Własność intelektualna
W nocie informacyjnej wyjaśniono unijne zasady ochrony własności intelektualnej, która obejmuje własność przemysłową i handlową (patenty, znaki towarowe, wzory, tajemnice handlowe i oznaczenia geograficzne) oraz prawa autorskie. Wyjaśniono również rolę Parlamentu Europejskiego w harmonizacji przepisów o własności intelektualnej.
Podstawa prawna
Art. 114 i 118 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) dotyczą harmonizacji prawa własności intelektualnej i powstawania ogólnounijnych praw własności intelektualnej.
Cele
Chociaż prawo własności intelektualnej regulują przepisy prawa międzynarodowego i krajowego, ujednolica je także prawodawstwo unijne. Art. 118 TFUE stanowi, że w ramach tworzenia i funkcjonowania jednolitego rynku Parlament i Rada, zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą, wprowadzają środki dotyczące unijnego prawa własności intelektualnej w celu zapewnienia jednolitej ochrony w UE oraz scentralizowania ogólnounijnych systemów zezwoleń, koordynacji i nadzoru. Legislacyjna działalność UE w tej dziedzinie sprowadza się głównie do harmonizacji aspektów praw własności intelektualnej we własnym systemie, jak w przypadku znaku towarowego UE czy zarejestrowanego wzoru przemysłowego, a od 2023 r. – także patentów. Wiele instrumentów UE odzwierciedla też międzynarodowe zobowiązania państw członkowskich wynikające z konwencji berneńskiej i rzymskiej, a także z Porozumienia w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (TRIPS) Światowej Organizacji Handlu i z międzynarodowych traktatów Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO) z 1996 r.
Osiągnięcia
A. Harmonizacja prawodawstwa
1. Znaki towarowe i wzory
Ramy prawne w UE opierają się na czteropoziomowym systemie rejestracji, który obejmuje krajowe systemy znaków towarowych zharmonizowane dyrektywą o znakach towarowych (dyrektywa (UE) 2015/2436), która ma na celu zbliżenie przepisów państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych. Oprócz procedury krajowej (rejestracja w celu ochrony znaku towarowego za pośrednictwem krajowego urzędu ds. znaków towarowych), ochrona znaku towarowego jest w UE możliwa także za pomocą procedury Beneluksu, wprowadzonego w 1994 r. znaku towarowego Unii Europejskiej oraz procedury międzynarodowej. Rozporządzenie w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej (rozporządzenie (UE) 2017/1001) kodyfikuje i zastępuje wszystkie wcześniejsze rozporządzenia w sprawie znaku towarowego UE. Kodyfikację przeprowadzono w trosce o jasność, biorąc pod uwagę, że unijny system znaków towarowych już kilkakrotnie znacznie zmieniono. Unijny znak towarowy ma jednolity charakter i taki sam skutek w całej UE. Za zarządzanie znakami towarowymi UE i wzorami unijnymi odpowiada Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO). Rozporządzenie w sprawie unijnego znaku towarowego określa również wysokość opłat należnych EUIPO. Ustalono ją na poziomie, który gwarantuje, że generowane dochody pokryją koszty EUIPO oraz że uzupełnią krajowe systemy znaków towarowych.
Rozporządzenie w sprawie wzorów wspólnotowych (rozporządzenie (WE) nr 6/2002) powołuje do życia wspólnotowy system ochrony wzorów. W ostatnich latach UE zmodernizowała przepisy o wzorach w ramach pakietu reform ustawodawczych dotyczących unijnych wzorów z 2024 r., zmieniając przepisy, aby wzmocnić i zharmonizować ochronę wzorów z korzyścią dla niezależnych projektantów, a także małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) oraz sektorów przemysłu, w których wzory odgrywają ważną rolę. Rozporządzenie w sprawie wzorów wspólnotowych (rozporządzenie (UE) 2024/2822) weszło w życie 1 maja 2025 r. i ma dostosować system ochrony wzorów do ery cyfrowej poprzez rozszerzenie pojęć i definicji, tak aby można je stosować obecnie i w przyszłości. Ma ponadto poprawić dostępność, skuteczność i przystępność cenową systemów ochrony wzorów dzięki uproszczeniu procedur dla MŚP i sektorów intensywnie wykorzystujących wzory oraz optymalizacji poziomu i struktury należnych opłat.
