Fundusz Solidarności
W niniejszej nocie informacyjnej wyjaśniono, czym jest Fundusz Solidarności Unii Europejskiej – główny instrument UE zapewniający wsparcie finansowe państwom członkowskim lub krajom przystępującym w przypadku poważnej klęski żywiołowej. Opisano cele funduszu, jego budżet i realizację. Na koniec przedstawiono rolę Parlamentu Europejskiego w kształtowaniu i umacnianiu tego instrumentu.
Podstawa prawna
- Art. 175 ust. 3 i art. 212 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), które stanowią podstawę prawną unijnych środków solidarnościowych.
- Rozporządzenie z 2002 r. ustanawiające Fundusz Solidarności (rozporządzenie Rady (WE) nr 2012/2002).
- Rozporządzenie z 2014 r. zmieniające Fundusz Solidarności (rozporządzenie (UE) nr 661/2014, które zmieniło rozporządzenie Rady (WE) nr 2012/2002). Uproszczono w nim przepisy, skrócono czas reakcji Funduszu, doprecyzowano kryteria kwalifikowalności i położono nacisk na zapobieganie klęskom żywiołowym i zarządzanie ryzykiem.
- Rozporządzenie z 2020 r. rozszerzające Fundusz Solidarności na stany zagrożenia zdrowia publicznego (rozporządzenie (UE) 2020/461) w odpowiedzi na pandemię COVID-19.
- bezzwłoczne przywrócenie do stanu używalności infrastruktury i urządzeń energetycznych, wody pitnej, telekomunikacji, transportu, opieki zdrowotnej i edukacji;
- zapewnienie tymczasowego zakwaterowania i pokrycie kosztów działań ratowniczych w celu zaspokojenia najpilniejszych potrzeb poszkodowanej ludności;
- bezzwłoczne wzmocnienie infrastruktury zabezpieczającej i ochronę zabytków dziedzictwa kulturowego;
- bezzwłoczne oczyszczanie obszarów dotkniętych klęską, w tym stref przyrodniczych; oraz
- szybką pomoc, w tym wsparcie medyczne, dla ludności dotkniętej poważnym stanem zagrożenia zdrowia publicznego oraz ochronę zagrożonej ludności.
- Państwo dotknięte klęską musi złożyć wniosek w ciągu 12 tygodni od jej wystąpienia.
- Następnie Komisja ocenia wniosek i proponuje kwotę pomocy finansowej.
- Procedura przyznania dotacji, po której następuje procedura budżetowa (zatwierdzenie przez Parlament i Radę), może potrwać kilka miesięcy.
- Z chwilą udostępnienia środków budżetowych Komisja zawiera umowę z państwem będącym beneficjentem i przekazuje dotację.
- Dotację należy wydatkować w terminie 18 miesięcy od daty jej przyznania.
- Wszelkie niewykorzystane części dotacji muszą zostać zwrócone.
-
Sześć miesięcy po upływie okresu 18 miesięcy należy przedstawić Komisji sprawozdanie z realizacji. Dokument ten zawiera:
- Szczegóły poniesionych wydatków, które kwalifikują się do pokrycia ze środków Funduszu, a także wszelkie inne źródła finansowania, w tym zwrot z tytułu ubezpieczeń i odszkodowania uzyskane od osób trzecich.
- Szczegóły podjętych lub proponowanych środków zapobiegawczych, w tym wykorzystanie do tego celu europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych.
- Informacje na temat doświadczeń zdobytych w związku z klęską żywiołową lub sytuacją nadzwyczajną.
- Stan wdrożenia stosownych przepisów unijnych dotyczących zapobiegania ryzyku klęsk i zarządzania nim.
- Wszelkie inne istotne informacje na temat podjętych środków zapobiegawczych i łagodzących.
- Nie jest możliwe podwójne finansowanie działań, a państwo będące beneficjentem musi dopilnować, by koszty pokrywane z Funduszu Solidarności nie były pokrywane z innych instrumentów finansowych UE (w szczególności z instrumentów spójności lub powiązanych z polityką rolną lub rybołówstwa).
