Πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο

Το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) αποτελεί το μακροπρόθεσμο σχέδιο δαπανών της ΕΕ. Μέχρι σήμερα έχουν υπάρξει έξι ΠΔΠ, συμπεριλαμβανομένων των περιόδων 2021-2027. Η Συνθήκη της Λισαβόνας μετέτρεψε το ΠΔΠ από διοργανική συμφωνία σε κανονισμό. Το ΠΔΠ, το οποίο θεσπίζεται για περίοδο τουλάχιστον πέντε ετών, έχει στόχο να διασφαλίζει ότι οι δαπάνες της ΕΕ εξελίσσονται ομαλά και εντός των ορίων των ιδίων πόρων της. Καθορίζει τις διατάξεις με τις οποίες πρέπει να συμμορφώνεται ο ετήσιος προϋπολογισμός της ΕΕ. O κανονισμός για το ΠΔΠ καθορίζει ανώτατα όρια δαπανών για ευρείες κατηγορίες δαπανών, τα αποκαλούμενα κονδύλια. Μετά τις από 2ας Μαΐου 2018 αρχικές προτάσεις της και μετά την έξαρση COVID-19, η Επιτροπή πρότεινε, στις 27 Μαΐου 2020, σχέδιο ανάκαμψης (NextGenerationEU) που περιλάμβανε αναθεωρημένες προτάσεις για το ΠΔΠ 2021-2027 και τους ιδίους πόρους, καθώς και τη δημιουργία ενός μέσου ανάκαμψης ύψους 750 δισεκατομμυρίων ευρώ (σε τιμές του 2018). Η δέσμη εγκρίθηκε στις 16 Δεκεμβρίου 2020 σε συνέχεια διοργανικών διαπραγματεύσεων. Υπό το φως των νέων εξελίξεων, το ΠΔΠ αναθεωρήθηκε τον Δεκέμβριο του 2022 και ακολούθως, σε μεγαλύτερο βαθμό, τον Φεβρουάριο του 2024. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε τις προτάσεις της για το ΠΔΠ 2028-2034 στις 16 Ιουλίου 2025.

Νομική βάση

• Άρθρο 312 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ)·
• Κανονισμός για το ΠΔΠ (κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2020/2093 του Συμβουλίου της 17ης Δεκεμβρίου 2020) για τον καθορισμό του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου για τα έτη 2021 έως 2027·
• Κανονισμός για τη θέσπιση μέσου ανάκαμψης της ΕΕ στον απόηχο της νόσου COVID-19 (κανονισμός (ΕΕ) 2020/2094 του Συμβουλίου, της 14 Δεκεμβρίου 2020)·
• Διοργανική συμφωνία της 16ης Δεκεμβρίου 2020, μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη δημοσιονομική πειθαρχία, τη συνεργασία σε δημοσιονομικά θέματα και τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση, καθώς και τους νέους ιδίους πόρους, συμπεριλαμβανομένου ενός οδικού χάρτη για την εισαγωγή νέων ιδίων πόρων.

Ιστορικό

Κατά τη δεκαετία του 1980 αναπτύχθηκε συγκρουσιακό κλίμα στις σχέσεις μεταξύ των θεσμικών οργάνων λόγω μιας αυξανόμενης αναντιστοιχίας ανάμεσα στους διαθέσιμους πόρους και τις πραγματικές δημοσιονομικές ανάγκες. Η έννοια του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου αναπτύχθηκε προκειμένου να αμβλυνθεί η διαμάχη, να ενισχυθεί η δημοσιονομική πειθαρχία και να βελτιωθεί η εκτέλεση μέσω καλύτερου σχεδιασμού. Η πρώτη διοργανική συμφωνία για τον σκοπό αυτόν συνήφθη το 1988. Περιλάμβανε τις δημοσιονομικές προοπτικές για την περίοδο 1988-1992, γνωστές ως δέσμη Delors Ι, οι οποίες είχαν στόχο να παράσχουν τους αναγκαίους πόρους για τη δημοσιονομική υλοποίηση της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης. Στις 29 Οκτωβρίου 1993 συνήφθη νέα διοργανική συμφωνία και συμφωνήθηκαν οι δημοσιονομικές προοπτικές για την περίοδο 1993-1999 (δέσμη Delors ΙΙ), πράγμα που επέτρεψε να διπλασιαστούν τα κονδύλια των διαρθρωτικών ταμείων και να αυξηθεί το ανώτατο όριο των ιδίων πόρων (1.4.1). Η τρίτη διοργανική συμφωνία σχετικά με τις δημοσιονομικές προοπτικές για την περίοδο 2000-2006, γνωστή και ως Ατζέντα 2000, υπογράφηκε στις 6 Μαΐου 1999, ένας δε από τους κυριότερους στόχους της ήταν η διασφάλιση των αναγκαίων πόρων για τη χρηματοδότηση της διεύρυνσης. Η τέταρτη διοργανική συμφωνία, η οποία κάλυπτε την περίοδο 2007-2013, συνήφθη στις 17 Μαΐου 2006.

