Ta nota tematyczna wyjaśnia stosunki UE z krajami Azji Środkowej – regionu o rosnącym znaczeniu strategicznym. Przeanalizowano w niej sytuację polityczną, gospodarczą i w zakresie praw człowieka w każdym z krajów Azji Środkowej oraz przedstawiono, w jaki sposób UE współpracuje z poszczególnymi krajami i z całym regionem. Opisano w niej również wkład Parlamentu w działania UE w regionie.

Podstawa prawna

  • Traktat o Unii Europejskiej: tytuł V obejmuje działania zewnętrzne UE, a mianowicie jej stosunki z państwami trzecimi.
  • Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej: artykuły 206 i 207 dotyczą handlu, natomiast art. 216–219 dotyczą umów międzynarodowych.
  • Umowy o partnerstwie i współpracy: UE podpisała z krajami Azji Środkowej umowy regulujące jej stosunki dwustronne z tymi krajami:
    • wzmocniona umowa o partnerstwie i współpracy z Kazachstanem, która w pełni weszła w życie 1 marca 2020 r.;
    • wzmocniona umowa o partnerstwie i współpracy z Kirgistanem, podpisana w czerwcu 2024 r.;
    • wzmocniona umowa o partnerstwie i współpracy z Uzbekistanem, podpisana w październiku 2025 r.;
    • umowa przejściowa w sprawie handlu z Turkmenistanem, która weszła w życie w sierpniu 2010 r.;
    • umowa o partnerstwie i współpracy z Tadżykistanem, która weszła w życie w 2010 r. i wkrótce zostanie zastąpiona wzmocnioną umową o partnerstwie i współpracy;
    • umowa o partnerstwie i współpracy z Mongolią, która weszła w życie w listopadzie 2017 r.
    • Kraje Azji Środkowej i stosunki UE z Azją Środkową

      Azja Środkowa łączy ogromny kontynent azjatycki z Europą. UE uznaje jej strategiczne znaczenie pod względem szlaków handlowych i energetycznych, a także zasobów, takich jak gaz, ropa naftowa i minerały (zwłaszcza złoto, uran i wszystkie rodzaje metali ziem rzadkich). W 2019 r. UE zaktualizowała strategię dotyczącą Azji Środkowej, czyniąc jej głównymi elementami odporność (w takich obszarach jak prawa człowieka, bezpieczeństwo granic i środowisko), dobrobyt (z silnym naciskiem na łączność) i współpracę regionalną.

      Od lat wzajemne stosunki między krajami Azji Środkowej były ogólnie złe ze względu na spory o granice i zasoby. Jednak po zmianie przywództwa w Uzbekistanie w 2016 r. nagle otworzyły się nowe możliwości współpracy regionalnej.

      Podstawą dyplomacji regionalnej są regularne szczyty przywódców Azji Środkowej. Pierwszy szczyt przywódców Azji Środkowej w sprawie współpracy regionalnej odbył się w Astanie w marcu 2018 r., a siódme posiedzenie konsultacyjne szefów państw Azji Środkowej odbyło się w Taszkiencie w listopadzie 2025 r. Ważnymi obszarami współpracy regionalnej pozostają energia ze źródeł odnawialnych, połączenia transportowe i gospodarka wodna. Gospodarka regionalna stoi obecnie w obliczu niepewności w związku z inwazją Rosji na Ukrainę, wojną w Zatoce Perskiej, globalną inflacją i rosnącymi cenami surowców.

      Zakres stosunków z UE jest powiązany z gotowością poszczególnych krajów Azji Środkowej do podjęcia reform i wzmocnienia demokracji, praw człowieka, praworządności i niezawisłości sądownictwa. Kraje te muszą być również przygotowane do modernizacji i dywersyfikacji swoich gospodarek, w tym poprzez wspieranie sektora prywatnego oraz małych i średnich przedsiębiorstw. W czerwcu 2019 r. Rada zatwierdziła strategię UE wobec Azji Środkowej. Aby jeszcze bardziej pogłębić więzi dwustronne, UE negocjuje umowy o partnerstwie i współpracy z państwami Azji Środkowej.

      Wszystkie kraje Azji Środkowej prowadzą wielowymiarową politykę zagraniczną, szukając równowagi przede wszystkim między Rosją, Chinami, UE i Stanami Zjednoczonymi. Ważne dla tego regionu są również stosunki z Turcją i Iranem. Turkmenistan jest w dużej mierze krajem odizolowanym, a jego status „wieczystej neutralności” uznaje nawet ONZ. Po przejęciu władzy przez talibów w sierpniu 2021 r. sytuacja w Afganistanie stała się nie tylko problemem globalnym, ale również główną troską dla rządów Azji Środkowej. Cały region Azji Środkowej stał się obszarem o kluczowym znaczeniu dla ograniczania ekstremizmu religijnego i sieci terroru, a także przemytu narkotyków na jego terytorium.

      Kryzys humanitarny w Afganistanie skłonił wielu afgańskich uchodźców do ucieczki do Azji Środkowej. Kraje te są kluczowymi odbiorcami dodatkowego wsparcia UE za pośrednictwem programów dwustronnych i regionalnych w ramach wieloletniego programu indykatywnego na lata 2021–2027.

      Sytuacja w Afganistanie uwypukliła znaczenie Azji Środkowej dla bezpieczeństwa i stabilności. Zamieszki w Kazachstanie, do których doszło w styczniu 2022 r. i które zakończyły się po wysłaniu tam wojsk pod rosyjskim dowództwem przez Organizację Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, a także starcia na granicy między krajami Azji Środkowej wskazują na ryzyko niestabilności w regionie będącym tradycyjnie pod wpływem Moskwy. Rosja pozostaje kluczowym gwarantem bezpieczeństwa, a jej obiekty wojskowe znajdują się w trzech krajach Azji Środkowej. Rosja kontroluje również dwie trzecie przywozu broni do regionu i wspiera jego rządy. Jednak jej wpływ w Azji Środkowej słabnie w wyniku inwazji na Ukrainę i koncentracji oddziałów na froncie. Zmiana ta stworzyła możliwości dla krajów Azji Środkowej jako bardziej niezależnych podmiotów regionalnych i otworzyła nowe perspektywy partnerstwa i współpracy z UE w takich obszarach jak energia, surowce i łączność.