Poza tym dyrektywa o wzorach przemysłowych (dyrektywa (UE) 2024/2823) ma dostosować system do wymogów cyfryzacji (w szczególności jeśli chodzi o drukarki 3D) i ułatwić dostęp do niego o usprawnić jego skuteczność dzięki obniżeniu kosztów i uproszczeniu procedur, które powinny być szybsze i bardziej przewidywalne, oraz zwiększeniu pewności prawa. Państwa członkowskie mają obowiązek przetransponowania dyrektywy o wzorach przemysłowych na grunt prawa krajowego najpóźniej do 9 rudnia 2027 r.
Decyzją Rady 2006/954/WE i rozporządzeniem Rady (WE) nr 1891/2006 powiązano unijny system rejestracji wzorów z międzynarodowym systemem rejestracji wzorów przemysłowych WIPO.
2. Prawo autorskie i prawa pokrewne
Prawo autorskie zapewnia, że twórcy, kompozytorzy, artyści, filmowcy i inni twórcy uzyskają wynagrodzenie za swoje dzieła i że dzieła te będą chronione. Technologie cyfrowe gruntownie zmieniły sposób, w jaki produkuje się, rozpowszechnia i wykorzystuje kreatywne treści. Przepisy UE dotyczące praw autorskich to 13 dyrektyw i dwa rozporządzenia, które wspólnie harmonizują podstawowe prawa autorów i wykonawców, producentów i nadawców. Normy unijne pozwalają zredukować rozbieżności między krajami, zapewnić poziom ochrony wymagany do wspierania kreatywności i inwestycji w nią, promować różnorodność kulturową oraz ułatwiają konsumentom i przedsiębiorstwom dostęp do treści i usług cyfrowych na całym jednolitym rynku.
a. Prawo autorskie
Dyrektywa w sprawie praw autorskich (dyrektywa (UE) 2019/790) harmonizuje przepisy dotyczące praw autorskich w całej UE dla konsumentów, twórców i przedsiębiorstw. Przyznano w niej dodatkowe prawa autorskie wydawcom prasowym oraz godziwe wynagrodzenie za treści chronione prawem autorskim. Wprowadzono również odpowiedzialność prawną platform internetowych za wykorzystywanie i zamieszczanie na ich stronach treści chronionych prawem autorskim. Nowe wymogi nie dotyczą jednak zamieszczania utworów chronionych prawem autorskim w celach niekomercyjnych w encyklopediach internetowych takich jak Wikipedia. Dyrektywa ustanawiająca przepisy dotyczące transmisji online prowadzonych przez organizacje radiowe i telewizyjne oraz reemisji programów telewizyjnych i radiowych (dyrektywa (UE) 2019/789 (dyrektywa kablowa II)) ma na celu zwiększenie liczby internetowych programów telewizyjnych i radiowych dostępnych konsumentom w UE. Wprowadza zasadę kraju pochodzenia, aby ułatwić udzielanie licencji na określone programy oferowane przez nadawców na platformach internetowych (np. równoległa transmisja w internecie (simulcasting) czy też możliwość obejrzenia lub wysłuchania programu później (catch-up)). Nadawcy muszą uzyskać pozwolenia na korzystanie z praw autorskich w swoim kraju siedziby w celu udostępnienia w internecie we wszystkich państwach UE programów radiowych, telewizyjnych programów informacyjnych i programów na tematy bieżące oraz produkcji finansowanych z własnych środków.
Dyrektywa o dostępie do książek i materiałów drukowanych (dyrektywa (UE) 2017/1564) pozwala osobom niewidomym, słabowidzącym i z niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem na korzystanie w odpowiednim formacie z utworów i innych przedmiotów chronionych prawem autorskim i prawami pokrewnymi.