- aby kontynuowała prace nad uproszczeniem i przyspieszeniem procedury składania wniosków przez państwa członkowskie, tak aby zapewnić szybszą reakcję na klęski żywiołowe i stany zagrożenia;
- aby skuteczniej przeciwdziałała klęskom żywiołowym na skalę regionalną;
- aby oceniła konkretne skutki susz i odpowiednio zajęła się nimi w kontekście przyszłego rozporządzenia;
- aby skupiła się – w zakresie, w jakim będzie to tylko możliwe – na regionach najbardziej narażonych na poważne lub regionalne klęski żywiołowe lub poważne stany zagrożenia zdrowia publicznego, zwłaszcza na regionach najbardziej oddalonych, wyspach, regionach górskich i regionach o wysokiej aktywności sejsmicznej lub wulkanicznej, oraz na przyszłych kryzysach w dziedzinie zdrowia publicznego;
- aby wzmocniła i uprościła synergię między Funduszem Solidarności a funduszami polityki spójności, a także z Unijnym Mechanizmem Ochrony Ludności (narzędzie zaprojektowane w celu wzmocnienia współpracy między państwami członkowskimi a grupą 10 państw trzecich w dziedzinie ochrony ludności w celu poprawy zapobiegania klęskom żywiołowym, gotowości i reagowania na nie);
- aby w większym stopniu uwzględniała najnowsze zasady zapobiegania zagrożeniom przy określaniu projektów kwalifikujących się oraz aby uwzględniła w rozporządzeniu zasadę lepszego odbudowywania;
- aby nałożyła na państwa-beneficjentów obowiązek informowania obywateli o wsparciu finansowym UE.
Cele
Fundusz Solidarności Unii Europejskiej jest głównym instrumentem UE służącym pomocy państwom członkowskim oraz krajom kandydującym i przystępującym do UE w odbudowie po poważnych klęskach żywiołowych lub stanach zagrożenia zdrowia publicznego.
Zapewnia on pomoc finansową na odbudowę po powodziach, pożarach lasów, trzęsieniach ziemi, burzach i suszach. Od 2020 r. pokrywane są niego także wydatki związane z poważnymi kryzysami zdrowotnymi, takimi jak pandemia COVID-19. Wraz ze zmianą klimatu, która zwiększa częstotliwość i dotkliwość ekstremalnych zjawisk pogodowych, coraz ważniejsza stała się rola funduszu jako kluczowego wyrazu europejskiej solidarności, zaś szybkie reagowanie w sytuacjach kryzysowych pozostaje zadaniem rezerwy na pomoc nadzwyczajną.
Fundusz Solidarności został utworzony w 2002 r. w reakcji na katastrofalne powodzie, które nawiedziły Europę Środkową latem tego roku.
Budżet
Od tego czasu z Funduszu Solidarności udzielono wsparcia przy ponad 130 okazjach (klęski żywiołowe i interwencje w odpowiedzi na stan zagrożenia zdrowia publicznego). Dotychczas wsparcie z Funduszu Solidarności otrzymały 24 państwa członkowskie (oraz Zjednoczone Królestwo przed wystąpieniem z UE) oraz cztery kraje przystępujące (Albania, Czarnogóra, Serbia i Turcja). Łącznie wypłacono ponad 8,6 mld EUR.
Od 2021 r. Fundusz Solidarności i rezerwa na pomoc nadzwyczajną są finansowane jako jeden instrument, zwany rezerwą na rzecz solidarności i pomocy nadzwyczajnej (SEAR). Maksymalny roczny budżet SEAR wynosi 1,2 mld EUR (w cenach z 2018 r.).
W lutym 2024 r. dokonano przeglądu Wieloletnich Ram Finansowych na lata 2021–2027, a maksymalny roczny budżet na rzecz SEAR zwiększono o 1,5 mld EUR w celu wzmocnienia zdolności UE do reagowania na kryzysy i sytuacje nadzwyczajne.
