της ΕΕ, εξακολουθεί να αποτελεί το σημαντικότερο εργαλείο της ΚΓΠ για τη στήριξη του εισοδήματος των γεωργών της ΕΕ. Κατά μέσο όρο, οι προβλεπόμενες δαπάνες στο πλαίσιο των στρατηγικών σχεδίων της ΚΓΠ για το εργαλείο αυτό αντιπροσωπεύουν το 51 % του συνολικού προϋπολογισμού του ΕΓΤΕ ή το 31 % των συνολικών δημόσιων δαπανών της ΚΓΠ (3.2.2).

        <strong></strong><strong>Κατανομή των συνολικών δημόσιων προγραμματισμένων δαπανών για άμεσες ενισχύσεις στις οποίες βασίζεται η υλοποίηση και των 28 στρατηγικών σχεδίων της ΚΓΠ (2023-2027)</strong>

        Τύπος παρέμβασης Συνεισφορά ΕΕ (δισεκατ. EUR) % επί του συνόλου των άμεσων ενισχύσεων
        BISS – Βασικό εισόδημα για τη βιωσιμότητα (άρθρα 21-28) 96,69 51,12%
        CIS – Συνδεδεμένη εισοδηματική στήριξη (άρθρα 32-35) 23,03 12,18%
        CIS-YF – Συμπληρωματική εισοδηματική στήριξη των γεωργών νεαρής ηλικίας (άρθρο 30) 3,4 1,80%
        CRISS – Συμπληρωματική αναδιανεμητική εισοδηματική στήριξη για τη βιωσιμότητα (άρθρο 29) 20,09 10,62%
        Οικολογικό πρόγραμμα – προγράμματα (για το κλίμα, το περιβάλλον και την καλή διαβίωση των ζώων)· 44,71 23,64%
        Βαμβάκι – Ειδική ενίσχυση για το βαμβάκι (άρθρο 36-41) 1,23 0,65%
        Σύνολο άμεσων ενισχύσεων ΕΓΤΕ 189,15 100%

        Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εγκεκριμένα 28 στρατηγικά σχέδια για την ΚΓΠ (2023-2027) Συνοπτική επισκόπηση, Ιούνιος 2023

        Ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

        Τον Μάιο του 2018, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με το μέλλον των τροφίμων και της γεωργίας, στο οποίο περιγράφονται οι προτεραιότητες για την ΚΓΠ μετά το 2020. Ζήτησε τη διατήρηση ή την αύξηση του προϋπολογισμού της ΚΓΠ για την αντιμετώπιση των συνεχιζόμενων και των νέων προκλήσεων. Το Κοινοβούλιο υποστήριξε πιο στοχευμένες ενισχύσεις, ιδίως για τις μικρές και μεσαίες γεωργικές εκμεταλλεύσεις και τους νέους γεωργούς, συμπεριλαμβανομένης της αυξημένης στήριξης για τα αρχικά εκτάρια και των μειωμένων (με ανώτατο όριο) ενισχύσεων για μεγαλύτερες γεωργικές εκμεταλλεύσεις. Τόνισε ότι η χρηματοδότηση θα πρέπει να διοχετεύεται σε πραγματικούς γεωργούς και να κατανέμεται πιο δίκαια μεταξύ των χωρών της ΕΕ, ενώ η μεγαλύτερη σύγκλιση απαιτεί μεγαλύτερο προϋπολογισμό. Τόνισε επίσης την ανάγκη για συνεπή πρότυπα αξιολόγησης και ισχυρή εποπτεία για τη διασφάλιση δίκαιης και αποτελεσματικής εφαρμογής σε ολόκληρη την ΕΕ.

        Η Επιτροπή πρότεινε νέο νομοθετικό πλαίσιο για την ΚΓΠ στις 1 Ιουνίου 2018. Αυτό περιλάμβανε τον κανονισμό για τα στρατηγικά σχέδια της ΚΓΠ, βάσει του οποίου κάθε κράτος μέλος θα καθόριζε τον τρόπο με τον οποίο σκόπευε να εφαρμόσει τα μέτρα της ΚΓΠ για την επίτευξη κοινών στόχων. Η πρόταση εισήγαγε ένα νέο μοντέλο υλοποίησης, επιβεβαιώνοντας παράλληλα τον κεντρικό ρόλο των άμεσων ενισχύσεων στη στήριξη των γεωργών της ΕΕ.

        Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων για τη διαδικασία μεταρρύθμισης της ΚΓΠ, το Κοινοβούλιο επιδίωξε να διαδραματίσει ευρύ ρόλο, καλύπτοντας όλο το φάσμα των θεμάτων που συζητούνται. Μια μελέτη σχετικά με τη διαδικασία μεταρρύθμισης της ΚΓΠ μετά το 2020, η οποία εξετάστηκε από διοργανική οπτική γωνία και ανατέθηκε από το Κοινοβούλιο, επισημαίνει ότι με την έγκριση του ρόλου του θεματοφύλακα των αρχών της ΕΕ και του προϋπολογισμού της ΚΓΠ, το Κοινοβούλιο επιδίωξε να διατηρήσει τον ενωσιακό χαρακτήρα και τον κοινό χαρακτήρα των διαφόρων τμημάτων της προτεινόμενης νομοθεσίας, ώστε να αποφευχθεί η «επανεθνικοποίηση» της ΚΓΠ. Επιπλέον, σε ορισμένες περιπτώσεις, ανέλαβε ηγετικό ρόλο ως φορέας χάραξης πολιτικής, όπως καταδεικνύεται από τις προσπάθειές του να διαθέσει υψηλό μερίδιο του προϋπολογισμού άμεσων ενισχύσεων για τα νέα οικολογικά προγράμματα και από την επιτυχή εισαγωγή της κοινωνικής αιρεσιμότητας στον κανονισμό σχετικά με τα στρατηγικά σχέδια για την ΚΓΠ.

        Στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για τις τροπολογίες του 2024 και του 2025, το Κοινοβούλιο τάχθηκε υπέρ μεγαλύτερης ευελιξίας στις περιβαλλοντικές απαιτήσεις, της ευκολότερης πρόσβασης των γεωργών σε ενισχύσεις για την αντιμετώπιση κρίσεων, της υψηλότερης ετήσιας χρηματοδοτικής στήριξης για τις μικρές και μεσαίες γεωργικές εκμεταλλεύσεις και της πρόσθετης στήριξης για την επιχειρηματική ανάπτυξη των μικρών γεωργικών εκμεταλλεύσεων.

        Το ενημερωτικό αυτό δελτίο συντάσσεται από το Θεματικό Τμήμα Περιφερειακής Ανάπτυξης, Γεωργίας και Αλιείας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφθείτε τον ιστότοπο της Επιτροπής Γεωργίας και Ανάπτυξης της Υπαίθρου.

         

        Sarah Madeleine Régine Pierrette Costes / Rachele Rossi