Polityka energetyczna: zasady ogólne

UE zmuszona jest sprostać wielu wyzwaniom w dziedzinie energetyki związanym na przykład ze zwiększającym się uzależnieniem od importu, niedostateczną dywersyfikacją, wysokimi i niestabilnymi cenami energii, rosnącym ogólnoświatowym popytem na energię, zagrożeniem bezpieczeństwa krajów produkcji i tranzytu, rosnącą groźbą zmiany klimatu, dekarbonizacją, niskim tempem postępów w zakresie efektywności energetycznej, wyzwaniami związanymi z rosnącym wykorzystywaniem odnawialnych źródeł energii, potrzebą większej przejrzystości rynków energii oraz ich dalszą integracją i wzajemnymi połączeniami. Centralnym elementem unijnej polityki energetycznej są różnorodne środki ukierunkowane na stworzenie zintegrowanego rynku energii oraz zapewnienie bezpieczeństwa dostaw energii i stabilnego sektora energetycznego.

Podstawa prawna

Art. 194 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE).

Przepisy szczegółowe:

  • bezpieczeństwo dostaw: art. 122 TFUE;
  • sieci energetyczne: art. 170-172 TFUE;
  • węgiel: w protokole nr 37 określono skutki finansowe wygaśnięcia Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali w 2002 r.;
  • energia jądrowa: Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Traktat Euratom) stanowi podstawę prawną większości działań UE w dziedzinie energii jądrowej.

Pozostałe przepisy wpływające na kształt polityki energetycznej:

  • rynek wewnętrzny energii elektrycznej: art. 114 TFUE;
  • zewnętrzna polityka energetyczna: art. 216–218 TFUE.

Cele

Zgodnie z postanowieniami poczynionymi w ramach unii energetycznej z 2015 r. pięć najważniejszych celów polityki energetycznej UE to:

  • dywersyfikacja europejskich źródeł energii, zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego poprzez solidarność i współpracę między państwami UE;
  • zapewnienie funkcjonowania w pełni zintegrowanego wewnętrznego rynku energii, umożliwiającego swobodny przepływ energii w UE za pośrednictwem odpowiedniej infrastruktury i bez barier technicznych lub regulacyjnych;
  • poprawa efektywności energetycznej i zmniejszenie zależności od importu energii, ograniczenie emisji oraz stymulowanie tworzenia miejsc pracy i wzrostu gospodarczego;
  • dekarbonizacja gospodarki i przejście na gospodarkę niskoemisyjną zgodnie z porozumieniem paryskim;
  • promowanie badań w dziedzinie technologii niskoemisyjnych i czystych technologii energetycznych oraz nadanie priorytetu badaniom naukowym i innowacjom w celu stymulowania transformacji energetycznej i poprawy konkurencyjności.

W art. 194 TFUE wprowadza się niektóre obszary polityki energetycznej w zakres kompetencji dzielonej, sygnalizując przejście do wspólnej polityki energetycznej. Niemniej jednak każde państwo członkowskie zachowuje prawo „do określania warunków wykorzystania jego zasobów energetycznych, wyboru między różnymi źródłami energii i ogólnej struktury jego zaopatrzenia w energię” (art. 194 ust. 2).

Osiągnięcia

A. Ogólne ramy polityki

Głównymi elementami obecnego programu politycznego jest zaradzenie obawom dotyczącym bezpieczeństwa energetycznego oraz dostosowanie unijnych celów energetycznych do celów klimatycznych, co zaproponowano w lipcu 2021 r. w pakiecie „Gotowi na 55”, w tym:

  • redukcja do 2030 r. o co najmniej 55 % emisji gazów cieplarnianych w porównaniu z poziomami z 1990 r.;
  • ograniczenie do zera emisji gazów cieplarnianych netto do 2050 r.

Obecne cele energetyczne na 2030 r., uzgodnione w październiku 2014 r. i poddane przeglądowi w grudniu 2018 r., obejmują:

  • zwiększenie do 32 % udziału energii odnawialnej we wszystkich źródłach zużywanej energii;
  • poprawę efektywności energetycznej o 32,5 %;
  • połączenia międzysystemowe obejmujące co najmniej 15 % systemów elektroenergetycznych UE.

W marcu 2023 r. nieformalnie uzgodniono następujące nowe proponowane cele energetyczne UE na 2030 r.:

  • zwiększenie do 42,5 % udziału energii ze źródeł odnawialnych we wszystkich źródłach zużywanej energii, przy dążeniu do osiągnięcia udziału w wysokości 45 %;
  • zmniejszenie zużycia energii pierwotnej i końcowej w UE o 11,7 % w porównaniu z prognozami z 2020 r. na rok 2030, tj. odpowiednio o 40,5 % i 38 % w porównaniu z projekcjami z 2007 r.