      W dniach 3–4 kwietnia 2025 r. w Samarkandzie (Uzbekistan) odbył się pierwszy w historii szczyt UE–Azja Środkowa. Wzięli w nim udział przewodniczący Rady Europejskiej António Costa, przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen oraz przywódcy Uzbekistanu, Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu i Turkmenistanu. W zmieniającym się globalnym i regionalnym krajobrazie geopolitycznym przywódcy UE i Azji Środkowej postanowili przekształcić wzajemne stosunki w partnerstwo strategiczne i potwierdzili swoje zaangażowanie na rzecz wzmocnienia więzi handlowych i pogłębienia współpracy w obszarach takich jak energia, gospodarka, inwestycje, wysokiej jakości łączność, cyfryzacja i bezpieczeństwo (w tym reakcja na zagrożenia hybrydowe). Omówili również działania w dziedzinie klimatu, prawa człowieka i zasoby strategiczne (w tym surowce krytyczne). To wyjątkowa okazja dla UE do wykazania geopolitycznego zainteresowania pogłębieniem dwustronnego zaangażowania i zacieśnieniem współpracy regionalnej z Azją Środkową, aby zmniejszyć jej zależność od Chin i Rosji w kontekście globalnych zmian geopolitycznych.

      W listopadzie 2022 r. w Samarkandzie (Uzbekistan) odbyła się międzynarodowa konferencja UE–Azja Środkowa na temat łączności (Global Gateway). Znaczenie podejścia regionalnego i współpracy regionalnej podkreślano również podczas posiedzeń ministerialnych UE–Azja Środkowa.

      W marcu 2025 r. w Aszchabadzie (Turkmenistan) odbyło się 20. posiedzenie ministerialne UE–Azja Środkowa, podczas którego potwierdzono postępy w realizacji wspólnego planu działania na rzecz pogłębienia więzi z 2023 r. oraz określono obszary i działania służące zacieśnieniu stosunków poprzez dialog i praktyczną współpracę. W planie tym położono nacisk na poprawę łączności, w szczególności poprzez projekty handlowe, inwestycyjne i infrastrukturalne, tak aby był on zgodny z unijną strategią inwestycyjną Global Gateway.

      W tym kontekście ministrowie przypomnieli również o zorganizowanym w styczniu 2024 r. w Brukseli forum inwestorów Global Gateway na rzecz połączeń transportowych między UE a Azją Środkową, na którym europejskie i międzynarodowe instytucje finansowe zasygnalizowały gotowość do przeznaczenia 10 mld EUR na wsparcie rozwoju transkaspijskiego korytarza transportowego, który ma być konkurencyjną, nowoczesną trasą multimodalną łączącą Europę i Azję Środkową.

      W 2024 r. handel towarami między UE a Azją Środkową wyniósł 54,2 mld EUR, przy czym nadwyżka handlowa wyniosła 16 mld EUR na korzyść Azji Środkowej. Azja Środkowa dostarcza do UE głównie surowce, takie jak ropa naftowa, gaz ziemny, metale i bawełna. W zamian UE eksportuje przede wszystkim maszyny, sprzęt transportowy i towary przemysłowe, które łącznie stanowią ponad połowę całkowitego wywozu do tego regionu.

      Wskutek inicjatywy „Jeden pas i jeden szlak” rośnie wpływ Chin na handel i inwestycje. W odpowiedzi UE zwiększyła swoje zaangażowanie i inwestycje w regionie za pośrednictwem strategii Global Gateway. Na przykład na szczycie UE–Azja Środkowa w kwietniu 2025 r. UE ogłosiła pakiet inwestycyjny o wartości 12 mld EUR mający na celu poprawę szlaków handlowych, przy czym środki mają zostać przekazane za pośrednictwem strategii Global Gateway. Biorąc pod uwagę pomoc poszczególnych państw członkowskich, UE stała się największym darczyńcą w Azji Środkowej – przeznaczyła ponad 550 mln EUR na regionalny wieloletni program indykatywny dla Azji Środkowej na lata 2021–2027.

      Działania Parlamentu Europejskiego w Azji Środkowej prowadzone są głównie przez Komisję Spraw Zagranicznych i jej Podkomisję Praw Człowieka, Komisję Handlu Międzynarodowego, Komisję Bezpieczeństwa i Obrony oraz Delegację do spraw Stosunków z Azją Środkową, a także za pośrednictwem komisji współpracy parlamentarnej. Parlament Europejski nadzoruje wdrażanie umów zawartych z krajami Azji Środkowej i koncentruje się na prawach człowieka, sytuacji politycznej, współpracy gospodarczej i współpracy na rzecz rozwoju, a także na przebiegu wyborów. Nieustannie podkreśla także znaczenie poszanowania praw człowieka, dobrych rządów i rozwoju społecznego oraz rolę dyplomacji parlamentarnej, a także zdecydowanie wspiera demokrację i praworządność.

      W następstwie rosyjskiej inwazji na Ukrainę w lutym 2022 r. i decyzji UE o nałożeniu szeregu pakietów sankcji na Rosję niektóre kraje Azji Środkowej – zwłaszcza Kazachstan, Kirgistan i Uzbekistan – stały się potencjalnymi ośrodkami obchodzenia sankcji. Parlament Europejski potępił tę sytuację w kilku swoich rezolucjach.

      W styczniu 2024 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie strategii UE wobec Azji Środkowej, w której zaktualizował swoje kompleksowe podejście do tego regionu i z zadowoleniem odniósł się do planów organizacji pierwszego szczytu UE–Azja Środkowa, który odbył się w kwietniu 2025 r. W rezolucji poparto również wspólny plan działania na rzecz pogłębienia więzi między UE a Azją Środkową z października 2023 r., który służy jako strategiczny plan rozwoju dialogu i współpracy.

      Po rozpoczęciu negocjacji w sprawie ułatwień wizowych UE dla obywateli Kazachstanu w grudniu 2025 r. przewodniczący Delegacji do spraw Stosunków z Azją Środkową wydał oświadczenie, w którym poparł rozpoczęcie podobnych negocjacji z wszystkimi państwami Azji Środkowej.