Η Συνθήκη της Λισαβόνας μετέτρεψε το ΠΔΠ από διοργανική συμφωνία σε κανονισμό του Συμβουλίου, ο οποίος έπρεπε να εγκριθεί με ομοφωνία, υπόκειται δε στην έγκριση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, στο πλαίσιο ειδικής νομοθετικής διαδικασίας. Πέραν από τον καθορισμό των «ποσών των ανώτατων ετήσιων ορίων των πιστώσεων για αναλήψεις υποχρεώσεων ανά κατηγορία δαπανών και του ετήσιου ανώτατου ορίου των πιστώσεων για πληρωμές», το άρθρο 312 ΣΛΕΕ αναφέρει ότι το ΠΔΠ πρέπει επίσης να προβλέπει «οποιαδήποτε άλλη διάταξη απαιτείται για την ομαλή διεξαγωγή της ετήσιας διαδικασίας του προϋπολογισμού».

Το πέμπτο ΠΔΠ, που καλύπτει την περίοδο 2014-2020, ήταν το πρώτο όπου σημειώθηκε μείωση, σε πραγματικές τιμές, των συνολικών ποσών. Μία από τις προϋποθέσεις του Κοινοβουλίου για την αποδοχή του ΠΔΠ ήταν, επομένως, να πραγματοποιηθεί υποχρεωτική ενδιάμεση αναθεώρηση, που θα του επέτρεπε να επαναξιολογήσει και να προσαρμόσει τις δημοσιονομικές ανάγκες στη διάρκεια της περιόδου του ΠΔΠ, εάν χρειαζόταν. Επίσης, η συμφωνία εξασφάλισε, μεταξύ άλλων, μεγαλύτερη ευελιξία ώστε να καταστούν δυνατές η πλήρης αξιοποίηση των προγραμματισμένων ποσών και η διαμόρφωση μιας εικόνας της πορείας προς ένα πραγματικό σύστημα ιδίων πόρων για την ΕΕ. Στις 20 Ιουνίου 2017 εγκρίθηκε αναθεωρημένο ΠΔΠ για την περίοδο 2014-2020, με πρόσθετη στήριξη για μέτρα σχετικά με τη μετανάστευση, την απασχόληση και την ανάπτυξη. Επίσης ενισχύθηκαν ο Μηχανισμός Ευελιξίας και το αποθεματικό επείγουσας βοήθειας, ώστε να μπορούν να μεταφερθούν περαιτέρω πόροι μεταξύ γραμμών του προϋπολογισμού και μεταξύ ετών, προκειμένου να είναι δυνατή η αντίδραση σε απρόβλεπτα γεγονότα και σε νέες προτεραιότητες.

