Centraal-Azië

Deze infopagina bevat een toelichting over de betrekkingen van de EU met de landen van Centraal-Azië, een regio die op strategisch vlak steeds belangrijker wordt. Daarbij wordt gekeken naar de politieke, economische en mensenrechtensituatie in elk van de Centraal-Aziatische landen en wordt geschetst hoe de EU samenwerkt met de afzonderlijke landen en met de regio als geheel. De pagina bevat ook een beschrijving van de bijdrage van het Parlement aan het optreden van de EU in de regio.

Rechtsgrond

  • Het Verdrag betreffende de Europese Unie: titel V heeft betrekking op het externe optreden van de EU, oftewel haar betrekkingen met niet-EU-landen.
  • Het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie: de artikelen 206 en 207 gaan over de handel en de artikelen 216 tot en met 219 over internationale overeenkomsten.
  • Partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten (PSO’s): de EU heeft overeenkomsten gesloten met de Centraal-Aziatische landen, met als doel de bilaterale betrekkingen met deze landen te regelen:
    • de versterkte partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst met Kazachstan (versterkte PSO) die op 1 maart 2020 volledig in werking is getreden;
    • de versterkte PSO met Kirgizië, die in juni 2024 werd ondertekend;
    • de versterkte PSO met Oezbekistan, die in oktober 2025 werd ondertekend;
    • de interim-overeenkomst betreffende de handel met Turkmenistan, die in augustus 2010 in werking is getreden;
    • de PSO met Tadzjikistan, die in 2010 in werking is getreden en binnenkort zal worden vervangen door een versterkte PSO;
    • de PSO met Mongolië, die in november 2017 in werking is getreden.
    • Centraal-Aziatische landen en de betrekkingen tussen de EU en Centraal-Azië

      Centraal-Azië verbindt het enorme Aziatische continent met Europa. De EU erkent het strategisch belang van deze regio voor handels- en energieroutes en natuurlijke hulpbronnen zoals gas, olie en mineralen (met name goud, uranium en alle soorten zeldzame aardmetalen). In 2019 heeft de EU haar strategie voor Centraal-Azië geactualiseerd. Daarbij stonden weerbaarheid (op gebieden zoals mensenrechten, grensbeveiliging en milieu), welvaart (met een sterke nadruk op connectiviteit) en regionale samenwerking centraal.

      Jarenlang waren de onderlinge betrekkingen tussen de Centraal-Aziatische landen doorgaans slecht, als gevolg van geschillen over grenzen en hulpbronnen. Na de machtswisseling in Oezbekistan in 2016 is de situatie echter snel veranderd, waardoor nieuwe mogelijkheden voor regionale samenwerking zijn ontstaan.

      Regelmatige topontmoetingen van Centraal-Aziatische leiders zijn de hoeksteen van regionale diplomatie. In maart 2018 vond in Astana de eerste top van Centraal-Aziatische leiders over regionale samenwerking plaats en in november 2025 werd de zevende raadplegingsbijeenkomst van Aziatische staatshoofden in Tasjkent gehouden. Hernieuwbare energie, vervoersconnectiviteit en waterbeheer zijn nog steeds belangrijke gebieden voor regionale samenwerking. De regionale economie wordt momenteel geconfronteerd met onzekerheid als gevolg van de Russische invasie van Oekraïne, de oorlog in de Perzische Golf, de wereldwijde inflatie en de stijgende grondstoffenprijzen.

      De omvang van de betrekkingen van de EU hangt samen met de bereidheid van de afzonderlijke Centraal-Aziatische landen om hervormingen door te voeren en de democratie, de mensenrechten, de rechtsstaat en de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te versterken. De landen moeten ook bereid zijn tot het moderniseren en diversifiëren van hun economieën, onder meer door het ondersteunen van de particuliere sector en kleine en middelgrote ondernemingen. De Raad heeft de EU-strategie voor Centraal-Azië goedgekeurd in juni 2019. Om de bilaterale banden verder te verdiepen, heeft de EU onderhandelingen gevoerd met Centraal-Aziatische landen over versterkte PSO’s.

      Alle Centraal-Aziatische landen voeren een multivectorieel buitenlands beleid, waarbij ze een evenwicht nastreven tussen hun betrekkingen met Rusland, China, de EU en de VS in het bijzonder. Ook de betrekkingen met Turkije en Iran zijn van belang voor de regio. Turkmenistan is grotendeels afgesloten van de buitenwereld, en zijn status van “permanente neutraliteit” wordt zelfs door de VN erkend. Na de overname door de Taliban in augustus 2021 is de situatie in Afghanistan niet alleen een mondiaal probleem geworden, maar ook een belangrijke zorg van de Centraal-Aziatische regeringen. De gehele Centraal-Aziatische regio is een cruciaal gebied geworden voor de beheersing van religieus extremisme, terroristische netwerken en drugshandel binnen zijn grenzen.

      Door de humanitaire crisis in Afghanistan zijn veel Afghaanse vluchtelingen naar Centraal-Azië gevlucht. Zij zijn belangrijke ontvangers van aanvullende EU-steun via bilaterale en regionale programma’s in het kader van het indicatieve meerjarenprogramma 2021-2027.

      De situatie in Afghanistan heeft duidelijk gemaakt hoe belangrijk Centraal-Azië is voor de veiligheid en stabiliteit. De rellen van januari 2022 in Kazachstan, die stopten toen de Organisatie van het Verdrag inzake collectieve veiligheid troepen stuurde onder leiding van Rusland, en de huidige grensconflicten tussen Centraal-Aziatische landen wijzen op het risico van instabiliteit in deze regio, die van oudsher onder invloed staat van Moskou. Rusland blijft een belangrijke verstrekker van veiligheid, met militaire voorzieningen in drie Centraal-Aziatische landen. Het controleert ook twee derde van de wapeninvoer in de regio en ondersteunt de regeringen van de regio. De invloed van het land in Centraal-Azië neemt echter af als gevolg van zijn invasie van Oekraïne en de concentratie van troepen aan het front. Door deze verschuiving is de mogelijkheid ontstaan voor Centraal-Aziatische landen om op te treden als onafhankelijkere regionale actoren, en zijn er nieuwe wegen geopend voor partnerschap en samenwerking met de EU op het gebied van energie, grondstoffen en connectiviteit.