      W dniach 30–31 marca 2026 r. w Samarkandzie (Uzbekistan) odbyło się pierwsze Forum Parlamentarne Azja Środkowa–UE. Wydarzenie to oznaczało istotną poprawę stosunków parlamentarnych dzięki dodaniu do istniejących spotkań dwustronnych nowego formatu, w którym parlamentarzyści mogą omawiać wyzwania regionalne i wspólne strategie polityczne.

      Kazachstan

      W grudniu 2017 r. Parlament Europejski wyraził zgodę na zawarcie wzmocnionej umowy o partnerstwie i współpracy z Kazachstanem, podkreślając znaczenie zasady „więcej za więcej” dla pobudzenia reform politycznych i społeczno-gospodarczych. Wzmocniona umowa o partnerstwie i współpracy między UE a Kazachstanem weszła w życie w marcu 2020 r., kiedy Kazachstan ratyfikował Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych. W dziedzinie praw człowieka Kazachstan podpisał we wrześniu 2020 r. drugi protokół fakultatywny do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych mający na celu zniesienie kary śmierci, a ostatecznie zniósł ją w grudniu 2021 r.

      W marcu 2019 r. – po trzech dekadach sprawowania władzy – rezygnację złożył prezydent Nursułtan Nazarbajew. Jednak jako „naczelny przywódca” i „ojciec narodu” byłej republiki radzieckiej do 2022 r. zachował znaczne wpływy i formalne uprawnienia. Gwałtowny wzrost cen skroplonego gazu ziemnego w styczniu 2022 r. doprowadził do protestów, w następstwie których przemoc wywołały nieznane, dobrze wyszkolone i zorganizowane uzbrojone osoby. W odpowiedzi Prezydent Kasym-Żomart Tokajew ogłosił stan wyjątkowy. Na wniosek prezydenta Tokajewa Organizacja Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym – sojusz wojskowy pod przewodnictwem Rosji – zgodziła się wysłać do Kazachstanu żołnierzy („siły pokojowe”) z Rosji, Białorusi, Tadżykistanu, Armenii i Kirgistanu.

      Prezydent Tokajew objął urząd przewodniczącego Rady Bezpieczeństwa, który do tego czasu sprawował Nazarbajew, i mianował nowego premiera, podczas gdy najważniejsi członkowie rodziny Nazarbajewa utracili swoje wpływy. We wrześniu 2022 r. parlament Kazachstanu zmienił nazwę stolicy kraju z Nur-Sułtan na Astanę, co stanowiło ostatni krok dystansujący kraj od Nazarbajewa.

      W czerwcu 2022 r. w Kazachstanie przeprowadzono referendum konstytucyjne, które przyniosło istotne zmiany instytucjonalne, m.in. dzięki ograniczeniu władzy prezydenta i wzmocnieniu roli parlamentu. W marcu 2023 r. w Kazachstanie odbyły się przedterminowe wybory parlamentarne. Zastosowano mieszany system wyborczy, w którym 70 % mandatów przydzielono proporcjonalnie, a 30 % – na zasadzie większości. Wybory wygrała partia Amanat, która zdobyła większość 53,9 % głosów, co dało jej 64 z 98 miejsc w izbie niższej parlamentu. W marcu 2026 r. Kazachstan zatwierdził nową konstytucję w drodze referendum.

      W ciągu ostatniej dekady PKB Kazachstanu stale rósł, z wyjątkiem roku 2020 naznaczonego pandemią COVID-19. W 2025 r. gospodarka Kazachstanu osiągnęła dobre wyniki, a wzrost realnego PKB wyniósł 6,5 %, co wynikało z popytu krajowego, wydatków na infrastrukturę i wyższej produkcji ropy naftowej. W 2026 r. spodziewano się wzrostu o 4,4 % do czasu wybuchu wojny w Zatoce Perskiej.

      Utrzymuje się jednak niepewność, zwłaszcza co do produkcji ropy naftowej i warunków gospodarczych na świecie. Kraj ten nadal dąży do osiągnięcia długoterminowego celu określonego w strategii na rzecz Kazachstanu do 2050 r. Jest nim znalezienie się wśród 30 najbardziej rozwiniętych krajów świata do 2050 r. Kazachstan kontynuuje liberalizację i stara się dostosować do gospodarki ukierunkowanej na społeczeństwo. Budżet tego kraju na lata 2025–2027 koncentruje się na kwestiach społecznych i obejmuje znaczne inwestycje w edukację, zdrowie i programy społeczne. Rząd nasilił walkę z korupcją.

      UE jest wiodącym partnerem handlowym Kazachstanu i największym inwestorem zagranicznym. W 2024 r. eksport z Kazachstanu do UE wyniósł 33,5 mld EUR, a import z UE do Kazachstanu – 11,5 mld EUR. Handel towarami ogółem wzrósł o 6 % w porównaniu z 2023 r.

      W październiku 2024 r. odbyło się 21. posiedzenie Rady Współpracy UE–Kazachstan, które koncentrowało się na poprawie połączeń transportowych, zwłaszcza transkaspijskiego korytarza transportowego. Obie strony uznały postępy we wdrażaniu horyzontalnej umowy lotniczej i partnerstwa w zakresie surowców krytycznych. Na 22. posiedzeniu Rady Współpracy UE–Kazachstan, które odbyło się w Brukseli w grudniu 2025 r., UE wyraziła uznanie dla wkładu Kazachstanu w bezpieczeństwo energetyczne oraz dla jego zobowiązania do osiągnięcia neutralności emisyjnej do 2060 r., a także udziału w globalnym zobowiązaniu dotyczącym redukcji emisji metanu. Obie strony omówiły również przyszłe umowy o ułatwieniach wizowych i readmisji.

      Od 2005 r. Parlament Europejski nie wysłał do Kazachstanu delegacji obserwatorów wyborów z powodu nieprzestrzegania przez ten kraj zaleceń dotyczących podstawowych wolności, bezstronności administracji wyborczej i kwalifikowalności. Swoich obserwatorów wyborów do Kazachstanu wysłało jednak Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE/ODIHR) w celu obserwacji przedterminowych wyborów parlamentarnych w Kazachstanie w marcu 2023 r.

