Płatności bezpośrednie
W tej nocie informacyjnej wyjaśniamy, jak Unia Europejska wspiera dochody rolników za pomocą płatności bezpośrednich, które stanowią formę zabezpieczenia i zwiększają rentowność gospodarstw rolnych. Przedstawiamy też różne systemy płatności i sposób ich funkcjonowania w praktyce oraz podział planowanych wydatków na płatności bezpośrednie w planach strategicznych wspólnej polityki rolnej (WPR).
Podstawa prawna
Podstawę prawną wspólnej polityki rolnej (WPR) określa Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (art. 38–44) (3.2.1).
Wspólną politykę rolną reguluje szereg aktów ustawodawczych, w tym:
- rozporządzenie w sprawie planów strategicznych WPR(rozporządzenie (UE) 2021/2115) (3.2.4);
- rozporządzenie w sprawie finansowania WPR, zarządzania nią i monitorowania jej (rozporządzenie (UE) 2021/2116) (3.2.5);
- rozporządzenie w sprawie norm dobrej kultury rolnej zgodnej z ochroną środowiska, schematów na rzecz klimatu, środowiska i dobrostanu zwierząt, zmian w planach strategicznych WPR, przeglądu planów strategicznych WPR oraz zwolnień z kontroli i kar (rozporządzenie (UE) 2024/1468);
- rozporządzenie zmieniające przepisy dotyczące systemu warunkowości, rodzajów interwencji w formie płatności bezpośrednich, rodzajów interwencji w niektórych sektorach oraz rozwoju obszarów wiejskich i rocznych sprawozdań z realizacji celów, a także przepisy dotyczące zawieszenia płatności, rocznego rozliczenia z realizacji celów oraz kontroli i kar (rozporządzenie (UE) 2025/2649).
- płatności bezpośrednie są finansowane z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFRG) i opisane w rozporządzeniu w sprawie planów strategicznych WPR; stanowią one formę zabezpieczenia dla rolników, którzy uzyskują dochody poniżej średniej w porównaniu z resztą gospodarki i muszą stawiać czoła niepewnej sytuacji na rynkach, ekstremalnym zjawiskom pogodowym, szkodnikom i chorobom czy też słabej sile przetargowej w łańcuchu żywnościowym;
- środki rynkowe (3.2.6) są również finansowane z EFRG i opisane w rozporządzeniu w sprawie wspólnej organizacji rynków (rozporządzenie (UE) nr 1308/2013); mają one wspierać i stabilizować rynki rolne; niektóre z nich stanowią formę wsparcia bezpośredniego, ponieważ ułatwiają rolnikom z UE na przykład uczestnictwo w grupach producentów lub w systemach jakości, a to wzmacnia ich rolę w łańcuchu dostaw;
- środki rozwoju obszarów wiejskich (3.2.8) są finansowane z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich i z funduszy krajowych; są opisane w rozporządzeniu w sprawie planów strategicznych WPR; mają one poprawiać wyniki gospodarcze, społeczne i środowiskowe obszarów wiejskich, a obejmują też wsparcie dla rolników, takie jak środki rolnośrodowiskowe, finansowanie inwestycji w gospodarstwa rolne, narzędzia zarządzania ryzykiem i instrumenty finansowe.
- Podstawowe wsparcie dochodów do celów zrównoważoności (art. 21–28 rozporządzenia (UE) 2021/2115) jest płatnością roczną na hektar; przeznacza się na nie połowę budżetu płatności bezpośrednich. Państwa członkowskie mogą decydować, czy płatność na hektar będzie jednolita, zróżnicowana według różnych warunków społeczno-gospodarczych lub agronomicznych czy oparta na uprawnieniach do płatności stosowanych w ramach poprzedniej WPR. Korzystając z uprawnień do płatności, państwa członkowskie muszą stopniowo zmniejszać lukę między ich wartościami w nadchodzących latach; proces ten to „konwergencja”. Płatność dla małych gospodarstw nieprzekraczająca 3000 EUR rocznie może mieć formę płatności ryczałtowej lub na hektar (pułap 3000 EUR zastępuje wcześniejszy limit 1250 EUR po zmianach w rozporządzeniu w sprawie planów strategicznych WPR z 2025 r.). Takie płatności, które są opcjonalne dla rolników, zastępują wszystkie inne formy płatności bezpośrednich, z wyjątkiem płatności przyznawanych na ekoschematy, jeżeli państwa członkowskie postanowią tak w swoich planach strategicznych WPR.