Το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027

Στις 2 Μαΐου 2018, η Επιτροπή υπέβαλε νομοθετικές προτάσεις σχετικά με ΠΔΠ για την περίοδο 2021-2027. Η πρόταση της Επιτροπής ανερχόταν σε 1.134,6 δισεκατομμύρια ευρώ (σε τιμές του 2018) σε πιστώσεις αναλήψεων υποχρεώσεων, ποσό που συνιστά το 1,11% του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος (ΑΕΕ) της ΕΕ των 27. Περιλάμβανε αυξήσεις για τη διαχείριση των συνόρων, τη μετανάστευση, την ασφάλεια, την άμυνα, την αναπτυξιακή συνεργασία, και την έρευνα. Πρότεινε περικοπές, ειδικότερα για την πολιτική συνοχής και τη γεωργική πολιτική. Η συνολική αρχιτεκτονική επρόκειτο να εξορθολογιστεί (από 58 σε 37 προγράμματα δαπανών), η Επιτροπή δε πρότεινε ένα σύνολο ειδικών μέσων εκτός των ανώτατων ορίων του ΠΔΠ, για τη βελτίωση της ευελιξίας στην κατάρτιση του προϋπολογισμού της ΕΕ. Προβλεπόταν, εξάλλου, να ενσωματωθεί το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάπτυξης (ΕΤΑ) στο ΠΔΠ. Η Επιτροπή πρότεινε επίσης να εκσυγχρονιστεί το σκέλος των εσόδων, με την εισαγωγή διαφόρων νέων κατηγοριών ιδίων πόρων.

Το 2018, το Κοινοβούλιο ενέκρινε τρία ψηφίσματα σχετικά με το ΠΔΠ για την περίοδο 2021-2027:

• το ψήφισμά του της 14ης Μαρτίου 2018 καθόρισε τις προτεραιότητές του·
• το ψήφισμά του της 30ης Μαΐου 2018 περιείχε μια πρώτη αντίδραση·
• το ψήφισμά του της 14ης Νοεμβρίου 2018 εκθέτει λεπτομερώς τη θέση του.

Το ψήφισμα του Νοεμβρίου περιλάμβανε τροποποιήσεις στον κανονισμό ΠΔΠ και στις προτάσεις της διοργανικής συμφωνίας, καθώς και ένα πλήρες σύνολο αριθμητικών στοιχείων με ανάλυση ανά τομέα και ανά πρόγραμμα. Διευκρίνισε ότι το ανώτατο όριο του ΠΔΠ για τις αναλήψεις υποχρεώσεων θα πρέπει να αυξηθεί από 1,0% (για την ΕΕ των 28) σε 1,3% του ενωσιακού ΑΕΕ (για την ΕΕ των 27), ήτοι 1.324 δισεκατομμύρια ευρώ (σε τιμές του 2018), που συνιστά αύξηση κατά 16,7% σε σύγκριση με την πρόταση της Επιτροπής. Θα πρέπει να παραμείνουν αμετάβλητα σε πραγματικούς όρους τα κονδύλια για την κοινή γεωργική πολιτική και την πολιτική συνοχής, ενώ θα πρέπει να ενισχυθούν περαιτέρω διάφορες προτεραιότητες, συμπεριλαμβανομένων των προγραμμάτων «Ορίζων Ευρώπη», Erasmus+ και LIFE· θα πρέπει να δημιουργηθεί νέα «Εγγύηση για τα Παιδιά» (5,9 δισεκατομμύρια ευρώ) και νέο Ταμείο Ενεργειακής Μετάβασης (4,8 δισεκατομμύρια ευρώ)· θα πρέπει να υπερτετραπλασιαστεί (σε πάνω από 12 δισεκατομμύρια ευρώ) η χρηματοδότηση για τους αποκεντρωμένους οργανισμούς που ασχολούνται με τη διαχείριση της μετανάστευσης. Θα πρέπει η συνεισφορά του προϋπολογισμού της ΕΕ στην επίτευξη των στόχων για το κλίμα να οριστεί σε 25% τουλάχιστον των δαπανών του ΠΔΠ για την περίοδο 2021-2027, να εφαρμοστεί στους σχετικούς τομείς πολιτικής και να αυξηθεί σε 30% το αργότερο έως το 2027. Θα πρέπει να είναι υποχρεωτική η ενδιάμεση αναθεώρηση του ΠΔΠ.

Προκειμένου να τροφοδοτήσει τις εν εξελίξει διαπραγματεύσεις για το ΠΔΠ, το Συμβούλιο δημοσίευσε σχέδιο «διαπραγματευτικού πλαισίου» στις 30 Νοεμβρίου 2018 και «διαπραγματευτικού πλαισίου» στις 5 Δεκεμβρίου 2019. Αυτά περιλαμβάνουν επίσης οριζόντια και τομεακά ζητήματα που κανονικά εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των προγραμμάτων δαπανών που υπόκεινται στη συνήθη νομοθετική διαδικασία (κάτι που επικρίθηκε από το Κοινοβούλιο, για παράδειγμα, στις παραγράφους 14 έως 16 του ψηφίσματός του της 10ης Οκτωβρίου 2019). Το Συμβούλιο τάχθηκε υπέρ ενός ΠΔΠ συνολικού ύψους 1.087 δισεκατομμυρίων ευρώ σε πιστώσεις αναλήψεων υποχρεώσεων, σε τιμές του 2018 (1,07% του ΑΕΕ της ΕΕ των 27), ποσό πολύ χαμηλότερο από τις προσδοκίες του Κοινοβουλίου.

Σε ψήφισμα της 10ης Οκτωβρίου 2019 και σε ψήφισμα της 13ης Μαΐου 2020, τα νεοεκλεγέντα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ενημέρωσαν τη θέση του Κοινοβουλίου και ζήτησαν από την Επιτροπή να υποβάλει πρόταση για σχέδιο έκτακτης ανάγκης για το ΠΔΠ, ώστε να υπάρχει δίχτυ ασφαλείας για την προστασία των δικαιούχων των προγραμμάτων της ΕΕ σε περίπτωση που χρειαστεί να παραταθεί το τρέχον ΠΔΠ, λαμβανομένης υπόψη της διαφωνίας στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.

Παράλληλα, στις 14 Ιανουαρίου 2020, η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση για ένα Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης ως πρόσθετο στοιχείο της δέσμης προτάσεων για το ΠΔΠ στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας.

Μετά την κρίση της νόσου COVID-19 και τις σοβαρές οικονομικές επιπτώσεις των αναγκαίων μέτρων περιορισμού της κυκλοφορίας, η Επιτροπή δημοσίευσε πρόταση για ΠΔΠ ύψους 1 100 δισ. EUR (27 Μαΐου 2020) και πρόταση για πρόσθετο μέσο ανάκαμψης (28 Μαΐου 2020). Το μέσο ονομάστηκε NextGenerationEU (NGEU) και είχε αξία 750 δισ. EUR (σε τιμές 2018), εκ των οποίων 500 δισ. EUR με τη μορφή επιχορηγήσεων και 250 δισ. EUR με τη μορφή δανείων. Η δέσμη περιλάμβανε νομοθετικές προτάσεις για νέα χρηματοδοτικά μέσα, καθώς και αλλαγές σε ήδη υποβληθέντα προγράμματα του ΠΔΠ. Η χρηματοδότηση της πρόσθετης δέσμης προγραμματιζόταν να καλυφθεί με δανεισμό από τις χρηματοπιστωτικές αγορές. Για τον σκοπό αυτόν, η Επιτροπή τροποποίησε επίσης την πρόταση απόφασης για τους ιδίους πόρους, ώστε να καταστεί δυνατός ο δανεισμός έως 750 δισεκατομμυρίων ευρώ. Τέλος, η δέσμη της Επιτροπής περιλάμβανε αύξηση κατά 11,5 δισεκατομμύρια ευρώ στο ανώτατο όριο των αναλήψεων υποχρεώσεων του ΠΔΠ 2014-2020 για το έτος 2020, προκειμένου να αρχίσει η κινητοποίηση της στήριξης πριν από το νέο ΠΔΠ.

Στις 21 Ιουλίου 2020, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο εξέδωσε συμπεράσματα σχετικά με το NextGenerationEU, το ΠΔΠ 2021-2027 και τους ιδίους πόρους. Για το NGEU εγκρίθηκαν 750 δισεκατομμύρια EUR για την περίοδο 2021-2023. Ωστόσο, η συνιστώσα επιχορηγήσεων μειώθηκε από 500 σε 390 δισεκατομμύρια ευρώ και η συνιστώσα δανεισμού αυξήθηκε από 250 σε 360 δισεκατομμύρια ευρώ. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο απέρριψε την προς τα άνω αναθεώρηση του ανώτατου ορίου του ΠΔΠ για το έτος 2020. Το συνολικό ανώτατο όριο για τις αναλήψεις υποχρεώσεων στο ΠΔΠ 2021-2027 ορίστηκε σε 1.074,3 δισεκατομμύρια ευρώ. Επιπλέον, στα συμπεράσματα αναφέρθηκε η πρόθεση να θεσπιστεί καθεστώς αιρεσιμότητας για την προστασία του προϋπολογισμού και του NGEU από παραβιάσεις του κράτους δικαίου. Από την 1η Ιανουαρίου 2021, συμφωνήθηκε ένας νέος ίδιος πόρος με βάση τα μη ανακυκλωμένα απορρίμματα πλαστικών συσκευασιών. Η προτεινόμενη νομική βάση για το NGEU ήταν το άρθρο 122 ΣΛΕΕ, δυνάμει του οποίου η ΕΕ μπορεί να θεσπίζει τα κατάλληλα μέτρα για την αντιμετώπιση της οικονομικής κατάστασης, με ειδική πλειοψηφία στο Συμβούλιο και χωρίς τη συμμετοχή του Κοινοβουλίου στη νομοθετική διαδικασία.

Το Κοινοβούλιο αντέδρασε αμέσως στα συμπεράσματα αυτά με ψήφισμα στις 23 Ιουλίου 2020, όπου χαρακτήρισε ιστορική κίνηση τη δημιουργία του μέσου ανάκαμψης, αλλά αποδοκίμασε τις περικοπές που πραγματοποιήθηκαν σε μελλοντοστρεφή προγράμματα. Επέμεινε ότι, πέραν από τα ποσά που πρότεινε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, πρέπει να πραγματοποιηθούν στοχευμένες αυξήσεις, και επανέλαβε ότι δεν θα ενέκρινε το ΠΔΠ προτού επιτευχθεί συμφωνία όσον αφορά τη μεταρρύθμιση του συστήματος ιδίων πόρων της ΕΕ, με στόχο να καλυφθούν τουλάχιστον οι δαπάνες που συνδέονται με το NGEU (κεφάλαιο και τόκος), ώστε να διασφαλιστεί η αξιοπιστία και η βιωσιμότητά του. Το Κοινοβούλιο ζήτησε επίσης να συμμετέχει πλήρως, ως αρμόδια για τον προϋπολογισμό αρχή, στο μέσο ανάκαμψης, σύμφωνα με την κοινοτική μέθοδο.

Οι τριμερείς συνομιλίες με τη συμμετοχή του Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής ξεκίνησαν τον Αύγουστο του 2020 και ολοκληρώθηκαν στις 10 Νοεμβρίου 2020. Ο κανονισμός του Συμβουλίου για το ΠΔΠ 2021-2027 εκδόθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 2020, αφότου εγκρίθηκε από το Κοινοβούλιο. Την 1η Ιανουαρίου 2021 τέθηκε σε ισχύ ένας νέος μηχανισμός αιρεσιμότητας για την προστασία του προϋπολογισμού της ΕΕ και του NGEU από παραβιάσεις του κράτους δικαίου, που ήταν μία ακόμη προϋπόθεση για να δώσει την έγκρισή του το Κοινοβούλιο.

Πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΕΕ των 27) (εκατομμύρια ευρώ, τιμές του 2018)

Ειδικότερα, το Κοινοβούλιο κατόρθωσε να εξασφαλίσει:

• 15 δισεκατομμύρια EUR επιπλέον σε σύγκριση με την πρόταση του Ιουλίου του 2020, ποσό το οποίο προορίζεται για εμβληματικά προγράμματα·
• έναν νομικά δεσμευτικό χάρτη πορείας για την εισαγωγή νέων ιδίων πόρων της ΕΕ·
• τη σταδιακή αύξηση του συνολικού ανώτατου ορίου για το ΠΔΠ 2021-2027 από 1.074,3 σε 1.085,3 δισεκατομμύρια ευρώ σε τιμές του 2018 (όπως εξηγείται κατωτέρω)·
• 1 δισεκατομμύριο ευρώ επιπλέον για τον Μηχανισμό Ευελιξίας·
• ένα νέο διαδικαστικό βήμα («διαδικασία δημοσιονομικού ελέγχου») για προτάσες δυνάμει του άρθρου 122 ΣΛΕΕ, με δυνητικές σημαντικές δημοσιονομικές επιπτώσεις·
• τη συμμετοχή του Κοινοβουλίου στη χρήση των εξωτερικών εσόδων για ειδικό προορισμό (ΕΕΕΠ) του NGEU, τη γενική επαναξιολόγηση των ΕΕΕΠ και των δανειοληπτικών και δανειοδοτικών πράξεων κατά την επόμενη αναθεώρηση του δημοσιονομικού κανονισμού, και τις ρυθμίσεις για τη συνεργασία στις μελλοντικές διαπραγματεύσεις για το ΠΔΠ·
• μια βελτιωμένη μεθοδολογία παρακολούθησης του κλίματος, για την επίτευξη του στόχου να αφιερώνεται τουλάχιστον το 30% των δαπανών του ΠΔΠ/NGEU στη στήριξη των κλιματικών επιδιώξεων[1]·
• ένα νέο ετήσιο στόχο για τη βιοποικιλότητα (7,5% το 2024 και 10% το 2026 και το 2027), και τον σχεδιασμό μεθοδολογίας για τον υπολογισμό των δαπανών που αφορούν την ισότητα των φύλων·
• τη μεταρρύθμιση της συλλογής, της ποιότητας και της συγκρισιμότητας των δεδομένων σχετικά με τους δικαιούχους, με σκοπό την καλύτερη προστασία του προϋπολογισμού της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των δαπανών του NGEU.

Στις άλλες συνιστώσες του ΠΔΠ 2021-2027 που αντιστοιχούν στις προτεραιότητες του Κοινοβουλίου συγκαταλέγονται:

• η ενσωμάτωση του ΕΤΑ στον προϋπολογισμό της ΕΕ·
• συνολικά επίπεδα χρηματοδότησης για τη γεωργία και τη συνοχή, μεγέθους συγκρίσιμου με εκείνο της περιόδου 2014-2020·
• η θέσπιση του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης.

Τα πρόσθετα 15 δισεκατομμύρια ευρώ περιλαμβάνουν σταδιακή αύξηση κατά 11 δισεκατομμύρια ευρώ, η κύρια πηγή των οποίων είναι ένας νέος μηχανισμός που συνδέεται με τα πρόστιμα τα οποία εισπράττει η ΕΕ, με αποτέλεσμα την αυτόματη χορήγηση πρόσθετων κονδυλίων στα οικεία προγράμματα κατά την περίοδο 2022-2027. Επομένως, το συνολικό ανώτατο όριο του επταετούς ΠΔΠ θα ανέλθει σταδιακά σε 1.085,3 δισεκατομμύρια ευρώ σε τιμές του 2018, δηλαδή 2 δισεκατομμύρια ευρώ επιπλέον, σε πραγματικές τιμές, από το ισοδύναμο ανώτατο όριο του ΠΔΠ 2014-2020 (1.083,3 δισεκατομμύρια ευρώ σε τιμές του 2018, εξαιρουμένου του Ηνωμένου Βασιλείου, αλλά συμπεριλαμβανομένου του ΕΤΑ).

Δυνάμει της ΔΣ, συμφωνήθηκε το 2020 να χρηματοδοτούνται από τον προϋπολογισμό της ΕΕ οι αποπληρωμές και οι τόκοι των οφειλών ανάκτησης, στο πλαίσιο των ανώτατων ορίων του ΠΔΠ για την περίοδο 2021-2027, «μεταξύ άλλων με επαρκή έσοδα από νέους ιδίους πόρους που θα εισαχθούν μετά το 2021», χωρίς αυτό να προδικάζει τον τρόπο με τον οποίον θα αντιμετωπιστεί το ζήτημα στα μελλοντικά ΠΔΠ, από το 2028 και μετά. Ρητός στόχος ήταν η διατήρηση των προγραμμάτων και των ταμείων της ΕΕ. Στις 22 Δεκεμβρίου 2021 η Επιτροπή πρότεινε νέους ιδίους πόρους και στοχευμένη τροποποίηση του κανονισμού για το ΠΔΠ (που ακολούθως αποσύρθηκε) η οποία αποσκοπούσε, μεταξύ άλλων, στη θέσπιση νέου μηχανισμού που θα καθιστούσε δυνατή την αυτόματη αύξηση των ανώτατων ορίων από το 2025, ώστε να εγγράφονται τυχόν πρόσθετα έσοδα που προκύπτουν από νέους ιδίους πόρους για την πρόωρη αποπληρωμή του χρέους του NGEU. Ενώ το Κοινοβούλιο απάντησε με προσωρινό ψήφισμα στις 13 Σεπτεμβρίου 2022, το Συμβούλιο δεν ενέκρινε καμία θέση.

Στην ανακοίνωσή της, της 18ης Μαΐου 2022, σχετικά με την αρωγή και ανασυγκρότηση της Ουκρανίας, η Επιτροπή αναγνώρισε ότι «οι απρόβλεπτες ανάγκες που δημιουργήθηκαν από τον πόλεμο στην Ευρώπη υπερβαίνουν κατά πολύ τα μέσα που διατίθενται στο τρέχον πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο». Σε ψήφισμα της 19ης Μαΐου 2022, το Κοινοβούλιο ζήτησε ως εκ τούτου «νομοθετική πρόταση για μια συνολική αναθεώρηση του ΠΔΠ το συντομότερο δυνατό και το αργότερο έως το πρώτο τρίμηνο του 2023».

Ως πρώτο βήμα, τον Δεκέμβριο του 2022 εγκρίθηκε κανονισμός του Συμβουλίου για την τροποποίηση του ΠΔΠ (Κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2022/2496 του Συμβουλίου) ως μέρος δέσμης που εγκρίθηκε από το Κοινοβούλιο με επείγουσα διαδικασία στις 24 Νοεμβρίου 2022. Επέκτεινε τη δημοσιονομική κάλυψη που ίσχυε μέχρι τότε για τα δάνεια προς τα κράτη μέλη στα δάνεια μακροοικονομικής χρηματοδοτικής συνδρομής προς την Ουκρανία, για τα έτη 2023 και 2024: σε περίπτωση αθέτησης, τα αναγκαία ποσά θα κινητοποιούνταν από το περιθώριο, πάνω από τα ανώτατα όρια του ΠΔΠ, έως το ανώτατο όριο των ιδίων πόρων.

Προκειμένου να καθοριστεί το θεματολόγιο για μια πολύ πιο ολοκληρωμένη αναθεώρηση, στις 15 Δεκεμβρίου 2022 το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα με τίτλο «Αναβάθμιση του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου 2021-2027», το οποίο επικεντρώθηκε στο να καταστεί ο προϋπολογισμός της ΕΕ κατάλληλος για νέες προκλήσεις και να καθοριστούν τα βασικά αιτήματα του Κοινοβουλίου.

Στις 20 Ιουνίου 2023, η Επιτροπή πρότεινε μια στοχευμένη αναθεώρηση του ΠΔΠ που θα κάλυπτε τα περισσότερα από αυτά τα αιτήματα (έξι μήνες πριν από την αρχική προγραμματισμένη αναθεώρησή του).