Obecna europejska polityka energetyczna opiera się na strategii na rzecz unii energetycznej (COM(2015)080) opublikowanej w lutym 2015 r. w celu stworzenia unii energetycznej, która zapewni gospodarstwom domowym i przedsiębiorstwom w UE bezpieczne, zrównoważone, konkurencyjne i przystępne cenowo dostawy energii.

Obecne europejskie ramy regulacyjne dotyczące energii obejmują szereg aktów dotyczących zarządzania i elektroenergetycznych połączeń międzysystemowych (rozporządzenie (UE) 2018/1999), struktury rynku energii elektrycznej (dyrektywa (UE) 2019/944 i rozporządzenie (UE) 2019/943), gotowości na wypadek zagrożeń (rozporządzenie (UE) 2019/941), efektywności energetycznej (dyrektywa (UE) 2018/2002), charakterystyki energetycznej budynków (dyrektywa (UE) 2018/844), energii ze źródeł odnawialnych (dyrektywa (UE) 2018/2001), struktury rynku gazu (dyrektywa 2009/73/WE i rozporządzenie (WE) nr 715/2009), opodatkowania produktów energetycznych (dyrektywa 2003/96/WE), transeuropejskiej infrastruktury energetycznej (rozporządzenie (UE) 2022/869), współpracy organów regulacji energetyki (rozporządzenie (UE) 2019/942) oraz zmian po wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa z UE (decyzja (UE) 2019/504). Zgodnie z obowiązującymi ramami energetycznymi państwa członkowskie UE muszą ustanowić dziesięcioletnie zintegrowane krajowe plany w dziedzinie energii i klimatu na lata 2021–2030, przedkładać co dwa lata sprawozdania z postępów i opracowywać spójne krajowe strategie długoterminowe, aby osiągnąć uzgodnione cele energetyczne oraz cele porozumienia paryskiego.

W 2021 r. opublikowano obszerny unijny pakiet „Gotowi na 55”, którego pierwotnym celem było dostosowanie wszystkich celów w dziedzinie energii i klimatu. Obejmował on przegląd wszystkich obowiązujących aktów UE w dziedzinie klimatu i energii, w tym dyrektywy w sprawie energii odnawialnej (COM(2021)0557), dyrektywy w sprawie efektywności energetycznej (COM(2021)0558), dyrektywy w sprawie opodatkowania energii (COM(2021)0563), dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (COM(2021)0802) i dyrektywy w sprawie gazu (COM(2021)0803), a także rozporządzenia (COM(2021)0804). W ramach przeglądu wprowadzono nowe rynki gazu zdekarbonizowanego, na przykład wodoru, przedłożono też nowe wnioski dotyczące rozporządzeń w obszarze transportu, takie jak rozporządzenie w sprawie infrastruktury paliw alternatywnych (COM(2021)0559), inicjatywa ReFuelEU Aviation (COM(2021)0561) oraz inicjatywa FuelEU Maritime (COM(2021)0562).

W lutym 2022 r. rosyjska inwazja na Ukrainę zakłóciła harmonogram przeglądu ram energetycznych. Wykorzystywanie przez Rosję eksportu ropy naftowej i gazu jako broni, co doprowadziło do zakłóceń rynku energetycznego, wywołało szybką reakcję Unii Europejskiej. Motywowana podpisaną 10 i 11 marca 2022 r. przez wszystkich liderów UE deklaracją wersalską Komisja Europejska opublikowała szereg następujących aktów i rozwiązań zmierzających do zwiększenia bezpieczeństwa dostaw energii w UE:

  • nowy komunikat w sprawie REPowerEU (8 marca 2022 r.);
  • możliwości złagodzenia wysokich cen energii poprzez wspólne zakupy gazu i minimalne obowiązki w zakresie magazynowania gazu (23 marca 2023 r.);
  • unijna platforma zakupu energii zabezpieczająca dostawy gazu, skroplonego gazu ziemnego (LNG) i wodoru (kwiecień 2022 r.);
  • plan REPowerEU mający na celu uniezależnienie UE od rosyjskich paliw kopalnych oraz dodatkowe możliwości krótkoterminowe na rynkach gazu i energii elektrycznej (18 maja 2022 r.)
  • oraz Europejski plan zmniejszania zapotrzebowania na gaz i wniosek dotyczący rozporządzenia (20 lipca 2022 r.).

Parlament zareagował na przegląd całego pakietu energetycznego UE, okazując pełne poparcie i przyspieszając proces legislacyjny. W dniu 27 czerwca 2022 r. Parlament i Rada w rekordowym czasie przyjęły nowe przepisy dotyczące minimalnych poziomów magazynowania gazu (rozporządzenie (UE) 2022/1032). Następnie 5 sierpnia 2022 r. Rada przyjęła jednoroczny dobrowolny cel dla państw członkowskich dotyczący zmniejszenia ich zużycia gazu ziemnego o 15 % (rozporządzenie (UE) 2022/1369). W marcu 2023 r. Komisja zaproponowała przedłużenie tego nadzwyczajnego prawodawstwa o kolejne 12 miesięcy.

