Energie-efficiëntie

Deze infopagina gaat over het EU-beleid inzake energie-efficiëntie, met aandacht voor onder meer het rechtskader, de primaire doelstellingen en de belangrijkste wetten op dit gebied. Het beleid is erop gericht de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, de energierekeningen te verlagen, de energiezekerheid te verbeteren en tegelijkertijd de afhankelijkheid van de invoer van fossiele brandstoffen te verminderen. Tot slot wordt ingegaan op de rol van het Europees Parlement bij de vormgeving van dit beleid.

Rechtsgrond

  • Overeenkomstig artikel 194 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie is het energiebeleid een gedeelde bevoegdheid van de EU en de lidstaten. Dit betekent dat EU-landen wetten kunnen vaststellen en juridisch bindende maatregelen kunnen nemen indien de EU dat nog niet heeft gedaan. In artikel 194 wordt de nadruk gelegd op het belang van energie-efficiëntie en energiebesparing voor de interne markt van de EU en op de noodzaak om het milieu te beschermen.
  • Doelstellingen van het EU-beleid inzake energie-efficiëntie

    In het EU-beleid inzake energie-efficiëntie zijn streefcijfers vastgelegd voor de vermindering van het energieverbruik in de EU vóór 2030 ten opzichte van de prognoses van 2020.

    De streefcijfers hebben betrekking op het primaire energieverbruik (de totale energievraag van een land) en het eindenergieverbruik (de totale energie die wordt verbruikt door eindgebruikers zoals huishoudens en de industrie). Beide cijfers zijn uitgedrukt in miljoen ton olie-equivalent (Mtoe).

    De belangrijkste verplichte streefdoelen voor energie-efficiëntie zijn onder meer:

    • een vermindering van het eindenergieverbruik van de EU met 11,7 %, waardoor het in totaal niet meer dan 763 Mtoe mag bedragen (bindend streefcijfer). Bijgevolg wordt ook het primaire energieverbruik beperkt tot maximaal 992,5 Mtoe (indicatief streefcijfer);
    • een vermindering van het jaarlijkse energieverbruik van de publieke sector met 1,9 %. 
    • De EU-landen moeten ook: 

      • elk jaar minstens 3 % van de openbare gebouwen met een oppervlakte van meer dan 250 m2 renoveren;
      • in 2026 en 2027 een jaarlijkse besparing van 1,5 % op het eindenergieverbruik realiseren; voor 2028, 2029 en 2030 wordt dit streefcijfer opgetrokken naar 1,9 %.
      • Verwezenlijkingen van het EU-beleid inzake energie-efficiëntie

        A. De richtlijn energie-efficiëntie

        De richtlijn energie-efficiëntie werd in 2023 aangenomen en vormt de hoeksteen van het EU-beleid inzake energie-efficiëntie. De richtlijn bepaalt het energie-efficiëntiestreefcijfer van de EU en bevat een verplichting voor EU-landen om indicatieve nationale streefcijfers vast te stellen op basis van hun aandeel in het eindenergieverbruik, zodat de EU-doelstelling kan worden gehaald.

        Ook wordt de overheidssector verplicht om een voorbeeldfunctie te vervullen: de richtlijn bevat streefcijfers voor het eindenergieverbruik en voor renovaties om de energie-efficiëntie te vergroten. In de richtlijn wordt de definitie van efficiënte stadsverwarmingssystemen herzien en worden nieuwe vereisten vastgesteld om de energievoorziening voor deze systemen uiterlijk in 2050 volledig koolstofvrij te maken.

        De richtlijn introduceert ook het beginsel “energie-efficiëntie eerst”, waardoor bij beleids-, plannings- en investeringsbesluiten efficiëntieoplossingen steeds eerst moeten worden overwogen.

        Daarnaast worden energieaudits voortaan verplicht voor alle bedrijven die een bepaald energieverbruik overschrijden, en moeten grote industriële verbruikers energiebeheersystemen invoeren. Bovendien worden de bekwaamheidsvereisten voor beroepsbeoefenaars op het gebied van energie-efficiëntie aangescherpt en krijgen de EU-landen de opdracht verslag uit te brengen over investeringen in energie-efficiëntie. De richtlijn voorziet ook in steun voor de ontwikkeling van projecten op verschillende niveaus om de energie-efficiëntiestreefcijfers van de EU te helpen verwezenlijken.