      De allereerste top EU-Centraal-Azië vond plaats op 3 en 4 april 2025 in Samarkand, Oezbekistan. Deze werd bijgewoond door de voorzitter van de Europese Raad, António Costa, de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, en de leiders van Oezbekistan, Kazachstan, Kirgizië, Tadzjikistan en Turkmenistan. In een mondiaal en regionaal geopolitiek landschap dat aan verandering onderhevig is, besloten de leiders van de EU en Centraal-Azië hun betrekkingen op te waarderen tot een strategisch partnerschap en bevestigden zij vastbesloten te zijn de handelsbetrekkingen te versterken en de samenwerking te verdiepen op gebieden als energie, de economie, investeringen, hoogwaardige connectiviteit, digitalisering en veiligheid (waaronder de respons op hybride dreigingen). Ze bespraken ook klimaatactie, mensenrechten en strategische hulpbronnen (onder meer kritieke grondstoffen). Dit biedt een belangrijke kans voor de EU om blijk te geven van haar geopolitieke belangstelling bij het versterken van de bilaterale betrokkenheid en regionale samenwerking met Centraal-Azië en om minder afhankelijk te worden van China en Rusland in de context van mondiale geopolitieke veranderingen.

      In november 2022 vond in Samarkand, Oezbekistan, de internationale conferentie van de EU en Centraal-Azië plaats over connectiviteit (Global Gateway). Het belang van een regionale aanpak en regionale samenwerking werd ook benadrukt tijdens de ministeriële bijeenkomsten van de EU en Centraal-Azië.

      De 20e ministeriële bijeenkomst EU-Centraal-Azië werd in maart 2025 in Asjchabad, Turkmenistan, gehouden, waarbij de vooruitgang wat betreft de gezamenlijke routekaart voor de verdieping van de betrekkingen van 2023 werd bevestigd en gebieden en actiepunten werden vastgesteld, om de betrekkingen te versterken door middel van dialoog en praktische samenwerking. In deze routekaart wordt de klemtoon gelegd op het versterken van connectiviteit, met name via handel, investeringen en infrastructuurprojecten, wat dus overeenstemt met de Global Gateway, een investeringsstrategie van de EU.

      In dit verband herinnerden de ministers ook aan het “Global Gateway Investors Forum for EU-Central Asia Transport Connectivity” dat in januari 2024 in Brussel werd gehouden, waar Europese en internationale financiële instellingen zich bereid hebben verklaard 10 miljard EUR uit te trekken ter ondersteuning van de ontwikkeling van de trans-Kaspische vervoers­corridor, die bedoeld is als een concurrerende, moderne multimodale route die Europa en Centraal-Azië met elkaar verbindt.

      In 2024 bedroeg de handel in goederen tussen de EU en Centraal-Azië 54,2 miljard EUR, met een handelsoverschot van 16 miljard EUR ten gunste van Centraal-Azië. Centraal-Azië levert de EU voornamelijk grondstoffen zoals ruwe aardolie, natuurlijk gas, metalen en katoen. Op haar beurt exporteert de EU hoofdzakelijk machines, vervoermiddelen en industrieproducten, wat samen goed is voor meer dan de helft van alle export naar de regio.

      De Chinese invloed op de handel en investeringen neemt toe als gevolg van het “Nieuwe Zijderoute”-initiatief. In een reactie daarop heeft de EU haar betrokkenheid en investeringen in de regio vergroot via de Global Gateway. Zo kondigde de EU tijdens de top EU-Centraal-Azië van april 2025 een investeringspakket van 12 miljard EUR aan om de handelsroutes te verbeteren, waarbij de middelen via de Global Gateway moeten worden verstrekt. Rekening houdend met de bijdragen van de individuele lidstaten, is de EU de grootste donor in Centraal-Azië geworden met een toewijzing van meer dan 550 miljoen EUR aan het regionaal meerjarig indicatief programma 2021-2027 voor Centraal-Azië.

      De activiteiten van het Europees Parlement met betrekking tot Centraal-Azië worden voornamelijk uitgevoerd door de Commissie buitenlandse zaken en haar Subcommissie mensenrechten, de Commissie internationale handel, de Commissie veiligheid en defensie en de Delegatie voor de betrekkingen met Centraal-Azië, en onder meer via de parlementaire samenwerkingscommissies. Het Europees Parlement houdt toezicht op de uitvoering van de overeenkomsten die met de Centraal-Aziatische landen zijn gesloten en richt zich op mensenrechtenkwesties, de politieke situatie, economische en ontwikkelingssamenwerking en verkiezingsprocedures. Het blijft het belang benadrukken van de eerbiediging van de mensenrechten, behoorlijk bestuur en maatschappelijke ontwikkeling, onderstreept de rol van parlementaire diplomatie en ondersteunt de democratie en de rechtsstaat krachtig.

      Na de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 en het besluit van de EU om Rusland een aantal sanctiepakketten op te leggen, zijn sommige Centraal-Aziatische landen — met name Kazachstan, Kirgizië en Oezbekistan —potentiële hubs voor het omzeilen van sancties geworden, zoals in meerdere resoluties van het Parlement aan de kaak is gesteld.

      In januari 2024 heeft het Europees Parlement een resolutie aangenomen over de EU-strategie voor Centraal-Azië, waarin het zijn alomvattende aanpak ten aanzien van de regio bijwerkt en zich ingenomen verklaart met de plannen voor de eerste top EU-Centraal-Azië, die in april 2025 plaatsvond. In de resolutie wordt ook de gezamenlijke routekaart voor de intensivering van de betrekkingen tussen de EU en Centraal-Azië van oktober 2023 goedgekeurd, die dient als strategische blauwdruk om de dialoog en samenwerking te bevorderen.