W drugiej połowie 2022 r. oraz – co bardzo istotne – jeszcze przed nadejściem zimy Komisja przedstawiła całkiem nowe wnioski dotyczące aktów ustawodawczych w formie rozporządzeń Rady, de facto wyłączając Parlament Europejski z procesu legislacyjnego. W okresie od września do grudnia 2022 r. Rada przyjęła rozporządzenia w sprawie środków zmniejszenia zapotrzebowania na energię elektryczną, tymczasowego pułapu dochodów dla inframarginalnych wytwórców energii elektrycznej, tymczasowej składki solidarnościowej od nadwyżki zysków z działalności opartej na paliwach kopalnych, przyspieszenia wprowadzania energii ze źródeł odnawialnych oraz mechanizmu zawieszającego transakcje dotyczące gazu ziemnego w przypadku ekstremalnie wysokich cen gazu.

W dniu 14 marca 2023 r. Komisja zaproponowała reformę struktury unijnego rynku energii elektrycznej , w przypadku której powróciła do zwykłej procedury współustawodawczej.

B. Zakończenie procesu tworzenia wewnętrznego rynku energii

W pełni zintegrowany i należycie funkcjonujący wewnętrzny rynek energii zapewnia przystępne ceny energii, jest źródłem niezbędnych sygnałów cenowych dla inwestycji w ekologiczną energię, zabezpiecza dostawy energii i stwarza najmniej kosztowne możliwości osiągnięcia neutralności klimatycznej.

Przepisy dotyczące wewnętrznego rynku energii po raz pierwszy wprowadzono w trzecim pakiecie energetycznym (2009–2014) obejmującym pięć obszarów: modele rozdziału zakresów działalności energetycznej; niezależne krajowe organy regulacyjne; współpraca; Agencja Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Regulacji Energetyki (ACER) oraz uczciwe rynki detaliczne. W celu poprawy współpracy transgranicznej w pakiecie utworzono europejskie sieci operatorów systemów przesyłowych energii elektrycznej (ENTSO-E) oraz europejskie sieci operatorów systemów przesyłowych gazu (ENTSO-G). Pakiet obejmował m.in. rozporządzenie (UE) nr 1227/2011 w sprawie integralności i przejrzystości hurtowego rynku energii oraz politykę transeuropejskich sieci energetycznych (TEN-E) na podstawie rozporządzenia (UE) nr 347/2013 ustanawiającego wytyczne dotyczące transeuropejskiej infrastruktury energetycznej.

Czwarty pakiet energetyczny (2015–2020), zatytułowany „Czysta energia dla wszystkich Europejczyków”, koncentrował się na strukturze rynku energii elektrycznej (dyrektywa w sprawie energii elektrycznej, rozporządzenie w sprawie energii elektrycznej, rozporządzenie w sprawie gotowości na wypadek zagrożeń i rozporządzenie w sprawie ACER). Wprowadzono w nim nowe przepisy dotyczące energii elektrycznej w odniesieniu do magazynowania energii, zachęty dla konsumentów sprzyjające poprawie funkcjonowania wewnętrznego rynku energii i 10-letnie krajowe plany w dziedzinie energii i klimatu na lata 2021–2030 oraz wzmocniono rolę ACER. W ostatnich latach jego przedmiotem był również brexit.

Piąty pakiet energetyczny o nazwie „Gotowi na 55” opublikowano w dwóch częściach 14 lipca i 15 grudnia 2021 r. i jest on obecnie w końcowej fazie zatwierdzania. Obejmuje on dostosowanie celów energetycznych do nowego ambitnego europejskiego celu klimatycznego, jakim jest redukcja emisji o co najmniej 55 % do 2030 r. w porównaniu z poziomami z 1990 r. oraz osiągnięcie neutralności pod względem emisji dwutlenku węgla do 2050 r., a koncentruje się głównie na odnawialnych źródłach energii, efektywności energetycznej, opodatkowaniu energii, budynkach, transporcie lotniczym i morskim oraz rynkach nieruchomości, gazu i wodoru.

Inwazja Rosji na Ukrainę 24 lutego 2022 r. spowodowała ogromne zakłócenia rynku i zmusiła UE do zmiany jej ram regulacyjnych dotyczących energii. Spośród wszystkich podjętych działań mających wpływ na rynek w 2022 r. Komisja zaproponowała:

  • możliwości służące ograniczeniu wysokich cen energii,
  • utworzenie platformy wspólnych zakupów gazu;
  • nowe przepisy i obowiązki dotyczące magazynowania gazu,
  • złagodzenie środków w zakresie płynności dla podmiotów rynku energii,
  • środki służące zmniejszeniu zapotrzebowania na energię elektryczną i gaz,
  • środki solidarnościowe związane z gazem dla państw członkowskich,
  • nowe poziomy odniesienia dla ceny LNG,
  • środki redystrybucji nadwyżek dochodów sektora energetycznego do odbiorców końcowych,
  • cenowy pułap bezpieczeństwa.

