Ta nota tematyczna wyjaśnia, w jaki sposób wielojęzyczność – podstawowa wartość UE – jest wspierana poprzez studia za granicą, wymianę międzykulturową i uczenie się języków. Przedstawia wsparcie UE dla sektora literackiego i audiowizualnego w rozpowszechnianiu utworów we wszystkich językach UE i językach mniejszości. Nota wyjaśnia ponadto rolę Parlamentu Europejskiego w podtrzymywaniu polityki językowej UE.

Podstawa prawna

  • Art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) stanowi, że Unia „szanuje swoją bogatą różnorodność kulturową i językową”.
  • Art. 165 ust. 1 i 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) podkreśla, że „działanie Unii zmierza do rozwoju wymiaru europejskiego w edukacji, zwłaszcza przez nauczanie i upowszechnianie języków Państw Członkowskich” przy pełnym poszanowaniu różnorodności kulturowej i językowej.
  • Art. 21 i 22 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej zakazują dyskryminacji ze względu na język i nakładają na Unię obowiązek poszanowania różnorodności językowej.
  • Rozporządzenie nr 1 Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej z 1958 r. w sprawie określenia systemu językowego byłej Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej zmieniano wraz z kolejnymi przystąpieniami nowych państw do UE. Rozporządzenie oraz art. 55 ust. 1 TUE określają 24 języki urzędowe UE. Przepisy tego rozporządzenia i art. 24 TFUE stanowią, że każdy obywatel Unii Europejskiej może zwrócić się pisemnie do każdej instytucji lub każdego organu UE w jednym z tych języków i otrzymać odpowiedź w tym samym języku.
  • Cele

    UE kieruje się hasłem „Zjednoczona w różnorodności”, tak więc różnorodność językowa jest podstawową wartością i rzeczywistością życia w Unii.

    Polityka językowa UE dąży do poszanowania różnorodności językowej we wszystkich państwach członkowskich oraz wspierania dialogu międzykulturowego w całej UE. UE wspiera naukę języków obcych jako podstawową kompetencję dającą dostęp do edukacji i możliwości zatrudnienia. Rzeczywiście ważnym celem europejskiego obszaru edukacji, w ramach którego współpracuje się, by uczynić krajowe systemy kształcenia i szkolenia w UE silniejszymi i bardziej włączającymi, jest lepsze nauczanie języków, by obywatele UE standardowo posługiwali się dwoma językami poza swoim językiem ojczystym (zob. komunikat w sprawie wzmocnienia tożsamości europejskiej dzięki edukacji i kulturze). UE ma również na celu ochronę języków mniejszości w oparciu o przyjętą przez Radę Europy Europejską kartę języków regionalnych lub mniejszościowych.

    Celem programu „Kreatywna Europa” na lata 2021–2027 jest ochrona, rozwój i promowanie europejskiej różnorodności kulturowej i językowej oraz europejskiego dziedzictwa kulturowego i językowego. Proponowany następca „Kreatywnej Europy” – program AgoraEU (2028–2034) podtrzymuje ten ogólny cel. Nowy komponent MEDIA+ w ramach AgoraEU proponuje również wspieranie wielojęzycznych treści audiowizualnych.

    Osiągnięcia

    A. Kształtowanie polityki oraz wspieranie projektów w zakresie badań i rozwoju w dziedzinie języków

    1. Wsparcie w nauce języków obcych

    22 maja 2019 r. Rada Unii Europejskiej przyjęła zalecenie w sprawie kompleksowego podejścia do nauczania i uczenia się języków. Rada zachęca państwa członkowskie do poprawy nauczania języków obcych w ramach kształcenia obowiązkowego, w szczególności dzięki zapewnieniu większej liczbie nauczycieli języków obcych możliwości uczenia się i nauczania za granicą. Zachęca również do stosowania innowacyjnych metod nauczania, wspieranych przez narzędzia cyfrowe, takie jak europejska platforma edukacji szkolnej, na której znajduje się projekt eTwinning. eTwinning to bezpłatna społeczność internetowa dla pracowników szkół w całej Europie, która umożliwia im współpracę przy projektach, dzielenie się pomysłami i angażowanie się w rozwój zawodowy.

    2. Standardowe wskaźniki kompetencji językowych

    UE wspiera również stosowanie europejskiego systemu opisu kształcenia językowego Rady Europy: Narzędzie to zostało opracowane w celu zapewnienia przejrzystych, spójnych i kompleksowych podstaw do opracowywania podręczników do nauki języków i wytycznych dotyczących programu nauczania, materiałów dla nauczycieli i uczniów oraz oceny znajomości języków obcych. Jest ono obecnie powszechnie stosowane w Europie i na innych kontynentach.

