Europejska agenda cyfrowa

W tej nocie opisujemy, jak zmieniała się agenda cyfrowa UE i jak od 2024 r. UE przeszła od ustalania programu działań do jego wdrażania dzięki stworzeniu ram prawnych, takich jak akt w sprawie sztucznej inteligencji. Wyjaśniamy także, w jaki sposób nowe przepisy dotyczące platform, danych, tożsamości cyfrowej, sztucznej inteligencji i cyberbezpieczeństwa prowadzą do bezpiecznych przestrzeni cyfrowych, uczciwej konkurencji i suwerenności cyfrowej zgodnie z zasadami zielonej transformacji.

Podstawa prawna

Chociaż w traktatach nie znalazły się szczegółowe przepisy dotyczące technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT), na podstawie Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) UE może podejmować działania w takich obszarach polityki jak: przemysł, konkurencja, handel, sieci transeuropejskie, badania naukowe, energetyka, tworzenie jednolitego rynku, swobodny przepływ towarów, przepływ osób i usług, edukacja i kultura.

Cele

Agenda cyfrowa jest jednym z narzędzi, dzięki którym UE ma zamiar dokonać skoncentrowanej na człowieku, bezpiecznej i zrównoważonej transformacji cyfrowej. Opierając się na strategii jednolitego rynku cyfrowego i „cyfrowym kompasie” agenda cyfrowa promuje zaufane przepływy danych, interoperacyjną tożsamość cyfrową, uczciwe rynki platform, odpowiedzialną sztuczną inteligencję i silne cyberbezpieczeństwo. W programie polityki „Droga ku cyfrowej dekadzie” cele te wyrażono w mierzalnych poziomach do osiągnięcia pod względem umiejętności, infrastruktury, cyfryzacji przedsiębiorstw i usług publicznych.

Osiągnięcia

A. Pierwsza Europejska agenda cyfrowa: lata 2010–2020

Pierwsza agenda cyfrowa koncentrowała się na poprawie łączności, zmniejszeniu kosztów i wzmocnieniu ochrony konsumentów. Do jej głównych osiągnięć należą:

  • zniesienie opłat roamingowych („roam like at home”);
  • rozpowszechnienie szerokopasmowego dostępu do internetu;
  • wprowadzenie kluczowych przepisów o ochronie danych, w szczególności ogólnego rozporządzenia o ochronie danych.
  • Promowała również rozwój cyfrowy, wspierając rozwijanie umiejętności, wzrost cyfryzacji przemysłu i lepsze usługi publiczne oraz wprowadzając przepisy dotyczące blokowania geograficznego i możliwość transgranicznego przenoszenia usług online w zakresie treści.

    Aby sprzyjać gospodarce opartej na danych, UE przyjęła środki dotyczące swobodnego przepływu danych nieosobowych, cyberbezpieczeństwa i otwartych danych oraz ściślejszej koordynacji regulacyjnej za pośrednictwem Organu Europejskich Regulatorów Łączności Elektronicznej.

    B. Druga Europejska agenda cyfrowa: „cyfrowy kompas”

    Druga agenda cyfrowa koncentruje się na zmianach, których źródłem są technologie cyfrowe, i na zasadniczej roli usług i rynków cyfrowych, przy czym kładzie nacisk na technologiczne i geopolityczne cele UE. W komunikatach w sprawie kształtowania cyfrowej przyszłości Europy i w sprawie programu polityki „Droga ku cyfrowej dekadzie” Komisja nakreśliła planowane działania na rzecz bezpiecznych usług i rynków cyfrowych. Priorytetowo potraktowano w nich obliczenia kwantowe, strategie dotyczące technologii blockchain, sztuczną inteligencję, półprzewodniki (europejski akt o mikrochipach), suwerenność cyfrową, horyzontalne wymagania w zakresie cyberbezpieczeństwa w odniesieniu do produktów z elementami cyfrowymi (rozporządzenie (UE) 2019/1020 zmienione rozporządzeniem (UE) 2024/2847), sieci 5G i 6G, europejskie przestrzenie danych i globalne normy technologiczne.