W okresie od września do grudnia 2022 r. Rada ustanowiła trzy nadzwyczajne tymczasowe środki rynkowe:

  1. dobrowolny ogólny cel zmniejszenia zużycia energii elektrycznej brutto o 10 % oraz obowiązkowy cel zmniejszenia o 5 % zużycia energii elektrycznej w godzinach szczytu;
  2. pułap dochodów rynkowych na poziomie 180 EUR/MWh dla wytwórców energii elektrycznej wykorzystujących odnawialne źródła energii, energię jądrową i węgiel brunatny;
  3. obowiązkową tymczasową składkę solidarnościową dla sektora paliw kopalnych.

W marcu 2023 r. zaproponowano reformę rynku energii elektrycznej, która miała na celu przyspieszenie wprowadzania odnawialnych źródeł energii i stopniowe wycofywanie gazu, tak aby zmniejszyć uzależnienie rachunków konsumentów od zmiennych cen paliw kopalnych (zob. nota faktograficzna 2.1.9 na temat wewnętrznego rynku energii).

C. Efektywność energetyczna

Podstawą polityki UE w zakresie efektywności energetycznej jest zmieniona w 2018 r. dyrektywa 2012/27/UE w sprawie efektywności energetycznej, która ustanawia zestaw wiążących środków mających pomóc UE w osiągnięciu celu w zakresie poprawy efektywności energetycznej o 32,5 % do 2030 r. w porównaniu z prognozami podstawowego scenariusza z 2007 r. Dyrektywa wprowadziła również cele w zakresie oszczędności energii i wiele strategii w dziedzinie efektywności energetycznej, w tym w zakresie renowacji energooszczędnych, a także obowiązkowe świadectwa energetyczne dla budynków, minimalne normy efektywności energetycznej dla różnych produktów, etykiety efektywności energetycznej i inteligentne liczniki oraz rozszerzone prawa konsumentów.

Wniosek Komisji z lipca 2021 r. dotyczący zmiany dyrektywy w sprawie efektywności energetycznej (COM(2021)0558) zawierał ambitniejsze cele w zakresie efektywności energetycznej dotyczące większego zmniejszenia zużycia energii pierwotnej (o 39 %) i końcowej (o 36 %) w UE do 2030 r., tj. ustanowienie wartości granicznej na poziomie 1023 i 787 milionów ton oleju ekwiwalentnego (Mtoe) zużycia energii pierwotnej i końcowej, w porównaniu z odpowiednio 1128 i 846 Mtoe na podstawie dyrektywy z 2018 r. Te nowe cele miałyby być wiążące na poziomie UE i wzmocnione przez system analizy porównawczej dla państw członkowskich w celu ustalenia ich krajowych wkładów indykatywnych w realizację tego wiążącego celu UE. Wniosek Komisji zakłada niemal dwukrotne zwiększenie rocznego obowiązku oszczędności energii (+1,5 %), jakich oczekuje się od państw członkowskich w okresie 2024–2030 (w porównaniu z +0,8 % na podstawie dyrektywy w sprawie efektywności energetycznej z 2018 r.).

W maju 2022 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący przeglądu unijnych celów w zakresie efektywności energetycznej i poziomu bazowego (COM(2022)0222) w celu stopniowej rezygnacji z importu paliw kopalnych z Rosji. Będący obecnie przedmiotem negocjacji wniosek obejmuje szereg celów redukcji zużycia energii pierwotnej i końcowej w UE na poziomie 40–42 % i 36–40 %. W dniu 10 marca 2023 r. Parlament Europejski i Rada osiągnęły wstępne porozumienie co do ogólnego unijnego celu w zakresie efektywności energetycznej na 2030 r. na poziomie 11,7 %, w porównaniu z prognozami bazowymi z 2020 r., oraz co do rocznego obowiązku oszczędności energii na uśrednionym poziomie 1,49 % zużycia energii końcowej w latach 2024–2030 i osiągnięcia poziomu 1,9 % do końca 2030 r.