Rozporządzenie w sprawie transgranicznego przenoszenia usług online w zakresie treści (rozporządzenie (UE) 2017/1128) ma na celu zagwarantowanie konsumentom, którzy wykupują lub subskrybują dostęp do treści online takich jak filmy, programy sportowe, muzyka, e-booki i gry, dostęp do nich podczas pobytu w innych państwach członkowskich UE.
b. Okres ochrony prawa autorskiego i praw pokrewnych
Prawa autorskie i prawa pokrewne chroni się za życia autora lub twórcy oraz przez 70 lat po jego śmierci.Dyrektywa o czasie ochrony prawa autorskiego z 2011 r. (dyrektywa 2011/77/UE) wydłużyła czas ochrony praw autorskich w przypadku wykonawców nagrań dźwiękowych z 50 do 70 lat po zarejestrowaniu, a dla autorów muzyki, takich jak kompozytorzy i autorzy tekstów – do 70 lat po śmierci autora. 70-letni okres ochrony stał się międzynarodowym standardem w przypadku nagrań dźwiękowych. Obecnie w 64 krajach na całym świecie ochrona nagrań dźwiękowych wynosi co najmniej 70 lat.
c. Programy komputerowe i bazy danych
Dyrektywa w sprawie ochrony prawnej programów komputerowych (dyrektywa 2009/24/WE) nakłada na państwa członkowskie wymóg ochrony prawem autorskim programów komputerowych uznawanych za dzieła literackie w rozumieniu konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych. Dyrektywa w sprawie baz danych (dyrektywa 96/9/WE) przewiduje ochronę prawną baz danych, a definiuje je jako „zbiór niezależnych utworów, danych lub innych materiałów uporządkowanych w sposób systematyczny lub metodyczny, indywidualnie dostępnych środkami elektronicznymi lub innymi sposobami”. Stanowi, że bazy danych są chronione zarówno prawem autorskim odnoszącym się do twórczości intelektualnej, jak i prawem sui generis chroniącym inwestycje kapitałowe, zasoby ludzkie, wysiłki i energię, które włożono w uzyskanie, weryfikację lub przedstawienie zawartości bazy danych.
W akcie w sprawie danych (rozporządzenie (UE) 2023/2854) zawarto przepisy dotyczące udostępniania danych generowanych przez produkty skomunikowane lub powiązane usługi, takie jak internet rzeczy i maszyny przemysłowe. Wymaga on ujawniania i publikacji danych, które mogą być chronione tajemnicą handlową, prawem autorskim lub innymi prawami własności intelektualnej posiadacza danych lub osoby trzeciej, oraz umożliwia użytkownikom dostęp do generowanych przez nich danych. Przewidziano w nim nowe przepisy określające, kto może uzyskać dostęp do danych generowanych w UE i korzystać z nich we wszystkich sektorach gospodarki.
W 2022 r. akt o zarządzaniu danymi (rozporządzenie (UE) 2022/868) wprowadził mechanizmy, które umożliwiają ponowne wykorzystywanie niektórych kategorii danych chronionych z sektora publicznego, zwiększają wiarygodność usług pośrednictwa danych oraz upowszechniają altruistyczne podejście do danych w całej UE.
Proponowany siódmy pakiet zbiorczy ma uprościć i skonsolidować różne unijne regulacje cyfrowe, takie jak akt w sprawie danych i akt w sprawie zarządzania danymi. Jednym z kluczowych punktów rozporządzenia w sprawie pakietu zbiorczego dotyczącego technologii cyfrowych zaproponowanego przez Komisję 19 listopada 2025 r. jest harmonizacja interfejsów z aktem w sprawie danych i aktem w sprawie zarządzania danymi. Celem zmian jest stworzenie spójnych podstaw europejskiej gospodarki opartej na danych, łączącej ochronę danych i innowacje. Pozwoli uprościć i skonsolidować przepisy oraz ustandaryzować terminologię. Negocjacje trójstronne między Radą a Parlamentem zakończyły się wstępnym porozumieniem w sprawie pakietu. Porozumienie musi teraz zostać formalnie przyjęte przez obie instytucje, czyli współprawodawców.
d. Prawo najmu i użyczenia
Dyrektywa w sprawie najmu i użyczenia (dyrektywa 2006/115/WE) była wczesnym instrumentem legislacyjnym UE dotyczącym praw autorskich, w którym przyjęto podejście horyzontalne. Wprowadziła niezbywalne prawo do wynagrodzenia, ponieważ praca twórcza i artystyczna autorów i wykonawców wymaga odpowiedniego dochodu, a inwestycje niezbędne do produkcji nagrań fonograficznych i filmów są szczególnie wysokie.