      Nadat de onderhandelingen over EU-visumversoepeling voor Kazachse burgers in december 2025 van start waren gegaan, legde de voorzitter van de Delegatie voor de betrekkingen met Centraal-Azië een verklaring af waarin zij zich uitsprak voor het openen van soortgelijke onderhandelingen met alle Centraal-Aziatische landen.

      Het eerste parlementaire forum Centraal-Azië-EU vond plaats op 30 en 31 maart 2026 in Samarkand, Oezbekistan, en markeerde een belangrijke opwaardering van de parlementaire betrekkingen door aan de bestaande bilaterale bijeenkomsten een nieuw format toe te voegen waarin parlementsleden regionale uitdagingen en gemeenschappelijk beleid kunnen bespreken.

      Kazachstan

      Het Europees Parlement heeft in december 2017 zijn goedkeuring gehecht aan de versterkte PSO met Kazachstan, waarbij het het belang heeft benadrukt van het “meer-voor-meer”-beginsel voor het stimuleren van politieke en sociaal-economische hervormingen. De versterkte PSO tussen de EU en Kazachstan trad in maart 2020 in werking, toen Kazachstan het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten ratificeerde. Op het gebied van de mensenrechten heeft Kazachstan in september 2020 het Tweede Facultatieve Protocol bij het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten, gericht op de afschaffing van de doodstraf ondertekend, en uiteindelijk in december 2021 de doodstraf afgeschaft.

      Voormalig president Nursultan Nazarbajev is in maart 2019 afgetreden na drie decennia aan de macht, maar als “hoogste leider” en “vader van de natie” van de voormalige Sovjetrepubliek bleef hij tot 2022 aanzienlijke invloed en formele bevoegdheden uitoefenen. Een stijging van de prijzen voor vloeibaar aardgas in januari 2022 leidde tot protesten, waarna geweld werd uitgelokt door onbekende, goed getrainde en georganiseerde gewapende personen. Daarop riep president Kassym-Jomart Tokajev de noodtoestand uit. Op het verzoek van president Tokajev heeft de Organisatie van het Verdrag inzake collectieve veiligheid, een militaire alliantie onder leiding van Rusland, ermee ingestemd soldaten (“vredeshandhavers”) uit Rusland, Belarus, Tadzjikistan, Armenië en Kirgizië naar Kazachstan te sturen.

      President Tokajev nam het voorzitterschap van de Veiligheidsraad over, dat tot dan toe door Nazarbajev werd bekleed, en benoemde een nieuwe premier, terwijl belangrijke leden van de familie van Nazarbajev hun invloedrijke positie verloren. In september 2022 doopte het parlement van Kazachstan de hoofdstad van het land om van Nur-Sultan tot Astana, de meest recente in een reeks ingrepen om het land te distantiëren van Nazarbajev.

      In juni 2022 hield Kazachstan een grondwettelijk referendum waarbij ingrijpende institutionele wijzigingen zijn ingevoerd, onder meer door de macht van de president te beperken en de rol van het parlement te versterken. In maart 2023 heeft Kazachstan vervroegde parlementsverkiezingen gehouden, waarbij een gemengd kiesstelsel werd ingevoerd en 70 % van de zetels op evenredige basis en 30 % op meerderheidsbasis werd toegewezen. De verkiezingen eindigden met een meerderheid van de stemmen (53,9 %) voor de partij Amanat, die 64 van de 98 zetels in het Lagerhuis kreeg. In maart 2026 keurde Kazachstan per referendum een nieuwe grondwet goed.

      Het afgelopen decennium is het bbp van Kazachstan gestaag gegroeid, behalve in 2020, een jaar dat werd getekend door de COVID-19-pandemie. De Kazachse economie presenteerde in 2025 sterk, met een reële bbp-groei die 6,5 % bereikte, als gevolg van binnenlandse vraag, infrastructuuruitgaven en een hogere olieproductie. Voor 2026 werd tot het uitbreken van de oorlog in de Perzische Golf een groei van 4,4 % verwacht.

      Er blijven echter onzekerheden bestaan, met name wat betreft olieproductie en mondiale economische omstandigheden. Het land blijft werken aan het doel om uiterlijk in 2050 een van de 30 meest ontwikkelde landen ter wereld te worden, zoals beschreven in de Kazachstan-strategie voor 2050. Kazachstan blijft ook streven naar liberalisering en aanpassing aan een sociaal gerichte economie. De begroting van het land voor 2025 tot 2027 blijft sterk sociaal gericht, met aanzienlijke investeringen in onderwijs-, gezondheids- en sociale programma’s. Daarbij heeft de overheid de strijd tegen corruptie opgeschroefd.

      De EU is Kazachstans belangrijkste handelspartner en de grootste buitenlandse investeerder. In 2024 bedroeg de uitvoer van Kazachstan naar de EU 33,5 miljard EUR, terwijl de import uit de EU naar Kazachstan 11,5 miljard EUR bereikte. In het algemeen kende het goederenverkeer een stijging van 6 % ten opzichte van 2023.

      De 21e zitting van de Samenwerkingsraad EU-Kazachstan vond plaats in oktober 2024. De focus van deze zitting lag op het versterken van vervoersverbindingen, vooral de trans-Kaspische vervoers­corridor. Beide partijen erkenden de vooruitgang bij de horizontale luchtvaartovereenkomst en hun samenwerking op het gebied van kritieke grondstoffen. In december 2025 werd de 22e zitting van de Samenwerkingsraad EU-Kazachstan in Brussel gehouden. Toen prees de EU Kazachstan voor zijn bijdragen aan energiezekerheid, zijn inzet om in 2060 koolstofneutraliteit te bereiken, alsook de deelname van het land aan het mondiale methaanpact. De twee partijen bespraken ook de op handen zijnde visumversoepelings- en overnameovereenkomsten.