Dyrektywa w sprawie efektywności energetycznej i zmieniona w 2018 r. dyrektywa w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (dyrektywa 2010/31/UE) określają politykę energetyczną dotyczącą budynków w UE, której celem jest osiągnięcie wysokiej efektywności energetycznej i niskoemisyjności zasobów budynków do 2050 r., utworzenie stabilnego środowiska dla inwestycji i wsparcie konsumentów w podejmowaniu decyzji dotyczących źródeł energii. Obowiązujące obecnie przepisy określają plany działania i orientacyjne cele pośrednie na rok 2030, 2040 i 2050 oraz długoterminowe strategie państw członkowskich w zakresie wspierania renowacji krajowych zasobów budynków mieszkalnych i niemieszkalnych.

W inicjatywie „Fala renowacji” (COM(2020)0662) i przyjętej w lipcu 2021 r. zmienionej dyrektywie w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (COM(2021)0802) proponuje się podniesienie wskaźnika renowacji w przypadku budynków o najgorszej charakterystyce energetycznej w każdym państwie, zastąpienie długoterminowych strategii renowacji krajowymi planami renowacji budynków oraz wprowadzenie minimalnych norm efektywności na poziomie UE. W dniu 14 marca 2023 r. Parlament Europejski określił swoje stanowisko w pierwszym czytaniu, a mianowicie że budynki mieszkalne powinny do 2030 r. osiągnąć co najmniej klasę energetyczną E, a do 2033 r. – klasę energetyczną D (we wniosku Komisji zaproponowano klasę F i E).

Politykę w zakresie efektywności energetycznej produktów zużywających energię określa unijna dyrektywa w sprawie ekoprojektu (dyrektywa 2009/125/WE) oraz rozporządzenie ramowe w sprawie etykietowania energetycznego (rozporządzenie (UE) 2017/1369), w których ustanowiono wymogi dotyczące ekoprojektu i etykietowania energetycznego dla grup produktów. W marcu 2021 r. w unijnych etykietach energetycznych produktów zrezygnowano z klas A+, A++ i A+++ i powrócono do prostszej skali od A do G (zob. nota faktograficzna 2.4.8 na temat efektywności energetycznej).

D. Energia ze źródeł odnawialnych

Energia słoneczna, energia wiatrowa, energia oceaniczna i wodna, biomasa i biopaliwa to energia pochodząca ze źródeł odnawialnych. Rynki energii same w sobie nie są w stanie zapewnić pożądanej ilości energii ze źródeł odnawialnych w UE, co oznacza, że mogą być potrzebne krajowe systemy wsparcia i unijne systemy finansowania. Zasady unijnej polityki w zakresie energii ze źródeł odnawialnych obejmują dywersyfikację dostaw energii w UE, rozwój lokalnych zasobów energetycznych w celu zapewnienia bezpieczeństwa dostaw oraz zmniejszenie zależności UE od źródeł zewnętrznych. W odniesieniu do odnawialnych źródeł energii w dyrektywie (UE) 2018/2001 w sprawie energii odnawialnej, poddanej gruntownej zmianie w 2018 r., ustanowiono minimalny udział odnawialnych źródeł energii w zużyciu energii końcowej w UE na poziomie 32 % do 2030 r. Szczególną rolę odgrywa w tym względzie wodór będący zdekarbonizowanym nośnikiem energii.

W przedstawionym w lipcu 2021 r. wniosku Komisji dotyczącym zmiany dyrektywy w sprawie odnawialnych źródeł energii (COM(2021)0557) podniesiono cel UE w zakresie energii ze źródeł odnawialnych do 40 % do 2030 r. W maju 2022 r., zgodnie z planem REPowerEU (COM(2022)0230), Komisja zwiększyła cel w zakresie energii ze źródeł odnawialnych do 45 % do 2030 r., a także skróciła i uprościła procesy wydawania pozwoleń.

Strategia na rzecz energii słonecznej (COM(2022)0221) opublikowana w maju 2022 r. w ramach planu REPowerEU ma na celu podwojenie fotowoltaicznej mocy produkcyjnej do 2025 r. dzięki zainstalowaniu 320 GW do 2025 r. i 600 GW do 2030 r., co zapewni łączne moce produkcyjne energii ze źródeł odnawialnych w UE na poziomie 1236 GW.

Strategia w zakresie energii z morskich źródeł odnawialnych z listopada 2020 r. (COM(2020)0741), opublikowana jeszcze przed pakietem „Gotowi na 55”, zmierza do osiągnięcia przez UE neutralności klimatycznej do 2050 r. Proponuje się w niej zwiększenie mocy zainstalowanej morskiej energii wiatrowej do co najmniej 60 GW do 2030 r. i 300 GW do 2050 r.

Strategia w zakresie wodoru (COM(2020)0301), opublikowana w lipcu 2020 r. i zmieniona w maju 2022 r., zakłada zainstalowanie do 2024 r. elektrolizerów zasilanych wodorem odnawialnym o mocy co najmniej 6 GW, a do 2030 r. – elektrolizerów tego rodzaju o mocy 40 GW. Określono w niej cele w zakresie produkcji wodoru odnawialnego na poziomie 10 mln ton w odniesieniu do produkcji wewnętrznej i 10 mln ton w odniesieniu do przywozu do 2030 r., a także wezwano do zwiększenia celów cząstkowych dla konkretnych sektorów i dodatkowego finansowania.