      Parlament Europejski podkreślił potrzebę zagwarantowania podstawowych wolności, położenia kresu arbitralnemu przetrzymywaniu działaczy na rzecz praw człowieka i członków opozycji politycznej, poszanowania praw osób LGTBIQA+ oraz zapewnienia bezpieczeństwa ludności kazachskiej i innych mniejszości etnicznych. Ponadto zaapelował o ewentualne indywidualne sankcje wobec urzędników bezpośrednio odpowiedzialnych za naruszenia praw człowieka.

      W styczniu 2022 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie protestów i przemocy w Kazachstanie, ponownie wyrażając zaniepokojenie naruszeniami praw człowieka po wybuchu protestów w tym kraju, w tym powszechnym stosowaniem tortur i lekceważeniem demokracji.

      Za utrzymywanie stosunków między Parlamentem Europejskim a parlamentem Kazachstanu odpowiedzialna jest Komisja Współpracy Parlamentarnej UE–Kazachstan. Jej prace koncentrują się na zacieśnianiu stosunków politycznych i gospodarczych, zwalczaniu obchodzenia i uchylania się od sankcji, rozwoju transkaspijskiego korytarza transportowego oraz zacieśnianiu współpracy w dziedzinie energii i zmiany klimatu. Parlament Europejski podkreśla przy tym znaczenie różnorodności politycznej i wolności mediów w Kazachstanie oraz współpracuje z obrońcami praw człowieka i działaczami na rzecz praw człowieka. W listopadzie 2025 r. w Brukseli odbyło się 22. posiedzenie Komisji Współpracy Parlamentarnej UE–Kazachstan, które dotyczyło szerszej współpracy dwustronnej, w tym handlu i inwestycji, roli Kazachstanu w łączności, rosyjskiej wojny przeciwko Ukrainie, praw człowieka i zmiany klimatu.

      Kirgistan

      Umowa o partnerstwie i współpracy między UE a Kirgistanem, która obowiązuje od 1999 r., ma zostać zastąpiona wzmocnioną umową o partnerstwie i współpracy, która została podpisana w czerwcu 2024 r., ale nie została jeszcze ratyfikowana. Wzmocniona umowa o partnerstwie i współpracy obejmuje szeroki zakres obszarów: dialog polityczny, handel i inwestycje, zrównoważony rozwój, badania naukowe i innowacje, edukację, środowisko i zmianę klimatu, a także praworządność, prawa człowieka i społeczeństwo obywatelskie. Umożliwia również współpracę w dziedzinie polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, w tym zapobiegania konfliktom, zarządzania kryzysowego i stabilności w regionie.

      UE jest jednym z głównych orędowników zrównoważonego rozwoju i reform w Kirgistanie. Wieloletni program indykatywny UE dla Kirgistanu na lata 2021–2027 stanowi odpowiedź na kirgiską krajową strategię rozwoju do 2040 r. Określa ona długoterminowy plan działania, dzięki któremu Kirgistan ma się stać silnym, samowystarczalnym i zamożnym krajem.

      Obecne partnerstwo między UE a Kirgistanem koncentruje się na odporności na zmianę klimatu, infrastrukturze energetycznej i wspieraniu młodych ludzi. Jedną z najważniejszych inicjatyw jest kirgiski program na rzecz odporności zasobów wodnych, który łączy pożyczkę w wysokości 42 mln EUR z Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju z dotacją UE w wysokości 15 mln EUR na poprawę gospodarki wodnej. UE przyjęła również inicjatywę o wartości 5 mln EUR, która koncentruje się na młodych ludziach, równouprawnieniu płci i prawach człowieka. Ponadto – zgodnie z unijną strategią na rzecz zrównoważonego rozwoju Global Gateway – UE nadal oferuje kirgiskim studentom ponad 300 stypendiów rocznie.

      Od 2016 r. Kirgistan korzysta z bezcłowego i bezkontyngentowego dostępu do rynku UE dla dwóch trzecich swoich produktów w ramach ogólnego systemu preferencji taryfowych plus (GSP+). W 2024 r. wartość łącznej wymiany handlowej między UE a Kirgistanem wyniosła 2,8 mld EUR.

      OBWE/ODIHR regularnie obserwuje wybory parlamentarne i prezydenckie w Kirgistanie. W październiku 2020 r. w Kirgistanie odbyły się wybory parlamentarne, które unieważniono po masowych protestach przeciwko nieprawidłowościom i kupowaniu głosów. Prezydent Sooronbaj Dżeenbekow złożył rezygnację w październiku 2020 r., a w styczniu 2021 r. odbyły się wybory prezydenckie, w wyniku których szóstym prezydentem Kirgistanu został Sadyr Dżaparow. UE odnotowała niską frekwencję wyborczą, brak równych szans dla kandydatów, naruszenia dotyczące procedur prowadzenia kampanii wyborczej oraz nadużycia zasobów administracyjnych.

      Przedterminowe wybory parlamentarne z listopada 2025 r. jeszcze bardziej umocniły władzę prezydenta Dżaparowa. Frekwencja wyborcza była niska i wyniosła 36,9 %, a żaden kandydat opozycji nie zdobył mandatu. Wybory prezydenckie zaplanowano na styczeń 2027 r. W lutym 2026 r. Trybunał Konstytucyjny Kirgistanu potwierdził, że nie dojdzie do przedterminowych wyborów prezydenckich i że obecna kadencja prezydenta musi upłynąć w pełnym wymiarze.

      W wyniku konfliktu granicznego między Kirgistanem a Tadżykistanem setki ludzi zginęło lub odniosło obrażenia, a tysiące osób przesiedlono. W marcu 2025 r. Kirgistan i Tadżykistan podpisały ostateczne porozumienie w sprawie wytyczenia wspólnej granicy. Parlament Europejski z zadowoleniem przyjął ten ważny krok, ponieważ porozumienie to wzmocni odporność i stabilność Azji Środkowej.