      Het Europees Parlement heeft sinds 2005 geen verkiezingswaarnemingsdelegatie naar Kazachstan uitgezonden, omdat het land de aanbevelingen op het gebied van de fundamentele vrijheden, de onpartijdigheid van de verkiezingsadministratie en de kiesgerechtigheid niet naleeft. Wel heeft het Bureau voor Democratische Instellingen en Mensenrechten van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE/ODIHR) verkiezingswaarnemers naar het land gestuurd en een verkiezingswaarnemingsmissie uitgezonden om waar te nemen bij de vervroegde parlementaire verkiezingen van Kazachstan in maart 2023.

      Het Parlement heeft benadrukt dat de fundamentele vrijheden moeten worden gewaarborgd, de willekeurige detentie van mensenrechtenactivisten en leden van politieke oppositiegroepen moet worden beëindigd en de eerbiediging van de rechten van de lhbtiqa+-gemeenschap en de veiligheid van Kazachen en andere etnische minderheden moeten worden gewaarborgd. Bovendien drong het Parlement aan op mogelijke individuele sancties tegen functionarissen die direct verantwoordelijk zijn voor mensenrechtenschendingen.

      Het Parlement nam in januari 2022 een resolutie aan over de protesten en het geweld in Kazachstan, waarin het opnieuw zijn bezorgdheid uitsprak over mensenrechtenschendingen na het uitbreken van protesten in het land, waaronder het wijdverbreide gebruik van foltering en minachting voor de democratie.

      De Parlementaire Samenwerkingscommissie EU-Kazachstan is verantwoordelijk voor het beheer van de betrekkingen tussen het Europees Parlement en het parlement van Kazachstan. De werkzaamheden van de commissie zijn erop gericht de politieke en economische betrekkingen te versterken, het omzeilen en ontwijken van sancties tegen te gaan, de trans-Kaspische vervoerscorridor te ontwikkelen en de samenwerking op het gebied van energie en klimaatverandering te versterken, waarbij het Europees Parlement het belang van politieke diversiteit en mediavrijheid in Kazachstan benadrukt en samenwerkt met mensenrechtenverdedigers en -activisten. De 22e bijeenkomst van het Parlementaire Samenwerkingscommissie EU-Kazachstan werd in november 2025 in Brussel gehouden en ging over bredere bilaterale samenwerking, waaronder handel en investeringen, de rol van Kazachstan op het gebied van connectiviteit, de oorlog van Rusland tegen Oekraïne, de mensenrechten en de klimaatverandering.

      Kirgizië

      De PSO tussen de EU en Kirgizië, die sinds 1999 van kracht is, zal worden vervangen door de versterkte PSO die in juni 2024 werd ondertekend maar nog niet is geratificeerd. De versterkte PSO heeft betrekking op een brede waaier aan gebieden, waaronder politieke dialoog, handel en investeringen, duurzame ontwikkeling, onderzoek en innovatie, onderwijs, milieu en klimaatverandering, alsook de rechtsstaat, mensenrechten en het maatschappelijk middenveld. De versterkte PSO maakt ook samenwerking op het gebied van buitenlands- en veiligheidsbeleid mogelijk, onder meer op het gebied van conflictpreventie, crisisbeheersing en regionale stabiliteit.

      De EU is een van de belangrijkste sponsoren van duurzame ontwikkeling en hervormingen in Kirgizië. Haar indicatieve meerjarenprogramma 2021-2027 voor Kirgizië is een reactie op de Kirgizische nationale ontwikkelingsstrategie voor 2040. Deze omvat een routekaart voor de lange termijn, waarmee Kirgizië een sterk, zelfvoorzienend en welvarend land moet worden.

      In het huidige partnerschap tussen de EU en Kirgizië wordt de focus gelegd op klimaatbestendigheid, energie-infrastructuur en ondersteuning van jongeren. Een van de belangrijkste initiatieven is het Kirgizische programma voor veerkrachtige watervoorraden, dat een lening van 42 miljoen EUR van de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling combineert met een subsidie van 15 miljoen EUR van de EU om het waterbeheer te bevorderen. De EU heeft ook een initiatief van 5 miljoen EUR goedgekeurd dat is gericht op jongeren, gendergelijkheid en mensenrechten. Bovendien blijft de EU jaarlijks meer dan 300 studiebeurzen aanbieden aan Kirgizische studenten, overeenkomstig de Global Gateway-strategie van de EU voor duurzame ontwikkeling.

      Sinds 2016 heeft Kirgizië tarief- en contingentvrije toegang tot de EU-markt voor twee derde van zijn producten in het kader van het stelsel van algemene preferenties plus (SAP+). In 2024 bedroeg de handel tussen de EU en Kirgizië in totaal 2,8 miljard EUR.

      Het OVSE/ODIHR houdt regelmatig toezicht op de parlementsverkiezingen en de presidentsverkiezingen van Kirgizië. In Kirgizië vonden in oktober 2020 parlementsverkiezingen plaats, die vervolgens ongeldig werden verklaard na massaprotesten tegen onregelmatigheden en het kopen van stemmen. De president, Sooronbay Jeenbekov, is in oktober 2020 afgetreden en het land heeft in januari 2021 presidentsverkiezingen gehouden, waarna Sadyr Zjaparov aantrad als zesde president van het land. De EU nam nota van de lage opkomst van kiezers, het ontbreken van een gelijk speelveld voor kandidaten, schendingen met betrekking tot campagneprocedures en misbruik van administratieve middelen.

      Door de vervroegde parlementsverkiezingen van november 2025 is de macht van president Zjaparov verder geconsolideerd. De opkomst was met 36,9 % laag geen enkele kandidaat van de oppositie won een zetel. In januari 2027 zijn er presidentsverkiezingen gepland. In februari 2026 heeft het grondwettelijk hof van Kirgizië bevestigd dat er geen vervroegde presidentsverkiezingen zullen plaatsvinden en dat de huidige president zijn ambtstermijn volledig moet uitzitten.

      Door het grensconflict tussen Kirgizië en Tadzjikistan zijn honderden mensen omgekomen en gewond geraakt, en zijn duizenden mensen ontheemd. In maart 2025 ondertekenden Kirgizië en Tadzjikistan een definitieve overeenkomst over de begrenzing en afbakening van hun gemeenschappelijke grens. Het Europees Parlement verwelkomde deze belangrijke mijlpaal, aangezien de overeenkomst de veerkracht en stabiliteit van Centraal-Azië zal versterken.