e. Organizacje zbiorowego zarządzania
W celu rozpowszechniania treści chronionych prawem autorskim i prawami pokrewnymi należy uzyskać licencję na te prawa od różnych podmiotów, którym te prawa przysługują. Podmioty prawa autorskiego mogą powierzyć przysługujące im prawa organizacji zbiorowego zarządzania, która zarządza nimi w ich imieniu. Organizacja zbiorowego zarządzania jest zobowiązana do zarządzania tymi prawami, chyba że poda obiektywnie uzasadnione powody odmowy zarządzania. Dyrektywa o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi (dyrektywa 2014/26/UE) określa wymogi mające zastosowanie do organizacji zbiorowego zarządzania, aby zapewnić wysokie standardy ładu korporacyjnego, zarządzania finansowego, przejrzystości i sprawozdawczości. Jej celem jest zagwarantowanie, by podmioty praw autorskich miały wpływ na zarządzanie swoimi prawami, a także lepsze funkcjonowanie organizacji zbiorowego zarządzania dzięki ogólnounijnym normom. Państwa członkowskie muszą dopilnować, aby organizacje zbiorowego zarządzania działały w najlepszym interesie podmiotów praw autorskich, które reprezentują.
3. Patenty
Patent to tytuł prawny, którego można udzielić w stosunku do wynalazku o charakterze technicznym, pod warunkiem że wynalazek jest nowy, zawiera nowatorskie rozwiązania i może mieć przemysłowe zastosowanie. Właściciel patentu ma prawo uniemożliwić innym osobom wytwarzanie, stosowanie lub sprzedaż wynalazku bez jego zezwolenia. Patenty zachęcają przedsiębiorstwa do koniecznych inwestycji w innowację, a także motywują osoby indywidualne i przedsiębiorstwa do inwestowania w badania i rozwój. W Europie wynalazki techniczne mogą być chronione za pomocą patentów krajowych, udzielanych przez właściwe organy krajowe, lub patentów europejskich przyznawanych centralnie przez Europejski Urząd Patentowy (EUP). Urząd ten jest organem wykonawczym Europejskiej Organizacji Patentowej, która zrzesza obecnie 39 umawiających się państw. Sama UE nie jest członkiem tej organizacji.
Po wieloletnich dyskusjach w gronie państw członkowskich Parlament i Rada zatwierdziły w 2012 r. podstawę prawną dla patentu europejskiego o jednolitym skutku (jednolity patent). W ten sposób międzynarodowym porozumieniem pomiędzy państwami członkowskimi ustanowiono jednolitą i wyspecjalizowaną jurysdykcję w kwestiach patentowych.
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w wyroku z 5 maja 2015 r. w sprawach C-146/13 i C-147/13 podtrzymał ideę pakietu dotyczącego jednolitego patentu, co utorowało drogę do prawdziwie europejskiego rozwiązania.
Od czasu wejścia w życie 1 czerwca 2023 r. jednolity patent UE, który jest przyznawany przez Europejski Urząd Patentowy, zapewnia jednolitą ochronę o jednakowym skutku we wszystkich uczestniczących w systemie państwach UE. Przedsiębiorcy mogą chronić swoje wynalazki we wszystkich państwach członkowskich UE na mocy autentycznego patentu UE. Mają również możliwość zaskarżania i obrony jednolitych patentów w jednym postępowaniu sądowym przed nowo utworzonym Jednolitym Sądem Patentowym (JSP). Usprawnia to system i pozwala zaoszczędzić na kosztach tłumaczenia. Porozumienie w sprawie JSP ustanawia pierwszeństwo prawa UE (art. 20 porozumienia) oraz stanowi, że orzeczenia TSUE są wiążące dla JSP. JSP ma obecnie jurysdykcję nad 18 państwami członkowskimi UE. Składa się on z Sądu Pierwszej Instancji, Sądu Apelacyjnego i Sekretariatu. Sąd Pierwszej Instancji ma zdecentralizowaną strukturę i składa się z oddziału centralnego w Paryżu z filiami w Monachium i Mediolanie, a także z oddziałów regionalnych i lokalnych w całej Europie. Sąd Apelacyjny ma siedzibę w Luksemburgu i orzeka w przedmiocie odwołań od orzeczeń Sądu Pierwszej Instancji oraz rozpatruje wnioski o ponowne rozpoznanie ostatecznych orzeczeń Sądu. Każdy skład orzekający Sądu Apelacyjnego jest wielonarodowy: trzech sędziów posiadających kwalifikacje prawne i dwóch sędziów posiadających kwalifikacje techniczne i doświadczenie w dziedzinie danej technologii, zgodnie z art. 9 ust. 1 porozumienia w sprawie JSP.