- Uzupełniające redystrybucyjne wsparcie dochodów do celów zrównoważoności (art. 29 rozporządzenia (UE) 2021/2115) to roczna dodatkowa płatność za pierwsze hektary gruntów rolnych dla rolników uprawnionych do podstawowego wsparcia dochodów. Kwotę na hektar i liczbę hektarów na rolnika, za które dostępne jest redystrybucyjne wsparcie dochodów, określają państwa członkowskie. System ten ma na celu redystrybucję płatności bezpośrednich od większych do mniejszych lub średnich gospodarstw rolnych. Aby wspierać małe gospodarstwa rolne, każde państwo członkowskie musi przeznaczać na ten system co najmniej 10% swojego budżetu na płatności bezpośrednie, chyba że osiągnie redystrybucję za pomocą innych środków.
- Uzupełniające wsparcie dochodów dla młodych rolników (art. 30 rozporządzenia (UE) 2021/2115) to roczna dodatkowa płatność dla nowych rolników uprawnionych do podstawowego wsparcia dochodów. Płatność ryczałtową lub kwotę na hektar i liczbę hektarów na rolnika, za które dostępny jest ten rodzaj wsparcia, określają państwa członkowskie. Ustalają też górną granicę wieku – od 35 do 40 lat – oraz szkolenia i umiejętności wymagane od potencjalnych beneficjentów.
- Schematy na rzecz klimatu, środowiska i dobrostanu zwierząt (ekoschematy) (art. 31 rozporządzenia (UE) 2021/2115) pomagają rolnikom, którzy stosują praktyki rolnicze korzystne dla klimatu, środowiska i dobrostanu zwierząt lub angażują się w zwalczanie oporności na środki przeciw drobnoustrojowe. Takie praktyki, które muszą wykraczać poza wymogi prawodawcze, są wymienione w planach strategicznych WPR. Roczna płatność na hektar przyznawana na ekoschematy może uzupełniać podstawowe wsparcie dochodów lub rekompensować poniesione koszty lub dochody utracone w wyniku podjętych zobowiązań. Co najmniej 25% krajowego budżetu na płatności bezpośrednie trzeba przeznaczać na ten schemat – dobrowolny dla rolników.
- Wsparcie dochodów związane z produkcją – art. 32–35 rozporządzenia (UE) 2021/2115): w przeszłości wsparcie dochodów w ramach WPR było powiązane z określonymi produktami, natomiast w toku kolejnych reform powiązanie to stopniowo usunięto i obecnie ogranicza się ono do niewielkiej części płatności bezpośrednich. Wsparcie związane z produkcją ma zaradzić trudnościom w sektorach, rodzajach produkcji lub konkretnych typach rolnictwa, które są ważne ze względów społeczno-ekonomicznych lub środowiskowych. Wsparcie obejmuje roczną płatność na hektar lub zwierzę i ma na celu poprawę konkurencyjności, zrównoważoności lub jakości. Wśród sektorów, których mogą dotyczyć plany strategiczne WPR, bez żadnego konkretnego uzasadnienia można zaliczać rośliny wysokobiałkowe, ponieważ pozwalają one zmniejszyć zależność UE od importu w tym sektorze i stosowania nawozów azotowych.
- Płatność specyficzna w odniesieniu do bawełny (art. 36–41 rozporządzenia (UE) 2021/2115) to system płatności bezpośrednich związanych z produkcją; w jego ramach przyznaje się płatności na hektar bawełny uprawianej na gruntach zatwierdzonych do produkcji bawełny w Bułgarii, Grecji, Hiszpanii i Portugalii.