      Kirgizië is een cruciale partner van de Europese parlementaire diplomatie, met regelmatige contacten en open discussies over de mensenrechtensituatie in het land, zijn standpunt over Rusland en de oorlog tegen Oekraïne. In juli 2023 nam het Europees Parlement een resolutie aan over de vrijheid van meningsuiting in Kirgizië, als reactie op de controversiële Kirgizische wet op de media en niet-gouvernementele organisaties. Dit was een van de belangrijkste kwesties die bij interparlementaire gesprekken aan de orde werd gesteld toen de Delegatie van het Europees Parlement voor de betrekkingen met Centraal-Azië in december 2023 een bezoek bracht aan Kirgizië voor de 16e vergadering van de parlementaire samenwerkingscommissie EU-Kirgizië. Sindsdien is de dialoog voortgezet, onlangs nog tijdens de 18e vergadering van de parlementaire samenwerkingscommissie EU-Kirgizië, die in februari 2026 in Bisjkek en Oš werd gehouden en waar de ratificatie van de versterkte PSO, democratische processen, mensenrechten, mediavrijheid, het risico op omzeiling van sancties en de klimaatcrisis centraal stonden.

      De 14e mensenrechtendialoog tussen de EU en Kirgizië vond plaats in november 2024 en was de eerste bijeenkomst in haar soort sinds de ondertekening van de versterkte PSO in juni 2024. De EU uitte haar bezorgdheid over de restrictieve Kirgizische wet inzake buitenlandse agenten, die in april 2024 is opgesteld naar het voorbeeld van de Russische wetgeving, en wees op mogelijke ontevredenheid bij de burgers. Ook bracht de EU het onderwerp van de vrijheden van meningsuiting, media, vergadering en vereniging ter sprake en wees zij erop dat de ruimte voor het maatschappelijk middenveld aan het slinken was, waarbij ze benadrukte dat maatschappelijke organisaties en onafhankelijke media een vitale rol spelen bij het waarborgen van een stabiele democratische samenleving. In oktober 2025 is president Zjaparov begonnen met het opstellen van een voorstel om de doodstraf opnieuw in te voeren voor de ernstigste misdrijven tegen kinderen en vrouwen. Volgens de wereldranglijst voor vrouwen, vrede en veiligheid 2023/24 is Kirgizië het gevaarlijkste land voor vrouwen in Centraal-Azië.

      Het Europees Parlement is ernstig bezorgd over de mensenrechten in Kirgizië. Een onderzoek naar de dood in hechtenis van mensenrechtenverdediger Azimjon Askarov in juli 2020 werd gesloten en vervolgens heropend, maar tot nu toe is daarvoor niemand ter verantwoording geroepen.

      In zijn resolutie over de mensenrechtensituatie in Kirgizië van december 2024 uitte het Europees Parlement zijn bezorgdheid over de arrestatie van Temirlan Sultanbekov, de leider van de Kirgizische sociaaldemocraten, en andere prodemocratische activisten en trok het de legitimiteit van hun hechtenis in de aanloop naar de lokale verkiezingen van november 2024 in twijfel. In de resolutie werd kritiek gegeven op de achteruitgang van democratische praktijken en de mensenrechten in Kirgizië, met inbegrip van de onderdrukking van onafhankelijke mediakanalen en oppositiepartijen.

      Het Europees Parlement dringt erop aan dat de verbintenissen op het gebied van de mensenrechten worden hooggehouden in het kader van het partnerschap tussen de EU en Kirgizië, met inbegrip van de versterkte PSO en het SAP+.

      Oezbekistan

      Oezbekistan werd het negende begunstigde land van het SAP+-regeling van de EU in april 2021. Als gevolg daarvan is de uitvoer uit Oezbekistan vrijgesteld van tarieven voor twee derde van de productlijnen die onder het SAP+ vallen. Het instrument stimuleert de uitvoer van het land en vergroot zijn vermogen om buitenlandse investeringen aan te trekken. Van zijn kant zal Oezbekistan naar verwachting 27 fundamentele internationale overeenkomsten op het gebied van behoorlijk bestuur, mensen- en arbeidsrechten en milieu- en klimaatbescherming uitvoeren. De SAP+-regeling is verlengd tot en met 31 december 2027.

      In oktober 2025 werd de versterkte PSO tussen de EU en Oezbekistan ondertekend, die bedoeld is als een nieuw, modern en ambitieus kader om het partnerschap tussen de EU en Oezbekistan te versterken. De 18e zitting van de Samenwerkingsraad EU-Oezbekistan had plaats in oktober 2025 in Luxemburg. Beide partijen wisselden van gedachten over de verdere ontwikkeling van de samenwerking op financieel, technisch, handels-, economisch en investeringsgebied, waarbij de nadruk lag op maatregelen om handelsprocedures te liberaliseren en te vereenvoudigen met gebruikmaking van de voordelen van het SAP+. Beide partijen legden de nadruk op inspanningen om projecten op het gebied van energie-efficiëntie en groene energie te stimuleren, net als samenwerking bij de uitbreiding van het vervoer, met inbegrip van de trans-Kaspische vervoers­corridor. In oktober 2025 kondigden de EU en Oezbekistan de afronding van hun bilaterale onderhandelingen over markttoegang voor diensten en goederen aan, waarbij ze wezen op de politieke steun van de EU voor de toetreding van Oezbekistan tot de Wereldhandelsorganisatie.

      In 2024 importeerde Oezbekistan goederen van de EU ter waarde van 3 959 miljoen EUR, terwijl de uitvoer naar de EU in totaal 845 miljoen EUR bedroeg. Dit geeft een toename weer van 8,2 % ten opzichte van 2023. De SAP+-status heeft bijgedragen aan deze groei, aangezien de uitvoer van Oezbekistan naar de EU sinds 2021 aanzienlijk is toegenomen.