    3. Współpraca z ośrodkami badań językowych

    UE ściśle współpracuje z dwoma ośrodkami badań językowych – Europejskim Centrum Języków Nowożytnych Rady Europy (ECML) oraz Europejskim Ośrodkiem Badań nad Wielojęzycznością i Uczeniem się (Mercator). ECML zachęca do doskonałości i innowacji w nauczaniu języków obcych. Jego głównym celem jest wspieranie państw członkowskich we wdrażaniu skutecznych polityk nauczania języków, poprzez wymianę najlepszych praktyk oraz sieci badawcze i projekty związane z tym programem. UE współfinansuje projekty ECML mające na celu promowanie integracji językowej dzieci ze środowisk imigranckich oraz ustanowienie kryteriów jakości i porównywalności w odniesieniu do testów językowych i ich oceny. Mercator koncentruje się przede wszystkim na językach regionalnych i mniejszościowych w Europie i działa na rzecz studiów i gromadzenia, rozpowszechniania i stosowania wiedzy w dziedzinie uczenia się języków w szkole, domu i za pośrednictwem partycypacji kulturalnej.

    4. Europejskie studia drugiego stopnia w dziedzinie tłumaczeń pisemnych

    Europejskie studia drugiego stopnia w dziedzinie tłumaczeń pisemnych są znakiem jakości dla uniwersyteckich programów w dziedzinie tłumaczeń pisemnych spełniających uzgodnione normy zawodowe i wymagania rynku. Ich głównym celem jest poprawa jakości kształcenia tłumaczy pisemnych i zachęcenie wysoko wykwalifikowanych osób do pracy w zawodzie tłumacza pisemnego w UE.

    B. Programy działania

    1. Erasmus+

    Erasmus+ to unijny program na rzecz kształcenia, szkolenia, młodzieży i sportu. Promowanie nauki języków obcych i różnorodności językowej jest jednym z celów szczegółowych tego programu. Uczestnikom programów, którzy przez jeden semestr studiują za granicą, oferuje się wsparcie językowe online Erasmus +, aby pomóc im w nauce języka kraju przyjmującego. Erasmus+ zachęca również do współpracy między pracownikami sektora edukacji w celu wprowadzania innowacji i wymiany dobrych praktyk. Finansuje on również projekty mające na celu wspieranie nauczania i uczenia się języków migowych oraz promowanie różnorodności językowej i ochrony języków mniejszości.

    2. Program „Kreatywna Europa”

    Program „Kreatywna Europa” wspiera tłumaczenie książek i rękopisów w ramach podprogramu Kultura. Na przykład Europejska Nagroda Literacka – współfinansowana w ramach programu – nagradza nowych autorów i zapewnia wsparcie tłumaczeniowe, aby zwiększyć obieg ich utworów w całej Europie.

    3. Europejski Dzień Języków

    Europejski Dzień Języków obchodzono po raz pierwszy w 2001 r. Odniósł on taki sukces, że UE i Rada Europy postanowiły obchodzić Europejski Dzień Języków co roku 26 września, organizując w całej UE różnego rodzaju wydarzenia promujące naukę języków.

    4. Europejski Znak Innowacyjności w zakresie Nauczania Języków Obcych

    Od 1998 r. Komisja przyznaje Europejski Znak Innowacyjności w zakresie Nauczania Języków Obcych, aby nagradzać nowe inicjatywy w zakresie nauczania i uczenia się języków. Wspiera on szkoły, uniwersytety, ośrodki szkoleniowe i inne organizacje na wszystkich poziomach kształcenia – od wczesnego dzieciństwa po dorosłość – we wszystkich krajach programu Erasmus+ i krajach partnerskich.

    Nagroda jest przyznawana również władzom lokalnym i regionalnym, pracodawcom, stowarzyszeniom i osobom fizycznym, które wniosły ponadprzeciętny wkład w nauczanie i uczenie się języków. Zwycięzcy zyskują uznanie i widoczność na szczeblu krajowym i europejskim.

    5. „Juvenes Translatores”

    Co roku Komisja przyznaje nagrodę w konkursie Juvenes Translatores za najlepsze tłumaczenie wykonane przez 17-letnich uczniów z wszystkich państw członkowskich. Uczniowie mogą wybrać tłumaczenie z dowolnego języka urzędowego na dowolny język urzędowy UE.

    6. eTranslation

    Narzędzie eTranslation Komisji Europejskiej to usługa tłumaczenia maszynowego opracowana przez Dyrekcję Generalną ds. Tłumaczeń Pisemnych w celu ułatwienia wielojęzycznej komunikacji w całej UE. Pomaga instytucjom UE, organom administracji publicznej oraz małym i średnim przedsiębiorstwom w tłumaczeniu tekstów i dokumentów na wszystkie języki urzędowe UE, a także na język islandzki, norweski i rosyjski. eTranslation wspiera również wielojęzyczne strony internetowe UE, ponieważ poprawia dostęp do informacji, w przypadku których pełne tłumaczenia wykonane przez człowieka nie są jeszcze dostępne. Usługa przyczynia się do promowania różnorodności językowej i równego dostępu do informacji o UE.

    Rola Parlamentu Europejskiego

    A. Różnorodność językowa

    Parlament przyjął politykę wielojęzyczności w swojej strategii komunikacyjnej, aby nadać równe znaczenie wszystkim językom UE. Większość dokumentów parlamentarnych jest tłumaczona na wszystkie języki urzędowe, a każdy poseł do Parlamentu Europejskiego ma prawo wypowiadać się w wybranym przez siebie języku UE. Zwiedzanie z przewodnikiem Domu Historii Europejskiej i Parlamentarium (Centrum dla Zwiedzających Parlamentu) jest również dostępne w 24 językach urzędowych Unii Europejskiej.