4. Tajemnice handlowe
Praktykę nadawania informacjom handlowym (know-how) poufnego charakteru stosuje się od stuleci. W wielu krajach istnieją instrumenty prawne służące ochronie tajemnic handlowych, stanowiące lub nie część prawa własności intelektualnej. Poziomu ochrony informacji poufnych nie można porównać z innymi obszarami prawa autorskiego, takimi jak patenty, prawo autorskie i znaki towarowe. Taka ochrona może jednak, zasadniczo, obowiązywać bezterminowo. Ochrona tajemnic handlowych jest bardziej zróżnicowana w zależności od kraju niż w przypadku innych obszarów prawa autorskiego, i może być nawet korzystniejsza i tańsza niż formalna ochrona patentu. W 2016 r. przyjęto dyrektywę o ochronie tajemnic przedsiębiorstwa(dyrektywa (UE) 2016/943) w sprawie ochrony niejawnego know-how i niejawnych informacji handlowych (tajemnic przedsiębiorstwa) przed ich bezprawnym pozyskiwaniem, wykorzystywaniem i ujawnianiem.
5. Prawa własności intelektualnej w odniesieniu do odmian roślin
Ochrona odmian roślin, zwana również prawem do ochrony odmian roślin, jest formą prawa własności intelektualnej przyznawanego hodowcy nowej odmiany rośliny. Cały unijny system ochrony odmian roślin, oparty na zasadach zawartych w Międzynarodowej konwencji o ochronie nowych odmian roślin z 1991 r., przyspiesza rozwój rolnictwa i ogrodnictwa. Specjalny system ochrony praw do odmian roślin został ustanowiony na mocy prawodawstwa UE. Umożliwia uznawanie odmian roślin za przedmiot prawa własności intelektualnej. Za wdrażanie i stosowanie systemu odpowiedzialny jest Wspólnotowy Urząd Ochrony Odmian Roślin.
6. Oznaczenia geograficzne (OG)
W unijnym rolnym systemie praw własności intelektualnej nazwy produktów zarejestrowanych jako posiadające oznaczenia geograficzne są prawnie chronione przed imitacją i niewłaściwym wykorzystaniem w UE i w krajach spoza UE, z którymi podpisano specjalną umowę o ochronie. Nazwy produktów mogą uzyskać OG, jeżeli mają szczególny związek z miejscem, w którym produkt jest wytwarzany. Takie uznanie wzbudza zaufanie konsumentów i umożliwia im odróżnienie produktów wysokiej jakości, a jednocześnie ułatwia producentom wprowadzanie produktów do obrotu. Uznane za własność intelektualną OG odgrywają coraz ważniejszą rolę w negocjacjach handlowych między UE a innymi krajami. Na przykład Stany Zjednoczone są nadal zaniepokojone ochroną OG w UE, która wpływa zarówno na ochronę amerykańskich znaków towarowych, jak i na dostęp do rynku UE produktów amerykańskich, które używają nazw powszechnie stosowanych w UE i na rynkach państw trzecich[1]. W rozporządzeniu w sprawie OG produktów alkoholowych i rolnych (rozporządzenie (UE) 2024/1143) zidentyfikowano produkty, które ze względu na czynniki naturalne i ludzkie związane z miejscem pochodzenia mają szczególną jakość, właściwości lub renomę. Produkty, które ubiegają się o oznaczenie geograficzne lub je im przyznano są wpisywane do rejestrów oznaczeń geograficznych. Podobne rozporządzenie o ochronie OG produktów rzemieślniczych i przemysłowych przyjęto w 2023 r. (rozporządzenie (UE) 2023/2411) Dzięki temu produkty przemysłowe powiązane z obszarem geograficznym ich produkcji (jak noże z Albacete, czeskie kryształy i porcelana z Limoges), są chronione podobnie jak żywność lub napoje z konkretnych regionów.