      In het kader van het meerjarig indicatief programma 2021-2027 voor Oezbekistan heeft de EU 76 miljoen EUR toegewezen voor de periode 2021-2024 en een extra 43 miljoen EUR voor nieuwe bilaterale initiatieven voor 2025-2027. Daarbij ligt de nadruk op het versterken van het democratisch bestuur, het voortzetten van de digitale transformatie, het bevorderen van inclusieve en duurzame economische groei en het stimuleren van de ontwikkeling van een intelligente en milieuvriendelijke agrovoedingsindustrie.

      Sinds het aantreden van president Sjavkat Mirzijojev in 2016 is Oezbekistan in snel tempo ingrijpende democratische veranderingen ondergaan. Dit zijn positieve ontwikkelingen, met onder andere diverse ambitieuze hervormingen en interne veranderingen, zoals de vrijlating van een aantal politieke gevangenen.

      In februari 2021 ondertekende Mirzijojev een wet om de presidentsverkiezingen te verplaatsen naar oktober 2021. Het OVSE/ODIHR herhaalde zijn aanbevelingen inzake de financiering van politieke partijen, het versnellen van het tellen van de stemmen en het verminderen van de overheidsmiddelen voor verkiezingscampagnes. Andere — vervroegde — presidentsverkiezingen vonden plaats in juli 2023, waarbij president Mirzijojev werd herkozen met 87,1 % van de stemmen. Hij gaat door met de ambitieuze hervormingen die zijn gepland in het kader van de ontwikkelingsstrategie 2022-2026, die gericht zijn op echte veranderingen in het land op het gebied van sociaal-economische ontwikkeling; efficiënt bestuur; een meer onafhankelijke rechterlijke instantie; en eerbiediging van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden.

      Oezbekistan onderhoudt contacten met de Taliban over handelskwesties en economische interactie, het garanderen van veiligheid aan de grens en samenwerking op het gebied van energie, vervoer en internationaal vrachtvervoer, en over het spoorwegproject om de Oezbeekse grensstad Termez te verbinden met het Pakistaanse Peshawar, via de Afghaanse steden Mazar-i-Sharif en Kabul.

      De betrekkingen tussen Oezbekistan en Rusland zijn onder president Mirzijojev aangehaald. Oezbekistan heeft zich onthouden van stemming toen het erom ging de Russische invasie van Oekraïne in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties te veroordelen en heeft officieel een “neutraal” standpunt ingenomen. Rusland en Oezbekistan hebben een militair-technische samenwerking op het gebied van gezamenlijke wapenaankoop, onderzoek en moderniseringsinspanningen. Als belangrijke handelspartner werkt Rusland bovendien samen met Oezbekistan in de olie- en gasindustrie. In januari 2025 hebben de twee landen een militair-strategisch partnerschap geformaliseerd, samen met bredere strategische initiatieven die doorlopen tot 2030.

      In januari 2024 voerde de Chinese president Xi Jinping gesprekken met president Mirzijojev. Zij maakten bekend dat China en Oezbekistan hebben besloten tot de ontwikkeling van een robuust, alomvattend strategisch partnerschap voor een nieuw tijdperk.

      Het Europees Parlement werd in december 2019 voor het eerst uitgenodigd als waarnemer bij de parlementsverkiezingen in Oezbekistan, maar het weigerde omdat de verkiezingen noch vrij noch eerlijk waren, waarbij het erop wees dat alle kandidaten afkomstig waren van regeringsgezinde partijen. De verkiezingen werden als een gevolg daarvan alleen gecontroleerd door het OVSE/ODIHR.

      Het Parlement accepteerde echter de uitnodiging om de presidentsverkiezingen van oktober 2021 waar te nemen, ook al hadden de vijf kandidaten die door de centrale verkiezingscommissie waren geregistreerd, naar verluidt een regeringsgezind profiel.

      De 19e bijeenkomst van de Parlementaire Samenwerkingscommissie EU-Oezbekistan vond op 26 februari 2026 plaats in Brussel. De deelnemers maakten de balans op van hun partnerschap en bespraken gebieden waarop ze in de toekomst konden samenwerken.

      Turkmenistan

      De formele betrekkingen tussen de EU en Turkmenistan begonnen in 1997 en de twee partijen ondertekenden in 1998 een PSO. Alle EU-lidstaten en Turkmenistan hebben de PSO geratificeerd. Voordat deze in werking kan treden, moet het Europees Parlement deze echter ook nog ratificeren. Het Parlement heeft geweigerd zijn goedkeuring te hechten aan de ratificatie van de PSO tussen de EU en Turkmenistan vanwege zijn ernstige bezorgdheid over de kortetermijnbenchmarks voor de vooruitgang van Turkmenistan op het gebied van mensenrechten en fundamentele vrijheden. Als gevolg hiervan worden de bilaterale betrekkingen tussen de EU en Turkmenistan momenteel geregeld door de interim-handelsovereenkomst van 2010. In maart 2024 ondertekenden Turkmenistan en de EU een protocol bij de PSO in Brussel, wat een cruciale stap was naar een sterkere partnerschap en de weg vrijmaakte voor nauwere samenwerking.

      Turkmenistan heeft stappen ondernomen om het land open te stellen en meer ruimte te creëren voor maatschappelijke organisaties. Wel wordt het land nog steeds bestuurd door het autoritaire regime van president Serdar Berdymoechamedov. Recente ontwikkelingen tonen aan dat er geen vooruitgang is qua democratische ontwikkeling en dat de mensenrechtensituatie niet echt verbeterd is. In 2021 heeft Turkmenistan een aantal constitutionele hervormingen doorgevoerd, waaronder de oprichting van een Hogerhuis, maar de rol van het Turkmeense parlement is nog steeds beperkt.