W grudniu 2024 r. przyjęto rozporządzenie w sprawie regionalnego wsparcia odbudowy w sytuacjach nadzwyczajnych (RESTORE) (rozporządzenie (UE) 2024/3236). Zapewniło ono dodatkową pomoc państwom członkowskim dotkniętym klęskami żywiołowymi w 2024 i 2025 r., umożliwiając państwom członkowskim przeprogramowanie środków z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR), Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+). Całkowite zasoby dostępne na przeprogramowanie w ramach RESTORE były ograniczone do 10% początkowej łącznej alokacji krajowej w ramach EFRR i EFS+. Dzięki rozporządzeniu udostępniono środki na naprawę zniszczonej infrastruktury, dostarczanie żywności i podstawowej pomocy materialnej oraz wsparcie socjalne i medyczne.
Realizacja pomocy
Pomoc z Funduszu Solidarności przybiera formę dotacji uzupełniającej wydatki publiczne państwa będącego beneficjentem i przewidziana jest na finansowanie działań nadzwyczajnych oraz naprawczych mających na celu złagodzenie szkód, które zasadniczo nie podlegają ubezpieczeniu.
Kwalifikujące się pilne działania obejmują:
A. Proces uzyskania pomocy finansowej
UE może przyznać pomoc finansową każdemu państwu UE lub krajowi kandydującemu, który zwróci się o nią w następstwie poważnej klęski żywiołowej. Proces składania wniosku jest następujący:
Od czasu reformy z 2014 r. państwa członkowskie mogą ubiegać się o zaliczki. Komisja może wówczas podjąć decyzję o ich przyznaniu, o ile dostępne są wystarczające zasoby. Maksymalna kwota wynosi 25% przewidywanej całkowitej kwoty wkładu finansowego z Funduszu Solidarności i jest ograniczona do 100 mln EUR.
B. Obowiązki państw w zakresie wykorzystania dotacji
Rola Parlamentu Europejskiego
W rezolucji z 2013 r. w sprawie Funduszu Solidarności Unii Europejskiej Parlament podkreślił znaczenie Funduszu Solidarności jako głównego instrumentu umożliwiającego UE reagowanie na poważne klęski. Jednocześnie PE skrytykował fakt, że udzielanie pomocy poszkodowanym regionom czy państwom członkowskim trwa niedopuszczalnie długo, i wezwał do zmniejszenia tych opóźnień poprzez uproszczenie odpowiednich procedur i umożliwienie wypłacania zaliczek. Elementy te uwzględniono w nowym wniosku ustawodawczym z lipca 2013 r. Wniosek Komisji zawierał także inne propozycje Parlamentu, takie jak bardziej jednoznaczne i dokładniejsze zdefiniowanie pojęcia klęski oraz zakresu interwencji Funduszu Solidarności.
W rezolucji z 2016 r. w sprawie Funduszu Solidarności Unii Europejskiej: ocena Parlament podkreślił „wagę reformy z 2014 r., która doprowadziła do przezwyciężenia blokady w Radzie oraz przyniosła wreszcie odpowiedź na ponawiane przez Parlament apele o poprawę zdolności reakcji i skuteczności pomocy w celu zapewnienia szybkiej i przejrzystej reakcji niosącej pomoc osobom dotkniętym klęskami żywiołowymi”.
W rezolucji z 2021 r. w sprawie przeglądu funkcjonowania Funduszu Solidarności Unii Europejskiej Parlament zwrócił się do Komisji, w kontekście przyszłej reformy:
Parlament uważa, że w przyszłości konieczna może być ponowna ocena budżetu Funduszu Solidarności, aby zapewnić, że jest on wystarczająco duży, by skutecznie radzić sobie z poważnymi i regionalnymi klęskami żywiołowymi oraz poważnymi stanami zagrożenia zdrowia publicznego.
Potrzebę reformy Funduszu Solidarności podkreślono też w rezolucji z 2022 r. w sprawie wysp UE i polityki spójności. Parlament wzywa w niej do lepszego reagowania na wyzwania stojące przed wyspami UE i podkreśla potrzebę ulepszenia Funduszu Solidarności w celu dostosowania go do takich zagrożeń jak klęski żywiołowe lub skutki zmiany klimatu.
Notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny ds. Rozwoju Regionalnego, Rolnictwa i Rybołówstwa. Więcej informacji można znaleźć na stronie Komisji Rozwoju Regionalnego
Kelly Schwarz / JOHANNA CHLÖÉ LYOR TIRINELLI