    Parlament promuje także różnorodność językową i kulturową. W szczególności Nagroda Publiczności LUX, współorganizowana przez Parlament Europejski i Europejską Akademię Filmową, nagradza wybitne filmy europejskie. Filmy są opatrzone napisami we wszystkich językach urzędowych UE, aby dostęp do nich miało szersze grono odbiorców.

    19 maja 2021 r. Parlament przyjął rezolucję w sprawie sztucznej inteligencji w sektorze edukacji i kultury oraz w sektorze audiowizualnym. Rezolucja ma znaczenie dla polityki językowej, ponieważ podkreśla z jednej strony zagrożenia i wyzwania, jakie sztuczna inteligencja stwarza dla różnorodności językowej, a z drugiej potencjał AI, jeśli chodzi o ułatwianie wielojęzyczności, na przykład dzięki automatycznym napisom i dubbingowi.

    W swojej rezolucji z 11 listopada 2021 r. w sprawie Europejskiego obszaru edukacji: wspólne całościowe podejście Parlament podkreślił znaczenie nauki języków obcych. Podkreślił w niej potrzebę wspierania przez państwa członkowskie nauki języków obcych na wszystkich poziomach, zwłaszcza w szkolnictwie podstawowym i średnim. Jest to zgodne z celem Rady Europy, jakim jest „wielojęzyczność”, i zakłada osiągnięcie celu, jakim jest biegłość w co najmniej dwóch innych językach urzędowych UE do końca szkoły średniej I stopnia. W rezolucji wezwano Komisję do opracowania narzędzi umożliwiających wdrożenie zalecenia Rady w sprawie kompleksowego podejścia do nauczania i uczenia się języków, odpowiedniego monitorowania postępów i zapewnienia wsparcia finansowego, zwłaszcza szkołom uczącym języków ojczystych obywateli UE mieszkających w innych państwach UE. Wezwano państwa członkowskie do gromadzenia porównywalnych danych dotyczących nauki języków.

    W rezolucji z 9 maja 2023 r. w sprawie wdrożenia zmienionej dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych Parlament podkreślił znaczenie dostępności dubbingu, napisów i audiodeskrypcji we wszystkich językach obszaru, na którym świadczona jest audiowizualna usługa medialna. Domagał się zwiększenia wysiłków na rzecz rozpowszechniania utworów europejskich reprezentujących pełen zakres europejskiej różnorodności językowej, nie tylko języki urzędowe, ale również w języki regionalne i języki mniejszości.

    16 lipca 2025 r. Komisja zaproponowała nowy program Erasmus+ na lata 2028–2034, będący następcą programu „Kreatywna Europa” w ramach budżetu UE na lata 2028–2034 – „AgoraEU”. Parlament i Rada będą współustawodawcami w odniesieniu do obu programów.

    B. Wspieranie języków mniejszościowych

    W rezolucji z 17 grudnia 2020 r. w sprawie europejskiej inicjatywy obywatelskiej „Minority SafePack – milion podpisów za różnorodnością w Europie” Parlament wyraził poparcie dla inicjatywy, której celem jest lepsza ochrona mniejszości językowych.

    W rezolucji z 22 listopada 2023 r. w sprawie propozycji Parlamentu Europejskiego dotyczących zmiany traktatów Parlament wezwał do zwiększenia ochrony języków regionalnych i języków mniejszości oraz do uwzględnienia ich w przyszłych przeglądach traktatów UE.

    C. Konferencja w sprawie przyszłości Europy

    W maju 2022 r. Konferencja w sprawie przyszłości Europy przyjęła sprawozdanie w sprawie wyników końcowych. W tym sprawozdaniu przedstawionym na posiedzeniu plenarnym propozycja nr 48 w sprawie kultury i wymiany stanowi, że UE powinna promować wielojęzyczność jako pomost do innych kultur od najmłodszych lat. Podkreśla się w nim, że języki mniejszościowe i regionalne wymagają dodatkowej ochrony, biorąc pod uwagę Konwencję Rady Europy o językach mniejszościowych i Konwencję ramową o ochronie mniejszości narodowych.

    Propozycja sugeruje również, że UE rozważa utworzenie instytucji promującej różnorodność językową na szczeblu europejskim. Wymaga również, aby dzieci osiągały wysokie kompetencje w języku UE innym niż ich język ojczysty, począwszy od szkoły podstawowej; ma na celu wspieranie spójności europejskiej poprzez zachęcanie obywateli do nauki języków krajów sąsiadujących w regionach przygranicznych; oraz promuje biegłość w posługiwaniu się językiem angielskim w celu poprawy komunikacji między obywatelami.

    Tę notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny Parlamentu Europejskiego ds. Obywateli, Równości i Kultury. Więcej informacji na stronie internetowej Komisji Kultury i Edukacji.

     

    Anastasia MITRONATSIOU / Denise CHIRCOP