      Naast de regionale kaders tussen de EU en Centraal-Azië voeren de EU en Turkmenistan jaarlijkse bilaterale dialogen: het Gemengd Comité EU-Turkmenistan en de mensenrechtendialoog EU-Turkmenistan. In november 2025 vond de 24e bijeenkomst van het Gemengd Comité EU-Turkmenistan plaats in Asjchabad om het partnerschap en de samenwerking verder te ontwikkelen, met name op het gebied van handel, connectiviteit, energie en het milieu. De EU heeft nogmaals bevestigd dat de rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten essentiële aspecten van de betrekkingen tussen de EU en Turkmenistan zijn. De 17e jaarlijkse mensenrechtendialoog tussen de EU en Turkmenistan vond plaats in juni 2025. De gesprekken draaiden om de concrete stappen van Turkmenistan om de mensenrechtensituatie in het land te verbeteren, onder meer voor personen van wie de mensenrechten zijn geschonden, en om de omstandigheden in detentiecentra en gevangenissen, en gendergerelateerd geweld aan te pakken.

      In 2014 stemden Turkmenistan en Turkije erin toe gas te transporteren via de trans-Anatolische gaspijpleiding, die momenteel gas vervoert uit het Azerbeidzjaanse gasveld Shah Deniz. Daarnaast presenteerde het bedrijf Trans Caspian Resources in 2021 zijn voorstel voor de trans-Kaspische interconnector, een kleinere gaspijpleiding die is ontworpen om jaarlijks 10-12 miljard kubieke meter gas te vervoeren. Na de Russische invasie van Oekraïne in 2022 is de EU op zoek gegaan naar alternatieve energiebronnen, waaronder gas uit Turkmenistan. Beide partijen onderhandelen over een overeenkomst, waarbij Turkmenistan de uitvoer wil diversifiëren en de EU op zoek is naar nieuwe leveranciers.

      Het Europees Parlement heeft op consistente wijze zijn bezorgdheid geuit over de slechte staat van dienst van Turkmenistan op het gebied van de mensenrechten en heeft daarom de inwerkingtreding van de PSO tot dusver geblokkeerd. Het Parlement is nooit uitgenodigd om verkiezingen waar te nemen in Turkmenistan.

      In februari 2025 reisde zijn Delegatie voor de betrekkingen met Centraal-Azië naar Turkmenistan voor de achtste interparlementaire dialoog tussen de EU en Turkmenistan. De gesprekken waren gericht op de resoluties van de Algemene Vergadering van de VN over Turkmenistan, mensenrechten, hervormingen op het gebied van gendergelijkheid en bilaterale samenwerkingsgebieden. Beide partijen benadrukten de neutrale houding van Turkmenistan tegenover regionale veiligheid en zijn strategische rol bij energie en vervoer. Ze bevestigden hun inzet voor milieubehoud, juridische hervormingen en parlementaire samenwerking. De delegatie heeft ook gesprekken gevoerd met Turkmeense maatschappelijke organisaties over mensenrechten, sociale vooruitgang en nauwere betrekkingen tussen de overheid en het maatschappelijk middenveld.

      Tadzjikistan

      De betrekkingen van de EU met Tadzjikistan hebben een aanzienlijke ontwikkeling doorgemaakt. De PSO tussen Tadzjikistan en de EU werd in oktober 2004 ondertekend en trad in januari 2010 in werking. Het Europees Parlement heeft ingestemd met de sluiting van de PSO in 2009, maar heeft tegelijkertijd opgeroepen tot verbeteringen op het vlak van mensenrechten, corruptie, gezondheidszorg en onderwijs. De PSO heeft bijgedragen tot een intensivering van de bilaterale samenwerking en heeft het imago van de EU in Tadzjikistan verbeterd, door een platform voor politieke dialoog op te zetten en met als doel de bilaterale handels- en economische betrekkingen te bevorderen. De PSO omvat ook artikelen over samenwerking op het gebied van migratie en de bestrijding van witwassen, drugs en terrorisme.

      Als een stap voorwaarts in hun betrekkingen hebben de EU en Tadzjikistan in 2023 officieel de onderhandelingen geopend over een versterkte PSO, die in 2024 zijn afgerond. De versterkte PSO werd in juli 2025 geparafeerd, waarmee de weg werd vrijgemaakt voor formele ondertekening en ratificatie door beide partijen.

      De EU heeft aangetoond dat ze vastbesloten is de duurzame ontwikkeling in Tadzjikistan te ondersteunen via initiatieven die gericht zijn op belangrijke gebieden zoals de menselijke ontwikkeling, de inclusieve groene en digitale economie, waterbeheer, de klimaatverandering, energie en vervoersconnectiviteit, door middel van het indicatieve meerjarenprogramma 2021-2027 voor Tadzjikistan.

      Tadzjikistan is een belangrijke partner van de EU en heeft een groot belang bij toetreding tot de preferentiële handelsregeling SAP+, maar staat momenteel voor verschillende uitdagingen, zoals de gevolgen van internationale sancties en de terugkeer van veel Tadzjiekse migranten uit Rusland na de Russische invasie van Oekraïne, en de kritieke mensenrechtensituatie. Na de machtsovername door de Taliban in Afghanistan heeft Tadzjikistan duizenden Afghaanse vluchtelingen opgevangen. Het land zet zich in voor de strijd tegen de verspreiding van extremisme en radicalisme in Centraal-Azië.

      De elfde zitting van de Samenwerkingsraad EU-Tadzjikistan had plaats in november 2025 in Brussel. De EU moedigt Tadzjikistan aan om zijn prestaties op het gebied van de fundamentele vrijheden en de eerbiediging van de mensenrechten te verbeteren. De 15e mensenrechtendialoog tussen de EU en Tadzjikistan vond plaats in november 2024.

      In 2024 steeg de uitvoer van Tadzjikistan naar de EU met 67 % en bereikte 291 miljoen EUR, terwijl de invoer uit de EU in totaal 275 miljoen EUR telde. De betrokkenheid van de EU in Tadzjikistan gaat verder dan de economische banden alleen en omvat ook gebieden zoals onderwijs, beroepsopleiding en ondersteuning voor het maatschappelijk middenveld.