        Ten slotte bepaalt de richtlijn dat:

        • datacentra verplicht zijn verslag uit te brengen over hun energie-efficiëntie;
        • de EU-landen specifieke éénloketsystemen moeten opzetten om aan kleine en middelgrote ondernemingen, huishoudens en overheidsinstanties advies en bijstand te verstrekken op het gebied van energie-efficiëntie;
        • gemeenten met meer dan 45 000 inwoners verwarmings- en koelingsplannen moeten opstellen.
        • Daarnaast bevat de richtlijn ook bepalingen inzake consumentenbescherming, een definitie van energiearmoede op EU-niveau en maatregelen om energiearmoede tegen te gaan.

          B. Energieprestatie van gebouwen

          1. De richtlijn energieprestatie van gebouwen

          De EU-strategie op het gebied van duurzaamheid van gebouwen is voornamelijk geregeld in de richtlijn energieprestatie van gebouwen uit 2024. Daarin is bepaald dat de bestaande gebouwen in de EU vóór 2050 emissievrij moeten worden.

          a. Minimumeisen inzake energieprestaties 

          De EU-landen zijn verplicht:

          • minimumeisen inzake energieprestaties vast te stellen voor gebouwen en onderdelen van gebouwen;
          • een methode te bepalen voor de berekening van de energieprestatie van gebouwen.
          • b. Normen inzake energieprestaties voor nieuwe gebouwen

            Een emissievrij gebouw moet voldoen aan hoge normen inzake energieprestaties en mag ter plaatse geen emissies uit fossiele brandstoffen en geen of zeer weinig broeikasgasemissies uitstoten.

            De EU-landen moeten volgende doelen bereiken:

            • vanaf 2028 moeten alle nieuwe openbare gebouwen emissievrij zijn;
            • vanaf 2030 moeten alle nieuwe gebouwen emissievrij zijn;
            • vanaf 2026 moet het aardopwarmingsvermogen voor nieuwe grote gebouwen gedurende hun gehele levenscyclus worden berekend;
            • vanaf 2030 moet het aardopwarmingsvermogen voor alle nieuwe gebouwen gedurende hun gehele levenscyclus worden berekend.
            • c. Normen inzake energieprestaties voor het bestaande gebouwenbestand

              De EU-landen zijn verplicht:

              • minimumnormen inzake energieprestaties vast te stellen voor het gebouwenbestand dat niet voor bewoning bestemd is, en op basis daarvan uiterlijk in 2030 en 2033 respectievelijk 16 % en 26 % van de slechtst presterende gebouwen te renoveren;
              • een traject vast te stellen om het gemiddelde primaire energieverbruik van hun woningenbestand geleidelijk te verminderen, uiterlijk in 2030 met 16 % en in 2035 met 20 tot 22 % ten opzichte van 2020, met bijzondere aandacht voor hun slechtst presterende gebouwen.
              • Voor religieuze, kleine, energiezuinige of tijdelijke gebouwen gelden specifieke uitzonderingen.

                Op grond van de richtlijn energieprestatie van gebouwen moeten alle gebouwen in de EU worden ingedeeld in energieprestatieklassen, gaande van A (beste energieprestatie) tot G (slechtste energieprestatie). Onder klasse A vallen emissievrije gebouwen en onder klasse G de allerslechtst presterende gebouwen in het nationale gebouwenbestand.

                Omdat deze klasse G verschilt naargelang de eigenschappen van het nationale gebouwenbestand, variëren de energieklassen in de EU van land tot land. Evenzo wordt de verplichting om woningen te renoveren bepaald door de slechtst presterende gebouwen in het nationale gebouwenbestand, en niet door het totaal aantal afzonderlijke gebouwen, wat enige flexibiliteit biedt en het mogelijk maakt om nationale normen hierop af te stemmen.

                Er geldt een vrijstelling voor sociale woningbouw in de openbare sector indien de energieverbeteringen meer zouden kosten dan zij zouden besparen, of indien de huur hierdoor zodanig zou stijgen dat dit niet kan worden gecompenseerd door een lagere energierekening.

                Op grond van de richtlijn moeten de EU-landen nationale plannen voor de renovatie van gebouwen indienen, en deze opnemen in hun nationale energie- en klimaatplannen die bestaan uit:

                • een overzicht van het nationale gebouwenbestand voor verschillende gebouwtypen;
                • een routekaart met nationaal vastgestelde streefcijfers voor 2030, 2040 en 2050;
                • een overzicht van geplande beleidslijnen en maatregelen; en
                • een overzicht van de investeringsbehoeften en financieringsbronnen voor de uitvoering ervan.
                • Door de richtlijn zijn de EU-landen verplicht om vóór 2030 geleidelijk installaties met zonnepanelen te plaatsen op openbare en niet voor bewoning bestemde gebouwen, afhankelijk van hun omvang, en op alle nieuwe woongebouwen, voor zover dit technisch en economisch haalbaar is.