    W marcu 2021 r. UE opublikowała „cyfrowy kompas” określający cztery cele na 2030 r.:

    • umiejętności: co najmniej 80 % wszystkich dorosłych powinno posiadać podstawowe umiejętności cyfrowe, a w UE powinno być zatrudnionych 20 milionów specjalistów w dziedzinie ICT, przy większej liczbie kobiet podejmujących taką pracę;
    • przedsiębiorstwa: z usług w chmurze, dużych zbiorów danych i sztucznej inteligencji powinno korzystać 75 % przedsiębiorstw; przynajmniej podstawowy poziom wykorzystania technologii cyfrowych powinno osiągnąć ponad 90 % małych i średnich przedsiębiorstw w UE, a liczba jednorożców (firm typu start-up o znacznej wartości) w UE powinna się podwoić;
    • infrastruktura: wszystkie gospodarstwa domowe w UE powinny mieć dostęp do internetu gigabitowego, a wszystkie zaludnione obszary powinny znajdować się w zasięgu sieci 5G; produkcja półprzewodników w UE powinna stanowić 20 % produkcji światowej; w UE należy uruchomić 10 000 neutralnych dla klimatu węzłów brzegowych oferujących wysoki stopień bezpieczeństwa; Europa powinna mieć swój pierwszy komputer kwantowy;
    • usługi publiczne: wszystkie kluczowe usługi publiczne powinny być dostępne online; wszyscy obywatele powinni mieć dostęp do swojej dokumentacji medycznej, a 80 % obywateli powinno korzystać z rozwiązań w zakresie tożsamości elektronicznej.
    • Program „Cyfrowa Europa” ustanowiony rozporządzeniem (UE) 2021/694 jest inicjatywą UE dysponującą kwotą 7,5 mld EUR (na lata 2021–2027) na projekty z dziedziny technologii cyfrowych w takich obszarach jak obliczenia superkomputerowe, sztuczna inteligencja, cyberbezpieczeństwo, zaawansowane umiejętności cyfrowe i absorpcja technologii cyfrowych, wspierane przez ośrodki innowacji cyfrowych.

      W programie polityki „Droga ku cyfrowej dekadzie” do 2030 r. określono prawnie wiążące cele (obowiązujące od września 2022 r.), przekształcając strategię „Cyfrowy Kompas” w narzędzie wdrażania wyposażone w mechanizmy służące corocznej sprawozdawczości i współpracy między państwami członkowskimi.

      1. Dane

      W cyfrowej wizji Europy kluczową rolę odgrywa udostępnianie danych. Sprzyjając innowacjom opartym na danych, UE dąży do zachowania równowagi między prywatnością, ochroną, etyką i bezpieczeństwem, a jednocześnie poszukuje sposobów wykorzystywania i udostępniania danych nieosobowych na potrzeby nowych technologii i modeli biznesowych.

      W unijnej strategii w zakresie danych znalazł się pomysł stworzenia wspólnych europejskich przestrzeni danych obejmujących dziewięć sektorów, dzięki którym będzie dostępna większa ilość danych z korzyścią dla gospodarki i obywateli, lecz jednocześnie przedsiębiorstwom i osobom fizycznym, które generują dane, zagwarantowano większą kontrolę nad tymi danymi. Ramy regulacyjne UE dotyczące danych obejmują:

      • ogólne rozporządzenie o ochronie danych (rozporządzenie (UE) 2016/679);
      • dyrektywę o ochronie danych w sprawach karnych (dyrektywa (UE) 2016/680);
      • akt w sprawie zarządzania danymi (rozporządzenie (UE) 2022/868) dotyczący dostępności danych i zaufania do nich;
      • akt w sprawie danych (rozporządzenie (UE) 2023/2854) dotyczący sprawiedliwego dostępu i praw użytkowników przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony danych osobowych;
      • 2. Sztuczna inteligencja

        W białej księdze w sprawie sztucznej inteligencji z lutego 2020 r. podkreślono kluczową rolę AI we współczesnym społeczeństwie oraz przewidywane płynące z niej korzyści społeczne i gospodarcze we wszystkich sektorach. W marcu 2024 r. Parlament przyjął akt w sprawie AI. Jego najważniejsze zapisy to:

        • zabezpieczenia dotyczące stosowania AI ogólnego przeznaczenia;
        • ograniczenie korzystania z systemów identyfikacji biometrycznej przez organy ścigania;
        • zakaz scoringu obywateli i wykorzystywania sztucznej inteligencji do manipulowania słabościami użytkowników lub do posługiwania się nimi do jakichś celów;
        • prawo konsumentów do składania skarg i otrzymywania merytorycznych wyjaśnień.
        • Akt w sprawie AI wszedł w życie 1 sierpnia 2024 r., lecz jego przepisy zaczną mieć zastosowanie stopniowo (w ciągu 36 miesięcy), zaś Europejski Urząd ds. AI koordynuje egzekwowanie jego przepisów na szczeblu UE.