W planie działania dotyczącym biometanu z maja 2022 r. zaproponowano zwiększenie produkcji biometanu do 35 mld metrów sześciennych do 2030 r. Parlament uwzględnił ten cel w swoim stanowisku w pierwszym czytaniu dotyczącym pakietu w sprawie dekarbonizacji gazu z 9 lutego 2023 r.

Istnieją różne strategie mające na celu zwiększenie wykorzystania każdego z odnawialnych źródeł energii (zob. nota faktograficzna 2.4.9 na temat energii ze źródeł odnawialnych).

E. Wzmacnianie stosunków zewnętrznych w dziedzinie energii

W 2012 r. UE ustanowiła mechanizm wymiany informacji, aby ułatwić koordynację między państwami UE i państwami spoza UE oraz przestrzeganie prawa UE (decyzja (UE) 2017/684). W ramach tego mechanizmu nakłada się na państwa członkowskie UE obowiązek przedkładania Komisji do oceny wszystkich obowiązujących umów międzynarodowych w dziedzinie energii i wymaga pewnego poziomu wymiany informacji między państwami członkowskimi UE.

Po podjęciu decyzji o stopniowej rezygnacji z importu energii z Rosji obecna zewnętrzna polityka energetyczna UE opiera się na dywersyfikacji dostaw energii. W marcu 2022 r. w komunikacie REPowerEU (COM(2022)0108) zaproponowano znaczne i szybkie ograniczenie zużycia gazu ziemnego w UE o co najmniej 155 mld m³, co odpowiada wielkości przywozu z Rosji w 2021 r., przy czym w ciągu roku planuje się zmniejszenie go o dwie trzecie. W maju 2022 r., zgodnie z planem REPowerEU (COM(2022)0230), UE współpracowała z partnerami międzynarodowymi w celu dywersyfikacji dostaw, zabezpieczenia importu LNG i zwiększenia dostaw gazu z nowych rurociągów. Stworzono unijną platformę energetyczną, dobrowolny mechanizm koordynacji wspierający wspólne zakupy gazu i wodoru dla UE, oraz opublikowano zewnętrzną strategię energetyczną UE (JOIN(2022)023) z myślą o wsparciu Ukrainy, Mołdawii, Bałkanów Zachodnich i krajów Partnerstwa Wschodniego, a także najsłabszych partnerów UE.

F. Poprawa bezpieczeństwa dostaw energii

Obecna polityka bezpieczeństwa energetycznego UE obejmuje środki koordynacji mające na celu zabezpieczenie dostaw energii oraz przepisy dotyczące zapobiegania wypadkom na instalacjach morskich i potencjalnym zakłóceniom w dostawach energii i reagowania na takie wypadki i zakłócenia oraz dotyczące awaryjnych zapasów ropy i gazu, w tym koncesji poszukiwawczych i wydobywczych. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w lutym 2022 r. głównym priorytetem polityki energetycznej stało się bezpieczeństwo dostaw energii.

Rozporządzenie (UE) 2019/941 w sprawie gotowości na wypadek zagrożeń w sektorze energii elektrycznej zobowiązuje państwa członkowskie UE do wzajemnej współpracy z myślą o tym, by w sytuacji kryzysu elektroenergetycznego energia elektryczna trafiała tam, gdzie jest najbardziej potrzebna. Rozporządzenie zapewnia wprowadzenie przez państwa członkowskie odpowiednich narzędzi zapobiegania ewentualnym kryzysom elektroenergetycznym, przygotowania się na nie i zarządzania nimi w duchu solidarności i przejrzystości.

W rozporządzeniu (UE) 2018/1999 w sprawie zarządzania unią energetyczną wyznaczono cel w zakresie elektroenergetycznych połączeń międzysystemowych na poziomie co najmniej 15 % do 2030 r., określonych jako zdolności importowe powyżej zainstalowanych zdolności wytwórczych państw UE. 

Rozporządzenie (UE) 2017/1938 dotyczące środków zapewniających bezpieczeństwo dostaw gazu ziemnego obejmuje zabezpieczenia w zakresie bezpieczeństwa dostaw gazu oraz usprawnienia mechanizmów zapobiegania, solidarności i reagowania kryzysowego. Przewidziano w nim zacieśnienie współpracy regionalnej, regionalne plany działań zapobiegawczych i plany awaryjne, a także mechanizm solidarnościowy mający zagwarantować bezpieczeństwo dostaw gazu.