      Bij de parlementsverkiezingen van maart 2025 in Tadzjikistan bemachtigde de regerende Democratische Volkspartij 49 van de 63 zetels. Dit waren de eerste verkiezingen in 25 jaar zonder onafhankelijke Westerse waarnemers, aangezien de OVSE/ODIHR-missie werd geannuleerd omdat de Tadzjiekse autoriteiten geen accreditatiebewijzen verstrekten. Hoewel vijf andere partijen ook deelnamen aan de verkiezingen, werden de oppositiegroepen die het sterkst gekant waren tegen het regime, uitgesloten.

      Het Europees Parlement is zeer kritisch over de verslechtering van de mensenrechtensituatie in Tadzjikistan, het toegenomen aantal opsluitingen en arrestaties van mensenrechtenactivisten, politieke tegenstanders en hun familieleden en de strenge beperkingen voor onafhankelijke media.

      Het heeft herhaaldelijk zijn bezorgdheid geuit over de confrontaties aan de Kirgizisch-Tadzjiekse grens en was ingenomen met het in april 2021 gesloten staakt-het-vuren. In september 2022 is het geweld tussen grenswachters echter op verschillende plaatsen toegenomen. In februari 2024 kwamen Kirgizië en Tadzjikistan tot een akkoord om een einde te maken aan tientallen jaren van aanslepende geschillen door overeenstemming te bereiken over de afbakening van 90 % van het voorheen betwiste gebied. Het Europees Parlement toonde zich ingenomen met deze grensoverschrijdende samenwerking en de afbakening van de Kirgizisch-Tadzjiekse grenzen, die tijdens een vergadering van de leiders van Kirgizië, Tadzjikistan en Oezbekistan in januari 2025 werden bevestigd.

      Het Parlement nam in juli 2022 een resolutie aan over de verslechtering van de situatie in de autonome provincie Gorno-Badachsjan en herhaalde in januari 2024 zijn bezorgdheid over de verslechtering van de mensenrechtensituatie in het land in een resolutie over de onderdrukking van de onafhankelijke media door de staat in Tadzjikistan.

      De twaalfde zitting van de Parlementaire Samenwerkingscommissie EU-Tadzjikistan vond plaats in september 2025 in Doesjanbe, waarbij kwesties werden besproken zoals het neutrale standpunt van Tadzjikistan over de Russische oorlog tegen Oekraïne, economische en handelssamenwerking, de gevolgen van de klimaatverandering in Centraal-Azië en de mensenrechtensituatie in Tadzjikistan.

      Het Europees Parlement intensiveert zijn toezicht op de verslechtering van de mensenrechten in het land. Verbetering op dit gebied is van essentieel belang om de bilaterale betrekkingen tussen Tadzjikistan en de EU verder te versterken.

      Mongolië

      Mongolië valt weliswaar niet onder de EU-strategie voor Centraal-Azië, maar het Europees Parlement beschouwt het land in het kader van zijn vaste delegaties wel als een deel van de regio. Bovendien deelt Mongolië veel culturele, historische en economische aspecten met de voormalige Sovjetrepublieken in Centraal-Azië.

      De afgelopen drie decennia heeft het land zich onderscheiden als een “oase van democratie” met een solide economische groei, hoewel ontwikkelingen in 2019 aanleiding hebben gegeven tot bezorgdheid over de uitholling van de democratie. In 2017 heeft het Parlement zijn goedkeuring gehecht aan de PSO tussen de EU en Mongolië.

      De Mongoolse politiek wordt momenteel gedomineerd door de consolidatie van de Mongoolse Volkspartij (MPP), die een grote meerderheid heeft in het Mongoolse parlement en controle heeft over het presidentschap. Op de parlementsverkiezingen van juni 2024 in Mongolië volgde een constitutionele hervorming, waarbij het aantal zetels in het parlement werd uitgebreid tot 126 en een gemengd kiesstelsel werd heringevoerd. De MPP behaalde een kleinere meerderheid dan voorheen en het aandeel vrouwelijke volksvertegenwoordigers steeg van 17,3 % tot 25,4 %. Belangrijke kwesties bij de verkiezingen hadden betrekking op corruptie, de economie, werkloosheid en inflatie.

      De 23e vergadering van het Gemengd Comité EU-Mongolië vond plaats in april 2025 in Ulaanbaatar en had tot doel het partnerschap te bekrachtigen op basis van gedeelde waarden, zoals democratie, mensenrechten, de rechtsstaat en eerbiediging van de beginselen van het VN-Handvest. Het Comité was erop gericht de samenwerking op het gebied van hernieuwbare energie en de groene transitie te versterken, en ook de omzet van de handel te verhogen door de uitvoer in het kader van het SAP+ van de EU te doen stijgen en dus meer gebruik te maken van de preferentiële regeling. De twee partijen wisselden ook van gedachten over het doeltreffend uitvoeren van de maatregelen die zijn uiteengezet in de routekaart voor het memorandum van overeenstemming over het bospartnerschap. Ze bespraken de vooruitgang die werd geboekt via de uitvoering van het meerjarig indicatief programma 2021-2027 voor Mongolië.

      De verklaringen van het Europees Parlement over Mongolië hebben vooral betrekking op economische kwesties, maar ook op de humanitaire en ontwikkelingsbehoeften van het land, die verband houden met de extreme weersomstandigheden. Een delegatie van het Parlement heeft de Mongoolse parlementsverkiezingen van 2016 en presidentsverkiezingen van 2017 waargenomen en vastgesteld dat het land zich aan het ontwikkelen is tot een solide democratie. Door de COVID-19-pandemie kon het Parlement de parlementsverkiezingen van juni 2020 en de presidentsverkiezingen van juni 2021 niet waarnemen, maar een delegatie van het Parlement kon dat wel bij de parlementsverkiezingen van 2024 en merkte daarbij op dat er vooruitgang was geboekt, maar dat er nog ruimte voor verbetering was.

      Bij de 17e interparlementaire bijeenkomst EU-Mongolië die plaatsvond in maart 2025 in Brussel, lag de nadruk op bilaterale betrekkingen, geostrategische regionale kwesties, mensenrechten, klimaatverandering, connectiviteit en interpersoonlijke contacten.

       

      Jorge SOUTULLO SANCHEZ / Niccolò RINALDI