                  Voorts worden subsidies voor verwarmingsketels die onafhankelijk werken op fossiele brandstoffen vanaf 2025 stopgezet en zijn de EU-landen verplicht faciliteiten voor technische bijstand op te richten. De richtlijn bevat uitzonderingsregels voor landbouw- en erfgoedgebouwen en er zijn ook uitzonderingen mogelijk voor gebouwen met bijzondere architecturale of historische waarde, tijdelijke gebouwen, kerken en andere gebedshuizen.

                  2. De renovatiegolfstrategie

                  De renovatiegolfstrategie moet ervoor zorgen dat er vóór 2030 35 miljoen gebouwen worden gerenoveerd en moet garanderen dat renovaties leiden tot een betere energie- en hulpbronnenefficiëntie.

                  De strategie is er ook op gericht alle inwoners van de EU die hun woning niet voldoende kunnen verwarmen, te beschermen door ervoor te zorgen dat basisvoorzieningen op het gebied van verwarming en energie betaalbaar blijven voor kwetsbare consumenten. 

                  3. Warmtepompen

                  Warmtepompen zijn apparaten waarmee woningen en bedrijven worden voorzien van warm water, verwarming en koeling. Ze zijn drie tot vijf keer efficiënter dan traditionele gasketels.

                  Met het REPowerEU-plan wil de EU haar invoer van Russisch gas volledig afbouwen. Daarom wordt voorgesteld de energie-efficiëntie in de EU te verbeteren door het installatietempo van warmtepompen in gebouwen te verdubbelen en de uitrol van warmtepompen voor stadsverwarmings- en -koelingsnetwerken te versnellen.

                  C. Warmtekrachtkoppeling gebruiken voor warmte en elektriciteit

                  Warmtekrachtkoppeling is de gelijktijdige productie van elektriciteit en nuttige warmte. De richtlijn energie-efficiëntie heeft tot doel de efficiëntie van installaties te maximaliseren door de EU-landen te verplichten om:

                  • een kosten-batenanalyse uit te voeren van het potentieel dat aanwezig is voor de toepassing van warmtekrachtkoppeling, wanneer zij van plan zijn een warmte-, elektrische of industriële installatie, of een stadsverwarmings- en -koelingsnetwerk, met een thermisch vermogen van meer dan 20 MW te bouwen of te renoveren;
                  • voor reeds bestaande installaties, op verzoek het potentieel te beoordelen dat aanwezig is voor efficiënte verwarming en koeling, onder meer door warmtekrachtkoppeling.
                  • D. Energie-efficiëntie van producten

                    1. Actieplan voor betaalbare energie 

                    Als onderdeel van de Clean Industrial Deal is het actieplan voor betaalbare energie erop gericht het energieverbruik efficiënter te maken en de energiekosten voor de industrie en de consument te verlagen. Een van de doelstellingen van het plan is een Europese markt voor energie-efficiëntie te creëren om bedrijven te helpen bij het vinden van kosteneffectieve oplossingen. In het kader van dit plan wordt ook de EU-regelgeving inzake energie-etikettering en ecologisch ontwerp bijgewerkt om efficiëntere en duurzamere producten te bevorderen. Deze maatregelen kunnen tegen 2030 een besparing opleveren van wel 162 miljard EUR op de energierekening.

                    2. Vereisten inzake ecologisch ontwerp en energie-etikettering 

                    Bepaalde EU-producten, zoals huishoudelijke apparaten, verwarmingsketels, telefoons, computers of andere elektrische of elektronische apparatuur, moeten voldoen aan minimumvereisten op het gebied van energie-efficiëntie. Hierbij wordt gesproken van vereisten inzake ecologisch ontwerp.

                    De verordening ecologisch ontwerp, die de richtlijn ecologisch ontwerp geleidelijk vervangt, en de energie-etiketteringsverordening bevatten voorschriften voor energie-efficiënte en duurzame producten. De verordening ecologisch ontwerp bevat vereisten voor bijna alle categorieën fysieke goederen, onder meer voor:

                    • het vergroten van de duurzaamheid, herbruikbaarheid, verbeterbaarheid en repareerbaarheid van producten;
                    • het verbeteren van de onderhouds- en opknapmogelijkheden;
                    • het verhogen van de energie- en hulpbronnenefficiëntie van producten;
                    • het terugdringen van stoffen die het hergebruik en de recycling van producten in de weg staan;
                    • het verhogen van de gerecyclede inhoud;
                    • het vereenvoudigen van de mogelijkheden voor herproductie en de recycleerbaarheid van producten;
                    • het vaststellen van regels met betrekking tot de koolstof- en milieuvoetafdruk;
                    • het voorkomen van afvalproductie;
                    • het verbeteren van de beschikbaarheid van informatie over de duurzaamheid van producten.
                    • Andere maatregelen in het kader van deze richtlijn zijn de invoering van digitale productpaspoorten, regels voor de vernietiging van onverkochte consumptiegoederen en vereisten voor groene overheidsopdrachten.