W czerwcu 2022 r., po inwazji Rosji na Ukrainę, Parlament Europejski i Rada zmieniły w ciągu trzech miesięcy rozporządzenie w sprawie magazynowania gazu, wprowadzając w nim obowiązek minimalnego zapełnienia magazynów gazu do 1 listopada (wynoszącego 80 % w 2022 r. i 90 % w kolejnych latach) oraz cele pośrednie i nowy proces certyfikacji w celu zmniejszenia ryzyka zakłóceń zewnętrznych.

Rozporządzenie (UE) 2022/2576 przewiduje wzmocnienie solidarności poprzez lepszą koordynację zakupów gazu, transgraniczną wymianę gazu i wiarygodne wskaźniki cenowe. Zapewnia ono ramy prawne dla unijnej platformy zakupu energii w celu wsparcia państw UE w ich przygotowaniach do zimy 2023/2024 i w szczególności w zapełnianiu ich magazynów gazu.

W dyrektywie 2009/119/WE zobowiązuje się państwa członkowskie do utrzymywania minimalnych zasobów interwencyjnych ropy naftowej odpowiadających wyższej z dwu wartości: 90 dni średniego dziennego przywozu netto albo 61 dni średniego dziennego zużycia krajowego.

Zakres stosowania dyrektywy 2009/73/WE w sprawie gazu obejmuje przyszłe gazociągi prowadzące do państw trzecich i z tych państw, a także przewiduje odstępstwa dla istniejących gazociągów. Szczególne przepisy istnieją na mocy dyrektywy 2013/30/UE w sprawie bezpieczeństwa działalności związanej ze złożami ropy naftowej i gazu ziemnego na obszarach morskich.

W ramach Europejskiego Zielonego Ładu Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji stanowi główny instrument spójności wspierający regiony górnicze i regiony o wysokiej emisji dwutlenku węgla w przechodzeniu na niskoemisyjne źródła energii.

Polityka UE w zakresie transeuropejskiej infrastruktury energetycznej jest przedmiotem rozporządzeń TEN-E. Przyjęte w czerwcu 2022 r. rozporządzenie (UE) 2022/869 w sprawie TEN-E określa 11 priorytetowych korytarzy infrastruktury energii elektrycznej, sieci przesyłowych energii morskiej i wodoru w różnych regionach geograficznych. Określa się w nim unijne projekty będące przedmiotem wspólnego zainteresowania (projekty będące przedmiotem wspólnego zainteresowania) w państwach UE oraz projekty będące przedmiotem wzajemnego zainteresowania między państwami UE a państwami spoza UE, wstrzymuje się wsparcie dla nowych projektów dotyczących gazu ziemnego i ropy naftowej oraz wprowadza się obowiązkowe kryteria zrównoważonego rozwoju dla wszystkich projektów. Sieć TEN-E, o której mowa w rozporządzeniu (UE) 2022/869, jest finansowana z instrumentu „Łącząc Europę” na lata 2021–2027, ustanowionego rozporządzeniem (UE) 2021/1153.

G. Projekty badawcze, rozwojowe i pokazowe

Program „Horyzont Europa” to program ramowy realizowany od 2021 do 2027 r., będący głównym narzędziem UE w zakresie promowania badań naukowych w dziedzinie energii, a jego budżet opiewa na 95,5 mld EUR (w cenach z 2018 r.), w tym 5,4 mld EUR z programu NextGenerationEU.

Europejski strategiczny plan w dziedzinie technologii energetycznych (plan EPSTE) przyspieszył wprowadzenie na rynek i zwiększenie wykorzystania systemu energetycznego neutralnego dla klimatu poprzez przyjmowanie technologii niskoemisyjnych. Określono w nim 10 technologii i działań w zakresie badań naukowych i innowacji obejmujących cały łańcuch innowacji, w tym finansowanie i ramy regulacyjne.

Ze względu na istotną rolę energii elektrycznej w dekarbonizacji za kluczowe technologie wspomagające gospodarkę niskoemisyjną uznano baterie jako urządzenia do magazynowania energii elektrycznej. Strategiczny plan działania na rzecz baterii (COM(2018)0293) ma na celu stworzenie globalnej, zrównoważonej i konkurencyjnej bazy przemysłowej do produkcji baterii. W dniu 10 grudnia 2020 r. Komisja zaproponowała nowe rozporządzenie w sprawie baterii COM(2020)0798, aby zagwarantować, że baterie wprowadzane na rynek UE będą zrównoważone i bezpieczne przez cały cykl ich życia. Obecnie trwają negocjacje międzyinstytucjonalne dotyczące rozporządzenia w sprawie baterii.