Na szczeblu międzynarodowym decyzją Rady w sprawie przystąpienia UE do aktu genewskiego (decyzja (UE) 2019/1754) wyznaczono EUIPO jako właściwy organ ds. oznaczeń geograficznych. Stany Zjednoczone są nadal bardzo zaniepokojone wynikiem negocjacji WIPO z 2015 r. w sprawie rozszerzenia Porozumienia lizbońskiego o ochronie nazw pochodzenia i ich międzynarodowej rejestracji.
7. Walka z podrabianiem
Według szacunków wartość importowanych do UE towarów podrobionych i pirackich wynosi około 85 mld EUR (do 5% łącznej wartości importu). Handel towarami pirackimi reprezentuje aż 2,5% handlu i ma wartość 338 mld EUR, co powoduje znaczne szkody dla podmiotów praw autorskich, rządów i gospodarek.
Ponieważ różnice między krajowymi systemami karania za działania związane z podrabianiem i piractwem utrudniają państwom członkowskim skuteczną walkę z tego rodzaju przestępstwami, Parlament i Rada przyjęły najpierw dyrektywę o egzekwowaniu praw własności intelektualnej (dyrektywa 2004/48/WE). Celem tej dyrektywy, w której przewidziano rozwiązania, procedury i środki naprawcze z wykorzystaniem prawa cywilnego i administracyjnego, jest wzmocnienie walki z piractwem i podrabianiem dzięki zbliżeniu ustawodawstw krajowych. Zapewni to wysoki, równoważny i zharmonizowany poziom ochrony własności intelektualnej na jednolitym rynku. W rozporządzeniu o egzekwowaniu praw własności intelektualnej przez organy celne (rozporządzenie (UE) nr 608/2013) wprowadzono przepisy proceduralne dotyczące egzekwowania praw własności intelektualnej przez organy celne w przypadku towarów podlegających dozorowi celnemu lub kontroli celnej.
B. Koncepcja wyczerpania praw
1. Definicja
Koncepcja wyczerpania praw to doktryna prawna, która ma zastosowanie do wszystkich dziedzin własności przemysłowej i oznacza, że po sprzedaży produktu objętego prawem własności intelektualnej, np. patentem, przez posiadacza praw własności intelektualnej lub przez inne podmioty za zgodą posiadacza praw, uznaje się, że prawo własności intelektualnej zostało wyczerpane.W UE TSUE zawsze interpretuje traktaty UE w ten sposób, że uprawnienia przyznane na mocy prawa własności intelektualnej uznaje się za wyczerpane w momencie gdy produkt trafia na rynek, wprowadzony przez posiadaczy praw lub za ich zgodą. Właściciel prawa własności przemysłowej lub handlowej chronionego prawem jednego państwa członkowskiego nie może powoływać się na to prawo, aby uniemożliwić przywóz lub wprowadzenie do obrotu produktów już wprowadzonych do obrotu w innym państwie członkowskim.
2. Ograniczenia
Wyczerpanie praw unijnych nie stosuje się do wprowadzania do obrotu produktu podrobionego lub do produktów wprowadzanych do obrotu poza Europejskim Obszarem Gospodarczym (art. 6 porozumienia TRIPS). W 1999 r. TSUE orzekł w wyroku w sprawie Sebago Inc. i Ancienne Maison Dubois & Fils/GB-Unic SA (C-173/98), że państwom członkowskim nie wolno stanowić w prawie krajowym o wyczerpaniu praw nadanych przez znak towarowy produktom wprowadzonym do obrotu w państwach trzecich.
3. Akty prawne w tej dziedzinie
Przepisy UE dotyczące wyczerpania są w dużej mierze wynikiem orzecznictwa TSUE i wykładni art. 34 TFUE dotyczącego środków o skutku równoważnym z ograniczeniami ilościowymi między państwami członkowskimi[2]. Orzecznictwo to odzwierciedlono w każdym z odpowiednich aktów prawnych UE dotyczących praw własności intelektualnej.