      Kirgistan jest kluczowym partnerem europejskiej dyplomacji parlamentarnej, z którym UE utrzymuje regularne kontakty i prowadzi otwartą dyskusję na temat stanu praw człowieka w tym kraju, jego stanowiska w sprawie Rosji i wojny przeciwko Ukrainie. W lipcu 2023 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie wolności wypowiedzi w Kirgistanie w odpowiedzi na kontrowersyjną kirgiską ustawę o mediach i organizacjach pozarządowych. Była to jedna z głównych kwestii poruszonych w dialogu międzyparlamentarnym podczas wizyty Delegacji Parlamentu Europejskiego do spraw Stosunków z Azją Środkową w Kirgistanie w grudniu 2023 r. na 16. posiedzeniu Komisji Współpracy Parlamentarnej UE–Kirgistan. Od tego czasu kontynuowano dialog, ostatnio na 18. posiedzeniu Komisji Współpracy Parlamentarnej UE–Kirgistan, które odbyło się w Biszkeku i Osz w lutym 2026 r. i które koncentrowało się na ratyfikacji wzmocnionej umowy o partnerstwie i współpracy, procesach demokratycznych, prawach człowieka, wolności mediów, ryzyku obchodzenia sankcji i kryzysie klimatycznym.

      W listopadzie 2024 r. odbył się 14. dialog dotyczący praw człowieka między UE a Kirgistanem, który był pierwszym takim posiedzeniem od czasu podpisania wzmocnionej umowy o partnerstwie i współpracy w czerwcu 2024 r. UE wyraziła zaniepokojenie w związku z restrykcyjną kirgiską ustawą o agentach zagranicznych z kwietnia 2024 r., wzorowaną na rosyjskich przepisach, i wskazała na możliwe niezadowolenie opinii publicznej. Poruszyła również kwestię wolności wypowiedzi, mediów, zgromadzeń i zrzeszania się oraz zwróciła uwagę na kurczącą się przestrzeń dla społeczeństwa obywatelskiego, podkreślając kluczową rolę, jaką organizacje społeczeństwa obywatelskiego i niezależne media odgrywają w zapewnianiu stabilności demokratycznego społeczeństwa. W październiku 2025 r. prezydent Dżaparow rozpoczął prace nad projektem przywrócenia kary śmierci za najpoważniejsze przestępstwa przeciwko dzieciom i kobietom. Według światowego wskaźnika dotyczącego kobiet, pokoju i bezpieczeństwa 2023/24 Kirgistan jest najbardziej niebezpiecznym krajem dla kobiet w Azji Środkowej.

      Parlament Europejski jest głęboko zaniepokojony sytuacją w zakresie praw człowieka w Kirgistanie. W lipcu 2020 r. zakończono śledztwo w sprawie śmierci w areszcie obrońcy praw człowieka Azimjona Askarowa, a następnie je wznowiono, jednak nadal brakuje rozliczalności.

      W swojej rezolucji w sprawie stanu poszanowania praw człowieka w Kirgistanie z grudnia 2024 r. Parlament Europejski wyraził zaniepokojenie aresztowaniem Temirlana Sułtanbekowa, przywódcy Socjaldemokratycznej Partii Kirgistanu, i innych działaczy prodemokratycznych oraz zakwestionował legalność ich zatrzymań przed wyborami samorządowymi w listopadzie 2024 r. W rezolucji skrytykowano ograniczenie praktyk demokratycznych i praw człowieka w Kirgistanie, w tym tłumienie niezależnych mediów i partii opozycyjnych.

      Parlament Europejski nalega na przestrzeganie zobowiązań w zakresie praw człowieka w ramach partnerstwa UE–Kirgistan, w tym wzmocnionej umowy o partnerstwie i współpracy oraz GSP+.

      Uzbekistan

      W kwietniu 2021 r. Uzbekistan przystąpił do unijnego porozumienia GSP+, stając się dziewiątym krajem korzystającym z tego programu. W rezultacie wywóz z Uzbekistanu jest zwolniony z ceł w odniesieniu do dwóch trzecich linii produktów objętych GSP+. Instrument ten pobudzi eksport tego kraju i zwiększy jego zdolność do przyciągania inwestycji zagranicznych. Z kolei Uzbekistan ma wdrożyć 27 podstawowych konwencji międzynarodowych dotyczących dobrych rządów, praw człowieka i praw pracowniczych oraz ochrony środowiska i klimatu. Obowiązywanie systemu GSP+ przedłużono do 31 grudnia 2027 r.

      W październiku 2025 r. podpisano wzmocnioną umowę o partnerstwie i współpracy między UE a Uzbekistanem, która ma stanowić nowe, nowoczesne i ambitne ramy ściślejszego partnerstwa między UE a Uzbekistanem. W październiku 2025 r. w Luksemburgu odbyło się 18. posiedzenie Rady Współpracy UE–Uzbekistan. Obie strony wymieniły poglądy na temat dalszego rozwoju współpracy finansowej, technicznej, handlowej, gospodarczej i inwestycyjnej, koncentrując się na liberalizacji i uproszczeniu procedur handlowych z wykorzystaniem korzyści płynących z GSP+. Podkreśliły wysiłki na rzecz zwiększenia efektywności energetycznej i projektów w zakresie zielonej energii, obok współpracy w zakresie rozwoju transportu, w tym transkaspijskiego korytarza transportowego. W październiku 2025 r. UE i Uzbekistan ogłosiły zakończenie dwustronnych negocjacji w sprawie dostępu do rynku usług i towarów, podkreślając polityczne poparcie UE dla przystąpienia Uzbekistanu do Światowej Organizacji Handlu.

      W 2024 r. do Uzbekistanu przywieziono z UE towary o wartości 3 959 mln EUR, podczas gdy eksport do UE wyniósł 845 mln EUR, co stanowi wzrost o 8,2 % w porównaniu z 2023 r. Do tego wzrostu przyczynił się status GSP+, a od 2021 r. wywóz z Uzbekistanu do UE znacznie wzrósł.