          We wrześniu 2022 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za sztuczną inteligencję, która zapewniłaby osobom poszkodowanym przez sztuczną inteligencję taki sam poziom ochrony, lecz później go wycofała. Ponadto przedstawiła nową dyrektywę w sprawie odpowiedzialności za produkty wadliwe (dyrektywa (UE) 2024/2853) dotyczącą produktów cyfrowych, takich jak AI.

          3. Akt o usługach cyfrowych i akt o rynkach cyfrowych

          Jednym z kamieni węgielnych strategii cyfrowej jest stworzenie bezpieczniejszego i bardziej otwartego jednolitego rynku cyfrowego, który gwarantuje prawa użytkowników i uczciwą konkurencję między przedsiębiorstwami. Wspiera się on na dwóch aktach ustawodawczych: akcie o usługach cyfrowych (DSA) i akcie o rynkach cyfrowych (DMA), które mają na celu unowocześnienie przepisów regulujących usługi cyfrowe w UE. Akty te, przyjęte przez Parlament i Radę w 2022 r. i obowiązujące od maja 2023 r., stanowią jednolity zbiór przepisów dla całej UE. W akcie o usługach cyfrowych określono zakres odpowiedzialności za usługi pośrednie, w szczególności za usługi świadczone przez platformy internetowe. Duże platformy internetowe podlegają szczególnym wytycznym ze względu na ryzyko rozpowszechniania na nich nielegalnych i szkodliwych treści. W akcie o rynkach cyfrowych określono zasady obowiązujące przedsiębiorstwo mające status strażnika dostępu, w których wzięto na celownik przedsiębiorstwa najłatwiej ulegające pokusie stosowania nieuczciwych praktyk. Chodzi tu o takie usługi jak pośrednictwo internetowe, sieci społecznościowe i przetwarzanie w chmurze. Opierając się na akcie o usługach cyfrowych, Komisja wyszła z propozycją rozporządzenia mającego na celu usprawnienie gromadzenia i udostępniania danych na potrzeby krótkoterminowego najmu lokali mieszkalnych. DSA obowiązuje w pełni od 17 lutego 2024 r. Egzekwowanie DMA nasiliło się w 2025 r. wraz z nałożeniem pierwszych grzywien na strażników dostępu; egzekwowanie i monitorowanie stanowią obecnie główny przedmiot prac Komisji.

          4. Administracja elektroniczna, identyfikacja elektroniczna i cyfrowe euro

          W agendzie cyfrowej położono nacisk na wartość usług administracji elektronicznej i na transgraniczną współpracę w sektorze publicznym. W marcu 2024 r., w następstwie przedstawionego w listopadzie 2022 r. przez Komisję wniosku dotyczącego rozporządzenia w sprawie ustanowienia środków na rzecz wysokiego poziomu interoperacyjności sektora publicznego na terytorium Unii, Rada przyjęła akt w sprawie Interoperacyjnej Europy (rozporządzenie (UE) 2024/903), aby usprawnić usługi publiczne w UE. Na jego mocy powstała Rada ds. Interoperacyjnej Europy, w której skład wchodzą przedstawiciele państw członkowskich, Komisji i innych organów UE.

          Budowanie zaufania w sieci ma kluczowe znaczenie dla wzrostu społecznego i gospodarczego. Rozporządzenie w sprawie identyfikacji elektronicznej (rozporządzenie (UE) nr 910/2014) tworzy ramy bezpiecznych interakcji cyfrowych między obywatelami, przedsiębiorstwami i organami. Aby były one bezpieczne, w lutym 2024 r. Parlament przyjął ramy regulujące europejską identyfikację cyfrową (rozporządzenie (UE) 2024/1183), których celem jest umożliwienie 80% obywateli UE do 2030 r. bezpiecznego dostępu do podstawowych usług publicznych z wykorzystaniem tożsamości cyfrowej. Rozporządzenie eIDAS 2.0 weszło w życie 20 maja 2024 r., w związku z czym państwa członkowskie przygotowują się obecnie do wprowadzenia unijnych portfeli tożsamości cyfrowej.

          5. Cyberbezpieczeństwo

          10 listopada 2022 r. w reakcji na napaść Rosji na Ukrainę Komisja i wysoki przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa zaprezentowali politykę UE w zakresie cyberobrony oraz plan działania na rzecz mobilności wojskowej 2.0, aby: