Polityka energetyczna: zasady ogólne
Unijna polityka energetyczna opiera się zasadach dekarbonizacji, konkurencyjności, bezpieczeństwa dostaw i zrównoważonego rozwoju. Polityka ta ma gwarantować dobre funkcjonowanie rynku energii i bezpieczeństwo dostaw energii oraz propagować efektywność energetyczną i oszczędność energii. Powinna też wspierać rozwój energii ze źródeł odnawialnych i tworzenie połączeń międzysystemowych. Jej najważniejszym elementem są różnorodne środki, które mają pomóc ukończyć tworzenie unii energetycznej.
Podstawa prawna
Art. 194 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE).
Przepisy szczegółowe:
- bezpieczeństwo dostaw: art. 122 TFUE;
- sieci energetyczne: art. 170–172 TFUE;
- węgiel: protokół nr 37, w którym określono skutki finansowe wygaśnięcia Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali w 2002 r.;
- energia jądrowa: Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (traktat Euratom)
Pozostałe przepisy wpływające na kształt polityki energetycznej:
- rynek wewnętrzny energii elektrycznej: art. 114 TFUE;
- zewnętrzna polityka energetyczna: art. 216–218 TFUE.
Cele
Zgodnie z postanowieniami traktatu z Lizbony zasadniczym celem polityki energetycznej UE jest:
- zapewnienie funkcjonowania rynku energii;
- zapewnienie bezpieczeństwa dostaw energii w UE;
- wspieranie efektywności energetycznej i oszczędności energii, jak również rozwoju nowych i odnawialnych form energii; a także
- wspieranie wzajemnych połączeń między sieciami energii.
W art. 194 TFUE wprowadza się niektóre obszary polityki energetycznej w zakres kompetencji dzielonej, sygnalizując przejście do wspólnej polityki energetycznej. Niemniej jednak każde państwo członkowskie zachowuje prawo „do określania warunków wykorzystania jego zasobów energetycznych, wyboru między różnymi źródłami energii i ogólnej struktury jego zaopatrzenia w energię” (art. 194 ust. 2 TFUE).
Osiągnięcia
A. Ogólne ramy polityki energetycznej
Obecny program polityczny opiera się na kompleksowej zintegrowanej polityce w zakresie klimatu i konkurencyjności, która ma przyczynić się do osiągnięcia następujących celów energetycznych do 2030 r.:
- zwiększenia do 42,5 % udziału energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii, dążąc do osiągnięcia udziału w wysokości 45 %;
- zmniejszenia zużycia energii pierwotnej i końcowej o 11,7% w porównaniu z prognozami na 2020 r.;
Obecne europejskie ramy regulacyjne w dziedzinie energii opierały się pierwotnie na europejskiej strategii na rzecz unii energetycznej i pakiecie „Gotowi na 55”, którego pierwotnym celem było uspójnienie wszystkich celów w zakresie klimatu i energii. W kolejnych latach zmieniano je za pomocą planu REPowerEU, który miał szybko wyeliminować wszystkie zależności od rosyjskich paliw kopalnych.
W lutym 2025 r. Komisja uruchomiła Pakt dla czystego przemysłu, z którego ponad 100 mld EUR przeznaczyła na zwiększenie konkurencyjności i przyspieszenie przyjmowania energii ze źródeł odnawialnych oraz zrównoważony rozwój systemu energetycznego dzięki zaktualizowanym zasadom inwestycyjnym i uproszczonym procesom pomocy państwa.
Plan działania na rzecz przystępnej cenowo energii – będący częścią Paktu dla czystego przemysłu – obejmuje środki mające na celu zmniejszenie rachunków za energię elektryczną i obniżenie kosztów dostaw w całej UE. Zachęca on państwa UE do obniżenia opłat i podatków sieciowych, propaguje umowy długoterminowe, przyspiesza wydawanie pozwoleń na projekty i wzmacnia infrastrukturę sieciową.
Obecne ramy energetyczne składają się z kilku przepisów obejmujących: promowanie energii ze źródeł odnawialnych; efektywność energetyczną; zarządzanie unią energetyczną; elektroenergetyczne połączenie międzysystemowe; strukturę rynku energii, gotowość na wypadek zagrożeń; bezpieczeństwo dostaw energii; charakterystykę energetyczną budynków; opodatkowanie energii; transeuropejską infrastrukturę energetyczną; współpracę organów regulacji energetyki; baterie; inicjatywy w zakresie transportu lotniczego i morskiego.
Zgodnie z tymi przepisami państwa członkowskie musiały przygotować dziesięcioletnie zintegrowane krajowe plany w zakresie energii i klimatu (KPEiK) na lata 2021–2030. Przedkładają też co dwa lata sprawozdania z postępów i opracowują spójne krajowe strategie długoterminowe. Wszystko to ma umożliwić osiągnięcie przyjętych celów w zakresie energii oraz celów porozumienia paryskiego.
B. Zakończenie procesu tworzenia wewnętrznego rynku energii
W pełni zintegrowany i należycie funkcjonujący wewnętrzny rynek energii gwarantuje przystępność cen energii oraz wysyła niezbędne sygnały cenowe dla inwestycji w ekologiczne źródła energii. Zabezpiecza też dostawy energii i pomaga osiągnąć neutralność klimatyczną jak najmniejszym kosztem. Przepisy o wewnętrznym rynku energii opierały się początkowo na zasadach współpracy transgranicznej i uczciwych rynków detalicznych. Następnie Unia przyjęła przepisy dotyczące gotowości na wypadek zagrożeń, koordynacji, zachęt dla konsumentów, dekarbonizacji i bezpieczeństwa dostaw energii. Więcej informacji można znaleźć w nocie faktograficznej 2.1.9 na temat wewnętrznego rynku energii.
C. Wzmacnianie stosunków zewnętrznych w dziedzinie energii
Po podjęciu decyzji o stopniowej rezygnacji z importu energii z Rosji obecna zewnętrzna polityka energetyczna UE opiera się na dywersyfikacji dostaw energii. W marcu 2022 r. w komunikacie REPowerEU Komisja zaproponowała, aby szybko i znacznie ograniczyć zużycie gazu ziemnego w UE o co najmniej 155 mld m³, co odpowiada wielkości przywozu z Rosji w 2021 r. Zgodnie z planem REPowerEU UE podjęła współpracę z partnerami międzynarodowymi, aby zdywersyfikować dostawy, zabezpieczyć import skroplonego gazu ziemnego i zwiększyć dostawy gazu z nowych rurociągów. Powstała unijna platforma energetyczna, czyli dobrowolny mechanizm koordynacji wspierający wspólne unijne zakupy gazu i wodoru. Opublikowano też zewnętrzną strategię energetyczną UE, aby wesprzeć Ukrainę, Mołdawię i inne państwa. Obecna strategia UE dotycząca polityki energetycznej, określona we wspólnym komunikacie w sprawie globalnej wizji UE w zakresie klimatu i energii, ma na celu przyspieszenie czystej i zrównoważonej transformacji na rynku światowym, zapewniając jednocześnie bezpieczeństwo dostaw energii i dostęp do surowców.
D. Poprawa bezpieczeństwa dostaw energii
Po rosyjskiej napaści na Ukrainę głównym priorytetem polityki energetycznej Unii stało się bezpieczeństwo dostaw energii. Obecna polityka bezpieczeństwa energetycznego obejmuje środki koordynacji oraz przepisy dotyczące zapobiegania wypadkom na instalacjach morskich i zakłóceniom w dostawach energii, a także reagowania na takie wypadki i zakłócenia. Ponadto przewiduje tworzenie rezerw ropy i gazu na wypadek kryzysu, w tym dzięki wydawaniu koncesji poszukiwawczych i wydobywczych.
Unijną politykę w zakresie transeuropejskiej infrastruktury regulują rozporządzenia w sprawie transeuropejskiej infrastruktury (TEN) (zob. nota tematyczna 3.5.1 o TEN). W przyjętym w czerwcu 2022 r. rozporządzeniu TEN-E dotyczącym transeuropejskiej infrastruktury energetycznej określono priorytetowe korytarze infrastruktury energii elektrycznej, sieci przesyłowych energii morskiej i wodoru w różnych regionach geograficznych. Zdefiniowano w nim unijne projekty będące przedmiotem wspólnego zainteresowania państw członkowskich, projekty będące przedmiotem wzajemnego zainteresowania państw członkowskich i państw spoza UE, zakończono wsparcie dla nowych projektów dotyczących gazu ziemnego i ropy naftowej oraz wprowadzono obowiązkowe kryteria zrównoważonego rozwoju dla wszystkich projektów. Strategie polityczne dotyczące TEN są finansowane z instrumentu „Łącząc Europę” na lata 2021–2027 (zob. nota tematyczna 3.5.2 o finansowaniu TEN).
E. Efektywność energetyczna
Podstawą polityki UE w zakresie efektywności energetycznej jest nowa dyrektywa w sprawie efektywności energetycznej. Ustanowiono w niej cel zmniejszenia do 2030 r. zużycia energii pierwotnej i końcowej w UE o 11,7 % w porównaniu z prognozami na 2020 r. Odpowiada to nie więcej niż 992,5 (w przypadku energii pierwotnej) i 763 milionom ton ropy naftowej. Dyrektywa opiera się na zasadzie „efektywność energetyczna przede wszystkim”. Zgodnie z nią państwa członkowskie muszą dopilnować, by przy podejmowaniu decyzji dotyczących planowania, polityki i inwestycji uwzględniano rozwiązania w zakresie efektywności energetycznej (zob. nota tematyczna 2.3.8 o efektywności energetycznej).
F. Energia ze źródeł odnawialnych
Podstawą polityki UE w zakresie energii ze źródeł odnawialnych jest dyrektywa w sprawie energii odnawialnej. Ustanowiono w niej wiążący cel, zgodnie z którym do 2030 r. udział energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii w UE musi wynosić 42,5, a docelowo 45 %. Dyrektywa ta propaguje energię ze źródeł odnawialnych (energia słoneczna, energia wiatrowa, energia oceaniczna i wodna, biomasa i biopaliwa) za pomocą wsparcia krajowego i unijnych systemów finansowania. Rynki energii nie są bowiem w stanie samodzielnie zapewnić pożądanego poziomu energii ze źródeł odnawialnych w UE (zob. nota tematyczna 2.3.9 o energii ze źródeł odnawialnych).
G. Projekty badawcze, rozwojowe i pokazowe
„Horyzont Europa” to program ramowy realizowany od 2021 do 2027 r. Jest on głównym unijnym narzędziem promowania badań naukowych w dziedzinie energii. Jego budżet wynosi 95,5 mld EUR (w cenach z 2018 r.) (zob. nota tematyczna 2.3.6 o polityce badawczej).
W europejskim strategicznym planie w dziedzinie technologii energetycznych określono 10 rodzajów technologii (m.in. baterie, fotowoltaika, morska energia wiatrowa itp.) oraz działań, na których należy skupić badania naukowe i innowacje. Obejmują one cały łańcuch innowacji w dziedzinie zielonej energii.
Rola Parlamentu Europejskiego
Parlament Europejski niezmiennie wyraża swoje zdecydowane poparcie dla wspólnej polityki energetycznej uwzględniającej dekarbonizację, konkurencyjność, bezpieczeństwo i zrównoważony rozwój. Parlament wielokrotnie wskazywał, że państwa członkowskie muszą zachować spójną postawę, determinację, wolę współpracy i solidarność w odpowiedzi na obecne i przyszłe wyzwania na rynku wewnętrznym.
W ostatnich rezolucjach w sprawie energii Parlament położył większy nacisk na wszystkie cele klimatyczne i środowiskowe leżące u podstaw polityki energetycznej UE, a także na ambitniejsze podejście.
W rezolucji z 19 czerwca 2025 r. w sprawie Paktu dla czystego przemysłu Parlament podkreślił potrzebę pobudzenia infrastruktury energetycznej i sfinalizowania unii energetycznej. Wezwał państwa członkowskie, operatorów systemów przesyłowych i Komisję do zwiększenia transgranicznej wymiany energii elektrycznej oraz do dążenia do osiągnięcia obecnego celu 15 % połączeń międzysystemowych.
W swojej rezolucji z dnia 19 czerwca 2025 r. w sprawie sieci elektroenergetycznych – podstawy unijnego systemu energetycznego Parlament podkreślił, że sieci elektroenergetyczne są podstawą systemu energetycznego UE i mają kluczowe znaczenie dla przejścia Unii na konkurencyjną gospodarkę o zerowej emisji netto do 2050 r. Wezwał także państwa członkowskie do zbadania, optymalizacji, modernizacji i pełnego rozwoju zdolności krajowych sieci elektroenergetycznych, w tym zdolności przesyłowych i dystrybucyjnych.
W rezolucji z 8 lipca 2025 r. w sprawie bezpieczeństwa dostaw energii w UE Parlament podkreślił znaczenie stopniowego odchodzenia od przywozu rosyjskich paliw kopalnych, budując wzajemne połączenia gazowe i elektroenergetyczne przez Europę Środkową i Południowo-Wschodnią wzdłuż osi północ-południe, oraz poprzez dywersyfikację terminali skroplonego gazu ziemnego i rozwój gazociągów. Podkreśliła również potrzebę wspólnych wysiłków w dziedzinie nowych technologii energetycznych oraz dodatkowego finansowania publicznego i prywatnego.
Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie internetowej Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii.
Kristin BECKER / Matteo Ciucci