      W wieloletnim programie indykatywnym dla Uzbekistanu na lata 2021–2027 UE przeznaczyła 76 mln EUR na lata 2021–2024 oraz dodatkowe 43 mln EUR na nowe inicjatywy dwustronne na lata 2025–2027. Inicjatywy te koncentrują się na wzmocnieniu demokratycznych rządów, przyspieszeniu transformacji cyfrowej, promowaniu zrównoważonego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu oraz wspieraniu rozwoju inteligentnego i przyjaznego dla środowiska sektora rolno-spożywczego.

      Po objęciu urzędu przez prezydenta Szawkata Mirzijojewa w 2016 r. w Uzbekistanie doszło do szeroko zakrojonych i gwałtownych przemian demokratycznych. To pozytywne zmiany, które obejmują szereg ambitnych reform i zmian wewnętrznych, takich jak uwolnienie części więźniów politycznych.

      W lutym 2021 r. prezydent Mirzijojew podpisał ustawę o przełożeniu wyborów prezydenckich na październik 2021 r. OBWE/ODIHR powtórzyło swoje zalecenia dotyczące finansowania partii politycznych, przyspieszenia liczenia głosów i ograniczenia zasobów państwowych na kampanie wyborcze. Kolejne – przedterminowe – wybory prezydenckie odbyły się w lipcu 2023 r., a prezydent Mirzijojew został ponownie wybrany 87,1 % głosów. Kontynuuje on ambitne reformy zaplanowane w strategii rozwoju na lata 2022–2026, aby doprowadzić do rzeczywistych zmian w kraju, które obejmą: rozwój społeczno-gospodarczy, skuteczną administrację, bardziej niezawisły system sądownictwa oraz poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności.

      Uzbekistan nawiązał współpracę z talibami w kwestiach handlowych i gospodarczych, z myślą o zapewnieniu bezpieczeństwa granic i współpracy w dziedzinie energii, transportu i międzynarodowego przewozu ładunków, a także w sprawie projektu kolejowego łączącego uzbeckie miasto graniczne Termez z pakistańskim miastem Peszawar przez afgańskie miasta Mazar-i Szarif i Kabul.

      Pod rządami prezydenta Mirzijojewa Uzbekistan zacieśnił stosunki z Rosją. Na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ Uzbekistan wstrzymał się od głosu i nie potępił rosyjskiej inwazji na Ukrainę, oficjalnie przyjmując „neutralne” stanowisko. Rosja i Uzbekistan prowadzą współpracę wojskowo-techniczną obejmującą wspólne zamówienia na broń, badania i działania modernizacyjne. Ponadto, jako główny partner handlowy, Rosja współpracuje z Uzbekistanem w przemyśle naftowym i gazowym. W styczniu 2025 r. Rosja i Uzbekistan sformalizowały strategiczne partnerstwo wojskowe, a także podjęły szersze inicjatywy strategiczne obejmujące okres do 2030 r.

      W styczniu 2024 r. prezydent Chin Xi Jinping rozmawiał z prezydentem Mirzijojewem. Obaj przywódcy ogłosili, że Chiny i Uzbekistan postanowiły rozwinąć wszechstronne i kompleksowe partnerstwo strategiczne z myślą o nowej epoce.

      Parlament Europejski został po raz pierwszy zaproszony do obserwowania wyborów parlamentarnych w Uzbekistanie w grudniu 2019 r., jednak odmówił ze względu na fakt, że wybory te nie były ani wolne, ani uczciwe, a wszyscy kandydaci pochodzili z partii proreżimowych. Wybory były zatem monitorowane wyłącznie przez OBWE/ODIHR.

      Parlament Europejski przyjął jednak zaproszenie do monitorowania wyborów prezydenckich w październiku 2021 r., mimo że pięciu kandydatów zarejestrowanych przez Centralną Komisję Wyborczą było rzekomo prorządowych.

      26 lutego 2026 r. w Brukseli odbyło się 19. posiedzenie Komisji Współpracy Parlamentarnej UE–Uzbekistan. Uczestnicy podsumowali partnerstwo i omówili obszary przyszłej współpracy.

      Turkmenistan

      Stosunki między UE a Turkmenistanem formalnie nawiązano w 1997 r., a obie strony podpisały umowę o partnerstwie i współpracy w 1998 r. Wszystkie państwa członkowskie UE i Turkmenistan ratyfikowały umowę o partnerstwie i współpracy, ale zanim wejdzie ona w życie, musi zostać ratyfikowana przez Parlament Europejski. Parlament nie wyraził zgody na ratyfikację umowy o partnerstwie i współpracy UE–Turkmenistan ze względu na głębokie zaniepokojenie krótkoterminowymi punktami odniesienia dla postępów tego kraju pod względem przestrzegania praw człowieka i podstawowych wolności. W związku z tym stosunki dwustronne między UE a Turkmenistanem reguluje obecnie umowa przejściowa w sprawie handlu z 2010 r. W marcu 2024 r. Turkmenistan i UE podpisały w Brukseli protokół do umowy o partnerstwie i współpracy. Był to ważny krok w kierunku pogłębienia partnerstwa, który utorował drogę do wzmocnionej współpracy.

      Turkmenistan podjął kroki w celu otwarcia kraju i stworzenia większej przestrzeni dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Kraj ten pozostaje jednak pod autorytarnymi rządami prezydenta Serdara Berdimuhamedowa. Ostatnie wydarzenia pokazują, że nie nastąpiła istotna poprawa, jeżeli chodzi o rozwój demokracji i przestrzeganie praw człowieka. W 2021 r. Turkmenistan wprowadził pewne reformy konstytucyjne, w tym utworzenie izby wyższej, jednak rola turkmeńskiego parlamentu jest nadal ograniczona.

      Oprócz ram regionalnych UE–Azja Środkowa UE i Turkmenistan prowadzą doroczny dialog dwustronny, który obejmuje Wspólny Komitet UE–Turkmenistan oraz dialog UE–Turkmenistan dotyczący praw człowieka. W listopadzie 2025 r. w Aszchabadzie odbyło się 24. posiedzenie Wspólnego Komitetu UE–Turkmenistan w celu dalszego rozwoju partnerstwa i współpracy, w szczególności w dziedzinie handlu, łączności, energii i środowiska. UE potwierdziła, że praworządność i poszanowanie praw człowieka stanowią zasadnicze aspekty stosunków UE–Turkmenistan. W czerwcu 2025 r. odbyła się 17. runda dorocznego dialogu UE–Turkmenistan dotyczącego praw człowieka. Rozmowy dotyczyły konkretnych działań Turkmenistanu na rzecz poprawy sytuacji w zakresie praw człowieka w tym kraju, w tym w odniesieniu do osób, których prawa człowieka zostały naruszone. Omawiano także warunki panujące w ośrodkach detencyjnych i więzieniach oraz kwestię przemocy ze względu na płeć.