C. Najnowsze orzecznictwo TSUE
W 2012 r. TSUE potwierdził w pkt 32 wyroku w sprawie C-406/10 (SAS Institute Inc./World Programming Ltd), że zgodnie z dyrektywą w sprawie ochrony prawnej programów komputerowych (dyrektywa 91/250/EWG uchylona dyrektywą 2009/24/WE), jedynie forma wyrażenia programu komputerowego jest chroniona prawem autorskim, a koncepcje i zasady leżące u podstaw jego logiki, algorytmów i języków programowania nie są chronione na mocy tej dyrektywy. Trybunał podkreślił, że ani zbiór funkcji programu komputerowego, ani język programowania i format plików danych używanych w programie komputerowym w celu korzystania z określonych jego funkcji nie stanowią formy wyrażenia tego programu w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 91/250 (pkt 39 wyroku).
W wyroku w sprawie C-160/15 (GS Media BV/Sanoma Media Netherlands BV i inni) TSUE stwierdził, że umieszczenie w witrynie internetowej hiperłączy odsyłających do chronionych prawem autorskim utworów swobodnie dostępnych w innej witrynie internetowej bez zezwolenia autora nie stanowi „publicznego udostępniania”, w przypadku gdy osoba, która udostępniła łącze, nie wiedziała o bezprawnym charakterze publikacji utworów i nie próbowała uzyskać korzyści finansowych.
W wyroku w sprawie C-484/14 (Tobias Mc Fadden/Sony Music Entertainment Germany GmbH) TSUE stwierdził, że bezpłatne publiczne udostępnianie sieci Wi-Fi w celu przyciągnięcia uwagi potencjalnych klientów do sprzedawanych dóbr lub świadczonych usług stanowi „usługę społeczeństwa informacyjnego” na mocy dyrektywy o handlu elektronicznym (dyrektywa 2000/31/WE), i potwierdził, że pod pewnymi warunkami dostawca usług udzielający dostępu do sieci telekomunikacyjnej nie może zostać pociągnięty do odpowiedzialności za przekazywane informacje. W związku z tym podmioty prawa autorskiego nie mają prawa żądać odszkodowania na tej podstawie, argumentując, że sieć została użyta przez osoby trzecie do naruszenia ich praw. Zabezpieczenie połączenia z internetem hasłem umożliwia kompromis między prawami własności intelektualnej posiadacza praw a wolnością prowadzenia działalności gospodarczej przez dostawców usługi dostępu do internetu i wolnym dostępem do informacji przez użytkowników sieci.
W wyroku w sprawie C-265/19 (Recorded Artists Actors Performers Ltd/Phonographic Performance (Ireland) Ltd) TSUE orzekł, że państwo członkowskie nie może pozbawiać artystów wykonawców z państw spoza Europejskiego Obszaru Gospodarczego prawa do wynagrodzenia, powołując się na klauzulę wzajemności zawartą w Traktacie WIPO. Wszyscy producenci nagrań dźwiękowych i wykonawcy z umawiających się stron Traktatu WIPO o artystycznych wykonaniach i fonogramach mają prawo do godziwego wynagrodzenia. W reakcji na wyrok TSUE 11 września 2023 r. Komisja rozpoczęła konsultacje w sprawie warunków wynagradzania wykonawców muzycznych i producentów nagrań spoza UE za nagrania muzyczne odtwarzane w UE ze względu na obawy zainteresowanych stron w USA dotyczące odmowy wypłaty należności licencyjnych amerykańskim producentom i wykonawcom przez państwa członkowskie UE.
Rola Parlamentu Europejskiego
Własność intelektualna tworzy wartość dodaną dla unijnych przedsiębiorstw i gospodarek. Jej jednolita ochrona i egzekwowanie przyczyniają się do wspierania innowacji i wzrostu gospodarczego. Parlament angażuje się w związku z tym w harmonizację praw własności intelektualnej i utworzenie jednolitego unijnego systemu równolegle z krajowymi systemami, jak w przypadku znaku towarowego UE, zarejestrowanego unijnego wzoru przemysłowego oraz patentu europejskiego o jednolitym skutku.