Rola Parlamentu Europejskiego

Parlament Europejski niezmiennie wyraża swoje zdecydowane poparcie dla wspólnej polityki energetycznej uwzględniającej dekarbonizację, konkurencyjność, bezpieczeństwo i zrównoważony rozwój. Parlament wielokrotnie wskazywał na konieczność zachowania przez państwa członkowskie spójności, determinacji, woli współpracy i solidarności w odpowiedzi na obecne i przyszłe wyzwania pojawiające się na rynku wewnętrznym, a także na znaczenie politycznego zaangażowania wszystkich państw członkowskich UE oraz zdecydowanej inicjatywy Komisji z myślą o dążenia do osiągnięcia celów wyznaczonych na rok 2030 i 2050.

Parlament dąży do uzyskania większej integracji rynku energii i przyjęcia ambitnych, prawnie wiążących celów dotyczących energii odnawialnej, efektywności energetycznej i redukcji gazów cieplarnianych. W tym kontekście Parlament popiera przyjęcie bardziej stanowczych zobowiązań w zakresie realizacji własnych celów UE, podkreślając, że nowa polityka energetyczna musi wspierać cel polegający na redukcji emisji gazów cieplarnianych w UE i osiągnięciu neutralności klimatycznej do 2050 r.

W ostatnich rezolucjach Parlamentu w sprawie energii odnotowano wzrost znaczenia wszystkich celów klimatycznych i środowiskowych leżących u podstaw polityki energetycznej UE: 28 listopada 2019 r. Parlament ogłosił kryzys klimatyczny i środowiskowy w Europie; 15 stycznia 2020 r. potwierdził, że Europejski Zielony Ład jest klimatycznym uzasadnieniem dla celów unii energetycznej; 8 października 2020 r. w swoim stanowisku w pierwszym czytaniu wezwał do ustanowienia unijnego celu polegającego na zmniejszeniu emisji wszystkich gazów cieplarnianych w UE o 60 % do 2030 r. oraz stopniowego wycofywania wszystkich dopłat do paliw kopalnych najpóźniej do 2025 r. W reakcji na pandemię COVID-19 Parlament potwierdził, że zielone i cyfrowe strategie są podstawą unii energetycznej.

Od czasu rosyjskiej inwazji na Ukrainę i związanego z nią kryzysu energetycznego Parlament przyjął następujące kluczowe stanowiska: 1 marca 2022 r. potępił nielegalną, niesprowokowaną i nieuzasadnioną agresję wojskową Rosji przeciwko Ukrainie oraz rosyjską napaść na Ukrainę; 7 kwietnia 2022 r. wezwał do natychmiastowego wprowadzenia pełnego embarga na import ropy naftowej, węgla, paliwa jądrowego i gazu z Rosji; 14 września 2022 r. poparł ambitniejsze cele w zakresie efektywności energetycznej i energii ze źródeł odnawialnych niż cele zawarte w pierwotnym wniosku Komisji i stanowisku Rady, domagając się ograniczenia zużycia energii końcowej o 40 %, zmniejszenia zużycia energii pierwotnej o 42,5 % i osiągnięcia udziału 45 % odnawialnych źródeł energii w zużyciu energii końcowej do 2030 r.; 5 października 2022 r. wezwał państwa członkowskie do tego, by unikały odcinania dostaw energii i eksmisji w przypadku gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji, a także wyraził ubolewanie, że Komisja przedstawiła wiele swoich wniosków w formie rozporządzenia Rady, a nie w procedurze współdecyzji Parlamentu Europejskiego i Rady.

Parlament przyjął również kilka innych rezolucji dotyczących konkretnych aspektów konfliktu, w których z zadowoleniem przyjmuje formalne zalecenie Komisji, aby przyznać Ukrainie i Mołdawii status kraju kandydującego do UE oraz wyznaczyć europejską perspektywę dla Gruzji; zażądał lepszej ochrony w UE dla dzieci i młodzieży uciekających przed wojną w Ukrainie oraz podkreślił wpływ wojny na kobiety.

Parlament popiera również dywersyfikację źródeł energii i dróg dostaw. Podkreślił również znaczenie przebiegających z północy na południe gazowych i elektroenergetycznych połączeń międzysystemowych w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w kontekście tworzenia większej liczby połączeń międzysystemowych, zapewnienia dywersyfikacji terminali skroplonego gazu ziemnego oraz rozwoju rurociągów, co prowadzi do otwarcia rynku wewnętrznego.

Podkreślając doniosłą rolę badań w zapewnianiu dostaw zrównoważonej energii, Parlament zwrócił uwagę na konieczność podejmowania wspólnych działań w dziedzinie nowych technologii energetycznych, zarówno w odniesieniu do odnawialnych źródeł energii, jak i paliw kopalnych, które należy wykorzystywać z poszanowaniem zasady zrównoważonego rozwoju, a także na potrzebę zapewnienia dodatkowego finansowania publicznego i prywatnego w celu zagwarantowania skutecznej realizacji planu.

Więcej informacji na net temat można znaleźć na stronie internetowej Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii.

 

Matteo Ciucci