      W 2014 r. Turkmenistan i Turcja porozumiały się w sprawie transportu gazu gazociągiem transanatolijskim, którym obecnie przesyłany jest gaz z azerbejdżańskich złóż Shah Deniz. Ponadto w 2021 r. przedsiębiorstwo Trans Caspian Resources przedstawiło projekt interkonektora transkaspijskiego – mniejszego gazociągu przeznaczonego do przesyłu od 10 do 12 mld metrów sześciennych gazu rocznie. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 r. UE poszukiwała alternatywnych źródeł energii, np. gazu z Turkmenistanu. Obie strony negocjują porozumienie, przy czym celem Turkmenistanu jest dywersyfikacja eksportu, a UE – nowe możliwości dostaw.

      Parlament Europejski stale wyraża zaniepokojenie złą sytuacją w zakresie praw człowieka w Turkmenistanie, dlatego na razie blokuje wejście w życie umowy o partnerstwie i współpracy. Parlament Europejski nigdy nie został zaproszony do obserwacji wyborów w Turkmenistanie.

      W lutym 2025 r. Delegacja Parlamentu Europejskiego do spraw Stosunków z Azją Środkową udała się do tego kraju na 8. dialog międzyparlamentarny UE–Turkmenistan. Rozmowy koncentrowały się na rezolucjach Zgromadzenia Ogólnego ONZ dotyczących Turkmenistanu, prawach człowieka, reformach z zakresu równouprawnienia płci i obszarach współpracy dwustronnej. Obie strony podkreśliły neutralne stanowisko Turkmenistanu w kwestii bezpieczeństwa regionalnego oraz jego strategiczną rolę w dziedzinie energii i transportu. Ponownie podkreśliły swoje zaangażowanie w ochronę środowiska, reformy prawne i współpracę parlamentarną. Delegacja spotkała się również z turkmeńskimi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, by omówić kwestie praw człowieka, postępu społecznego i zacieśnienia stosunków między rządem a społeczeństwem obywatelskim.

      Tadżykistan

      Współpraca UE z Tadżykistanem znacznie się rozwinęła. Umowa o partnerstwie i współpracy między UE a Tadżykistanem została podpisana w październiku 2004 r. i weszła w życie w styczniu 2010 r. Parlament Europejski wyraził w 2009 r. zgodę na zawarcie tej umowy, lecz wezwał do poprawy sytuacji w obszarach praw człowieka, korupcji, zdrowia i edukacji. Umowa o partnerstwie i współpracy przyczyniła się do zacieśnienia współpracy dwustronnej i wzmocniła pozycję UE w Tadżykistanie, ustanawiając platformę dialogu politycznego i dążąc do promowania dwustronnych stosunków handlowych i gospodarczych. Umowa ta zawiera także artykuły dotyczące współpracy w dziedzinie migracji oraz walki z praniem pieniędzy, narkotykami i terroryzmem.

      W 2023 r. UE i Tadżykistan oficjalnie rozpoczęły negocjacje w sprawie wzmocnionej umowy o partnerstwie i współpracy, które zakończyły się w 2024 r., co stanowiło krok naprzód w ich stosunkach. Wzmocniona umowa o partnerstwie i współpracy została parafowana w lipcu 2025 r., co umożliwiło jej formalne podpisanie i ratyfikację przez obie strony.

      UE wykazała swoje zaangażowanie we wspieranie zrównoważonego rozwoju Tadżykistanu poprzez inicjatywy koncentrujące się na kluczowych obszarach, takich jak rozwój społeczny, zielona i cyfrowa gospodarka sprzyjająca włączeniu społecznemu, gospodarka wodna, zmiana klimatu, energia i połączenia transportowe, za pośrednictwem wieloletniego programu indykatywnego dla Tadżykistanu na lata 2021–2027.

      Tadżykistan jest ważnym partnerem UE i jest bardzo zainteresowany przystąpieniem do preferencyjnego systemu handlu GSP+, ale stoi obecnie w obliczu szeregu wyzwań, takich jak wpływ sankcji międzynarodowych i powrót wielu tadżyckich migrantów z Rosji w następstwie rosyjskiej inwazji na Ukrainę oraz krytyczna sytuacja w zakresie praw człowieka. Po przejęciu władzy przez talibów w Afganistanie Tadżykistan przyjął tysiące afgańskich uchodźców. Kraj ten jest zaangażowany w walkę z rozprzestrzenianiem się ekstremizmu i radykalizmu w Azji Środkowej.

      W listopadzie 2025 r. w Brukseli odbyło się 11. posiedzenie Rady Współpracy UE–Tadżykistan. UE zachęca Tadżykistan do poprawy sytuacji w zakresie podstawowych wolności i poszanowania praw człowieka. W listopadzie 2024 r. odbył się 15. dialog dotyczący praw człowieka między UE a Tadżykistanem.

      W 2024 r. eksport z Tadżykistanu do UE wzrósł o 67% i wyniósł 291 mln EUR, a import z UE wyniósł 275 mln EUR. Zaangażowanie UE w Tadżykistanie wykracza poza więzi gospodarcze i obejmuje takie obszary jak edukacja, szkolenie zawodowe i wsparcie dla społeczeństwa obywatelskiego.

      W wyborach parlamentarnych, które odbyły się w Tadżykistanie w marcu 2025 r., rządząca Ludowo-Demokratyczna Partia Tadżykistanu zdobyła 49 z 63 mandatów. Były to pierwsze od 25 lat wybory bez niezależnych zachodnich obserwatorów, ponieważ misja OBWE została odwołana ze względu na to, że władze Tadżykistanu nie udzieliły gwarancji akredytacji. Chociaż w wyborach startowało pięć innych partii, wykluczono ugrupowania opozycyjne, które najbardziej sprzeciwiały się reżimowi.