W rozmaitych rezolucjach w sprawie praw własności intelektualnej, a w szczególności w sprawie prawnej ochrony baz danych, wynalazków biotechnologicznych i praw autorskich, Parlament opowiedział się za stopniową harmonizacją takich praw. Sprzeciwił się także udzielaniu patentów na części ciała ludzkiego. 27 lutego 2014 r. Parlament przyjął w związku ze sprawozdaniem z własnej inicjatywy rezolucję w sprawie opłat licencyjnych za kopie na użytek prywatny (prawo do sporządzania na użytek prywatny kopii legalnie nabytych treści), gdyż wskutek postępu technologicznego cyfrowe sporządzanie kopii na użytek prywatny nabrało dużego znaczenia gospodarczego. Parlament odegrał także bardzo aktywną rolę podczas opracowywania projektu traktatu WIPO o wyjątkach w prawie autorskim dla osób niedowidzących (traktat z Marrakeszu).
W trakcie przeglądu unijnego prawa autorskiego (zob. sekcja o prawie autorskim) toczyła się ożywiona debata publiczna dotycząca art. 11 i 13 projektu dyrektywy w sprawie praw autorskich. Jej zwieńczeniem było głosowanie w Parlamencie popierające wysiłki na rzecz nowego prawa pozwalającego wydawcom prasowym na pobieranie wynagrodzenia za korzystanie z ich treści na niektórych dużych platformach informacyjnych i nowego prawa ułatwiającego śledzenie naruszeń praw autorskich w internecie. Branża twórcza była zadowolona, ale przedstawiciele firm technologicznych ostro zaatakowali propozycje.
10 marca 2026 r. na podstawie sprawozdania Komisji Prawnej (JURI) Parlament przyjął rezolucję „Prawo autorskie i generatywna sztuczna inteligencja – szanse i wyzwania”. Zaapelowano w niej o przejrzystość, sprawiedliwe wynagrodzenie i możliwość zapobiegania przez podmioty prawa autorskiego wykorzystywaniu ich chronionych treści do trenowania sztucznej inteligencji (AI). Analiza dla komisji JURI pt. „Metaverse” wskazuje, że sztuczna inteligencja (AI) stanowi wyzwanie dla ochrony praw autorskich, w szczególności w odniesieniu do nieujawnianego uczenia AI na bazie materiałów chronionych prawem autorskim lub danych chronionych, a następnie generowania treści przez AI. Departament Tematyczny ds. Sprawiedliwości, Wolności Obywatelskich i Spraw Instytucjonalnych zorganizował specjalistyczne warsztaty na temat generatywnej AI i praw autorskich w celu wsparcia prac komisji JURI w tej dziedzinie[3].
Ponadto analizy przygotowane dla Parlamentu wskazują, że szereg ustaleń umownych ułatwia usuwanie praw własności intelektualnej związanych z danymi lub umożliwia nabywanie praw własności intelektualnej osób, których dane dotyczą. Może się to zdarzyć pod pretekstem opublikowania treści na konkretnej platformie lub dlatego że dzieło lub wynalazek powstały w ramach umowy o świadczenie usług. Takie ustalenia obejmują:
- ustalenia prawne, które pozbawiają twórców ich praw własności intelektualnej lub zmuszają ich do udzielania nieodpłatnych licencji na treści umieszczane w ofercie usług platform cyfrowych i na ich serwerach lub które przenoszą takie prawa na platformy;
- umowy wykupu, na mocy których platformy przejmują prawa własności intelektualnej twórców;
- ustalenia prawne, które pozbawiają pracowników, wynalazców lub twórców praw własności intelektualnej do treści powstałych podczas ich zatrudnienia lub świadczenia usług lub które przenoszą takie prawa na pracodawcę („praca najemna”)[4].
Notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny ds. Sprawiedliwości, Wolności Obywatelskich i Spraw Instytucjonalnych Parlamentu Europejskiego. Więcej informacji na stronie Komisji Prawnej.
Jagoda Karolina MACIEJEWSKA / JEREMY JULIAN OKORN / Mariusz MACIEJEWSKI