                      Met de energie-etiketteringsverordening wordt het bekende EU-energielabel voor producten ingevoerd, met een schaalaanduiding voor energie-efficiëntie van A tot G, zodat consumenten gemakkelijker milieuvriendelijke producten kunnen kiezen.

                      Energiebeheer

                      Overeenkomstig de verordening inzake de governance van de energie-unie en klimaatactie moeten de EU-landen tien jaar lang (2021-2030) nationale energie- en klimaatplannen opstellen en om de twee jaar voortgangsverslagen indienen. De Europese Commissie beoordeelt deze verslagen en kan op EU-niveau maatregelen nemen zodat de geboekte vooruitgang aansluit bij de algemene EU-doelstellingen.

                      De rol van het Europees Parlement

                      Het Europees Parlement is altijd de belangrijkste drijvende kracht geweest achter het ambitieuze EU-beleid op het gebied van energie-efficiëntie.

                      Het heeft voortdurend aangedrongen op strengere, juridisch bindende doelstellingen en striktere regelgeving die verder gaat dan de voorstellen van de Europese Commissie. Tegelijkertijd pleitte het ervoor de belangen van de burgers en bedrijven in de EU te beschermen door de energiekosten te verlagen.

                      Tijdens de recente onderhandelingen over de richtlijn energie-efficiëntie streefde de Europese Commissie er aanvankelijk naar om het eindenergieverbruik uiterlijk in 2030 met 9 % te verminderen ten opzichte van de prognoses uit 2020. Het Europees Parlement stelde voor om het energie-efficiëntiestreefcijfer van de EU te verhogen tot ten minste 14,5 %. Dankzij het doorzettingsvermogen van het Parlement werd een compromis bereikt met een bindend streefcijfer van 11,7 %.

                      Het Parlement heeft er ook steeds voor geijverd om in plaats van indicatieve streefcijfers juridisch bindende streefcijfers in te voeren, en heeft zich sterk gemaakt voor energie-efficiënte oplossingen voor verwarming en koeling en energiebesparingen.

                      Het heeft er met succes op aangedrongen dat het beginsel “energie-efficiëntie eerst” in de EU-regelgeving werd verankerd als een juridisch bindende verplichting, zodat bij de planning, het beleid en de investeringen op energiegebied op elk niveau rekening moet worden gehouden met energie-efficiëntie. 

                      Het Parlement is altijd voorstander geweest van de renovatie van de slechtst presterende gebouwen in het gebouwenbestand van de EU, om op die manier grote energiebesparingen te realiseren. Momenteel is ongeveer 40 % van het totale energieverbruik in de EU afkomstig van gebouwen, en 80 % daarvan gaat naar verwarming, koeling en warm water. 

                      Bij de onderhandelingen over de richtlijn energieprestatie van gebouwen heeft het Parlement een evenwicht gevonden tussen het vaststellen van een uniforme Europese norm voor energie-efficiëntieklassen van gebouwen en aandacht voor lokale verschillen wat betreft nationale gebouwenbestanden en energieverbruikers. Het heeft gepleit voor energie-efficiënte maatregelen bij de renovatie van gebouwen, zoals zonne-energie, voor de uitfasering van fossiele brandstoffen en voor het gebruik van houtmaterialen, groene daken en gevels. Het Parlement zette zich ook in voor steunmaatregelen ter bestrijding van energiearmoede.

                      Na de recente energiecrises heeft het Parlement de Commissie opgeroepen om energie-intensieve industrieën te ondersteunen bij de invoering van schone technologieën en energie-efficiënte productiemethoden. Voorts heeft het dringende maatregelen voorgesteld om tegemoet te komen aan de gevolgen van de hoge energiekosten voor de industrie en burgers in de EU. 

                      Deze infopagina is opgesteld door de beleidsondersteunende afdeling Transformatie, Innovatie en Gezondheid van het Europees Parlement. Meer informatie vindt u op de website van de Commissie industrie, onderzoek en energie.

                       

                      Valentina Richard-Romei / Matteo Ciucci