Środki WPR wspierające rolników
Wsparcie rolników w ramach WPR obejmuje szereg środków:
Informacje ogólne
Kwestię systemów płatności bezpośrednich regulują art. 20–41 rozporządzenia w sprawie planów strategicznych WPR. Niektóre systemy są obowiązkowe dla państw członkowskich, natomiast inne mogą one włączyć do krajowych planów strategicznych WPR dobrowolnie.
Jak płatności bezpośrednie działają w praktyce?
Co roku ponad sześć milionów beneficjentów otrzymuje płatności bezpośrednie. Przyznaje się je rolnikom aktywnym zawodowo – osobom fizycznym lub przedsiębiorstwom – prowadzącym działalność rolniczą na co najmniej minimalnym poziomie (tj. produkcję rolną lub utrzymywanie użytków rolnych w stanie odpowiednim do prowadzenia działalności rolniczej). W planach strategicznych WPR rolników aktywnych zawodowo definiuje się według obiektywnych i niedyskryminacyjnych kryteriów, w tym wykazu, który wyklucza uznanie niektórych podmiotów za rolników aktywnych zawodowo.
Wsparcie w ramach planów strategicznych WPR ma głównie formę płatności obszarowych. W przypadku niektórych programów opiera się ono na liczbie zwierząt. Definicje dotyczące kwalifikowalności rolników i obszarów do wsparcia w ramach WPR ustala się na szczeblu UE, aby zapewnić jednolitość tej polityki. W porównaniu z poprzednim okresem WPR definicje te nie są tak szczegółowe w prawodawstwie UE. Pozwalają one państwom członkowskim elastycznie doprecyzować przepisy krajowe, tak aby mogły je dostosować do swoich potrzeb i lepiej ukierunkować wsparcie.
Wszystkie państwa członkowskie ustalają minimalne wymogi dotyczące otrzymywania płatności bezpośrednich. Większość z nich ustala zarówno próg powierzchni wynoszący od 0,3 do 4 ha, jak i próg finansowy od 100 do 500 EUR. Większość państw członkowskich nie zmieniła swoich minimalnych progów wymogów w porównaniu z poprzednim okresem.
Rolnicy, którzy chcą ubiegać się o płatności bezpośrednie, muszą składać co roku wniosek i stosować się do szeregu zasad. Rolnicy otrzymujący płatności w ramach WPR nie tylko muszą spełniać podstawowe wymogi w zakresie zarządzania działalnością rolniczą, ale i podlegają zasadzie warunkowości, tj. muszą utrzymywać grunty w dobrej kulturze rolnej zgodnej z ochroną środowiska. WPR na lata 2023–2027 obejmuje zwiększoną warunkowość i bardziej ekologiczne wymogi w porównaniu z poprzednim okresem. Jednak zmiany wprowadzone w 2024 r. i 2025 r. w celu uproszczenia zasad WPR pozwoliły uelastycznić niektóre z zaostrzonych wymogów warunkowości (3.2.4). W WPR na lata 2023–2027 po raz pierwszy wprowadzono też warunkowość społeczną łączącą płatności bezpośrednie z pewnymi podstawowymi zasadami dotyczącymi spraw socjalnych i zatrudnienia.
Komisja i organy krajowe wspólnie zarządzają płatnościami bezpośrednimi. Pod nadzorem Komisji krajowe agencje płatnicze zarządzają płatnościami bezpośrednimi i realizują zadania takie jak rozpatrywanie wniosków o pomoc, dokonywanie płatności i przeprowadzanie niektórych kontroli (3.2.5).
Najważniejsze informacje finansowe
Podstawowe wsparcie dochodów do celów zrównoważoności (BISS), roczna płatność obszarowa niezwiązana z produkcją i finansowana wyłącznie z budżetu UE, pozostaje najważniejszym narzędziem WPR wspierającym dochody rolników z UE. Wydatki planowane na to narzędzie w planach strategicznych WPR stanowią średnio 51% całkowitego budżetu EFRG, czyli 31% łącznych wydatków publicznych na WPR (3.2.2).