      Parlament Europejski zdecydowanie krytykuje pogorszenie się sytuacji w zakresie praw człowieka w Tadżykistanie, rosnącą liczbą zatrzymań i aresztowań działaczy na rzecz praw człowieka, przeciwników politycznych i członków ich rodzin oraz poważne ograniczenia nakładane na niezależne media.

      Parlament Europejski wielokrotnie wyrażał zaniepokojenie starciami na granicy kirgisko-tadżyckiej i z zadowoleniem przyjął porozumienie o zawieszeniu broni z kwietnia 2021 r. Jednak we wrześniu 2022 r. doszło do nasilenia przemocy między strażnikami granicznymi obu stron. W lutym 2024 r. Kirgistan i Tadżykistan zawarły porozumienie, które położyło kres trwającym od dziesięcioleci zażartym sporom. Obie strony zgodziły się wytyczyć granicę na 90 % wcześniej kwestionowanego terytorium. Parlament Europejski z zadowoleniem przyjął tę współpracę transgraniczną i wytyczenie granicy kirgisko-tadżyckiej, co potwierdzono na spotkaniu przywódców Kirgistanu, Tadżykistanu i Uzbekistanu w styczniu 2025 r.

      W lipcu 2022 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie pogorszenia się sytuacji w Górskobadachszańskim Wilajecie Autonomicznym, natomiast w styczniu 2024 r. ponownie wyraził zaniepokojenie pogorszeniem się sytuacji w zakresie praw człowieka w tym kraju w rezolucji w sprawie represji państwa wobec niezależnych mediów w Tadżykistanie.

      We wrześniu 2025 r. w Duszanbe odbyło się 12. posiedzenie Komisji Współpracy Parlamentarnej UE–Tadżykistan. Omówiono na nim takie kwestie jak neutralne stanowisko Tadżykistanu wobec rosyjskiej wojny w Ukrainie, współpraca gospodarcza i handlowa, wpływ zmiany klimatu w Azji Środkowej oraz sytuacja w zakresie praw człowieka w Tadżykistanie.

      Parlament Europejski nasila monitorowanie pogarszającej się sytuacji w zakresie praw człowieka w tym kraju. Poprawa w tej dziedzinie ma zasadnicze znaczenie dla dalszego zacieśniania stosunków dwustronnych między Tadżykistanem a UE.

      Mongolia

      Choć Mongolia nie jest objęta strategią UE wobec Azji Środkowej, Parlament Europejski zalicza ten kraj do tego regionu w ramach swoich stałych delegacji. Ponadto Mongolia dzieli wiele aspektów kulturowych, historycznych i gospodarczych z byłymi republikami radzieckimi w Azji Środkowej.

      W ostatnich trzech dziesięcioleciach kraj ten wyróżniał się jako „oaza demokracji” o solidnym wzroście gospodarczym, mimo że wydarzenia z 2019 r. budziły obawy o erozję demokracji. W 2017 r. Parlament wyraził zgodę na zawarcie umowy o partnerstwie i współpracy między UE a Mongolią.

      Mongolska polityka jest obecnie zdominowana przez Mongolską Partię Ludową, która skonsolidowała władzę w swoich rękach – ma zdecydowaną większość parlamentarną, a prezydent pochodzi z jej obozu. Po wyborach parlamentarnych w Mongolii w czerwcu 2024 r. przeprowadzono reformę konstytucyjną, zwiększając liczbę mandatów parlamentarnych do 126 i przywracając mieszany system wyborczy. Mongolska Partia Ludowa zdobyła mniejszą większość niż dotychczas, a odsetek przedstawicieli kobiet wzrósł z 17,3 % do 25,4 %. Najważniejsze kwestie w wyborach obejmowały korupcję, gospodarkę, bezrobocie i inflację.

      W kwietniu 2025 r. w Ułan Bator odbyło się 23. posiedzenie Wspólnego Komitetu UE–Mongolia, na którym potwierdzono partnerstwo oparte na wspólnych wartościach, takich jak demokracja, prawa człowieka, praworządność i poszanowanie zasad Karty Narodów Zjednoczonych. Komitet skoncentrował się na zacieśnieniu współpracy w dziedzinie energii odnawialnej i transformacji ekologicznej oraz na zwiększeniu obrotów handlowych poprzez zwiększenie wywozu w ramach unijnego GSP+, a tym samym na większym wykorzystaniu systemu preferencyjnego. Obie strony wymieniły również poglądy na temat skutecznego wdrażania środków określonych w planie działania dotyczącym protokołu ustaleń w sprawie partnerstwa na rzecz lasów. Ponadto omówiono postępy w realizacji wieloletniego programu indykatywnego dla Mongolii na lata 2021–2027.

      Oświadczenia Parlamentu Europejskiego w sprawie Mongolii dotyczą w głównej mierze kwestii gospodarczych, ale także rozwoju kraju i jego potrzeb humanitarnych, powiązanych z niezwykle trudnymi warunkami klimatycznymi. Delegacja Parlamentu Europejskiego obserwowała wybory parlamentarne w Mongolii w 2016 r. i wybory prezydenckie w 2017 r. i uznała, że w kraju tym stabilizuje się system demokratyczny. Pandemia COVID-19 uniemożliwiła Parlamentowi obserwowanie wyborów parlamentarnych w czerwcu 2020 r. i wyborów prezydenckich w czerwcu 2021 r., ale delegacja Parlamentu była w stanie obserwować wybory parlamentarne w 2024 r., zauważając, że poczyniono postępy, jednak nadal istnieje możliwość poprawy.

      Podczas 17. posiedzenia międzyparlamentarnego UE–Mongolia, które odbyło się w marcu 2025 r. w Brukseli, skoncentrowano się na stosunkach dwustronnych, geostrategicznych kwestiach regionalnych, prawach człowieka, zmianie klimatu, łączności i kontaktach międzyludzkich.

       

      Jorge SOUTULLO SANCHEZ / Niccolò RINALDI