<strong></strong><strong>Podział łącznych planowanych wydatków publicznych na płatności bezpośrednie stanowiących podstawę realizacji wszystkich 28 planów strategicznych WPR (2023–2027)</strong>
| Rodzaj interwencji | Wkład UE(mld EUR) | % płatności bezpośrednich ogółem |
|---|---|---|
| BISS – Podstawowe wsparcie dochodów do celów zrównoważoności (art. 21–28) | 96,69 | 51,12% |
| CIS – Wsparcie dochodów związane z produkcją (art. 32–35) | 23,03 | 12,18% |
| CIS-YF – Uzupełniające wsparcie dochodów dla młodych rolników (art. 30) | 3,4 | 1,80% |
| CRISS – Uzupełniające redystrybucyjne wsparcie dochodów do celów zrównoważoności (art. 29) | 20,09 | 10,62% |
| Ekoschemat – Schematy na rzecz klimatu, środowiska i dobrostanu zwierząt (art. 31) | 44,71 | 23,64% |
| Bawełna – płatność specyficzna w odniesieniu do bawełny (art. 36–41) | 1,23 | 0,65% |
| Płatności bezpośrednie z EFRG ogółem | 189,15 | 100% |
Źródło: Komisja Europejska, podsumowanie 28 zatwierdzonych planów strategicznych WPR (2023–2027), czerwiec 2023 r.
Rola Parlamentu Europejskiego
W maju 2018 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie produkcji żywności i rolnictwa, w której nakreślił priorytety WPR po 2020 r. Wezwał też do utrzymania lub zwiększenia budżetu WPR w celu sprostania bieżącym i nowym wyzwaniom. Parlament poparł bardziej ukierunkowaną pomoc, zwłaszcza dla małych i średnich gospodarstw rolnych oraz młodych rolników, w tym zwiększone wsparcie dla pierwszych hektarów i zmniejszone (ograniczone) płatności dla większych gospodarstw. Podkreślił, że finansowanie powinno trafiać do osób faktycznie prowadzących działalność rolniczą i być sprawiedliwiej rozdzielane między państwa UE, a większa konwergencja wymaga większego budżetu. Zwrócił też uwagę na potrzebę spójnych standardów oceny i silnego nadzoru w celu zapewnienia sprawiedliwego i skutecznego wdrażania WPR w całej UE.
1 czerwca 2018 r. Komisja zaproponowała nowe ramy prawne WPR. Obejmowały one rozporządzenie w sprawie planów strategicznych WPR, zgodnie z którym każde państwo członkowskie określa, jak zamierza wdrożyć środki WPR, aby osiągnąć wspólne cele. We wniosku wprowadzono nowy model realizacji, potwierdzając jednocześnie kluczową rolę płatności bezpośrednich we wspieraniu rolników w UE.
Podczas negocjacji w sprawie pakietu reform WPR Parlament starał się odgrywać ważną rolę we wszystkich poruszanych kwestiach. Z badania dotyczącego reformy WPR po 2020 r. z perspektywy międzyinstytucjonalnej, zleconego przez Parlament, wynika, że przyjmując rolę strażnika zasad UE i budżetu WPR, Parlament dążył do utrzymania unijnego i jednolitego charakteru poszczególnych części proponowanego prawodawstwa, aby uniknąć „renacjonalizacji” WPR. Ponadto w niektórych przypadkach inicjował politykę. Świadczą o tym zarówno jego wysiłki, aby z budżetu na płatności bezpośrednie wyodrębnić dużą część i przeznaczyć ją na nowe ekoschematy, jak i skuteczne wprowadzenie warunkowości społecznej do rozporządzenia w sprawie planów strategicznych WPR.
W negocjacjach w sprawie zmian w 2024 r. i 2025 r. Parlament opowiadał się za większą elastycznością wymogów środowiskowych, łatwiejszym dostępem rolników do płatności kryzysowych, wyższym rocznym wsparciem finansowym dla małych i średnich gospodarstw oraz dodatkowym wsparciem na rozwój działalności gospodarczej małych gospodarstw.
Tę notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny ds. Rozwoju Regionalnego, Rolnictwa i Rybołówstwa. Więcej informacji na stronie Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Sarah Madeleine Régine Pierrette Costes / Rachele Rossi