Στις 3 Οκτωβρίου 2023, το Κοινοβούλιο ενέκρινε τη θέση του επί της πρότασης, τονίζοντας ότι το αναθεωρημένο ΠΔΠ πρέπει να έχει τεθεί σε ισχύ έως την 1η Ιανουαρίου 2024. Ωστόσο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 15ης Δεκεμβρίου 2023 βρέθηκε σε αδιέξοδο. Μόλις τελικά επιτεύχθηκε πολιτική συμφωνία, η αναθεώρηση του ΠΔΠ (κανονισμός (ΕΕ, Ευρατόμ) 2024/765 του Συμβουλίου) δημοσιεύθηκε στις 29 Φεβρουαρίου 2024. Περιλαμβάνει περικοπές στο πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» (που αντισταθμίζονται μόνο εν μέρει από την επαναχρησιμοποίηση των τελευταίων αποδεσμεύσεων του ΠΔΠ στον τομέα της έρευνας), στο πρόγραμμα EU4Health (που μετριάζονται από τον μηχανισμό του άρθρου 5 του ΠΔΠ) και στην άμεση διαχείριση της κοινής γεωργικής πολιτικής και της πολιτικής συνοχής.

Ωστόσο, είναι η πρώτη φορά που μια ενδιάμεση επανεξέταση του ΠΔΠ οδήγησε σε καθαρή αύξηση των ανώτατων ορίων δαπανών. Τα κύρια θετικά αποτελέσματα έχουν ως εξής: 50 δισεκατομμύρια ευρώ για την Ουκρανία για την περίοδο 2024-2027, αυξημένη χρηματοδότηση για τη μετανάστευση και την εξωτερική δράση και για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας (στο πλαίσιο της STEP), αύξηση της χρηματοδότησης για τους ειδικούς μηχανισμούς (Μηχανισμός Ευελιξίας και Αποθεματικό Αλληλεγγύης της ΕΕ για την ανασυγκρότηση μετά από ακραία καιρικά φαινόμενα και φυσικές καταστροφές, πλέον χωριστά από το αποθεματικό έκτακτης βοήθειας για την παροχή συνδρομής έκτακτης ανάγκης σε τρίτες χώρες), και θέσπιση ειδικού μέσου του EURI χωρίς ανώτατο όριο για την προστασία των προγραμμάτων από σημαντικές περικοπές. Μέρος του κόστους του κοινού δανεισμού της ΕΕ πρόκειται να καλυφθεί στο πλαίσιο της ετήσιας διαδικασίας του προϋπολογισμού (το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο όρισε μη δεσμευτικό κριτήριο αναφοράς 50%). Για να χρησιμοποιηθεί το ειδικό μέσο EURI για τους σκοπούς αυτούς, περίπου το ήμισυ των δαπανών πρέπει να καλύπτεται από ειδικούς μηχανισμούς ή ανακατανομές από προγράμματα. Το μέσο EURI λειτουργεί σε δύο στάδια: αρχικά κινητοποιούνται πόροι ισοδύναμοι με το ποσό των αποδεσμευμένων κεφαλαίων και ακολούθως ενεργοποιείται μηχανισμός «έσχατης ανάγκης» για πρόσθετες εθνικές συνεισφορές. Περισσότερες λεπτομέρειες παρέχονται στην ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την τεχνική προσαρμογή του ΠΔΠ.

Στις 11 Φεβρουαρίου 2025, η Επιτροπή περιέγραψε τις τρέχουσες και μελλοντικές βασικές προκλήσεις πολιτικής και προϋπολογισμού σε ανακοίνωση με τίτλο «Η πορεία προς το επόμενο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο». Το Κοινοβούλιο εξέφρασε την άποψή του μέσω ψηφίσματος της 7ης Μαΐου 2025 με τίτλο «Ένας ανανεωμένος μακροπρόθεσμος προϋπολογισμός για την Ένωση σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο».

Η Επιτροπή παρουσίασε τις προτάσεις της για το ΠΔΠ 2028-2034 στις 16 Ιουλίου 2025. Το συνολικό ποσό που θα δεσμευθεί σε διάστημα επτά ετών θα οριστεί σε 1 763 δισ. EUR κατ’ ανώτατο όριο (σε τιμές 2025), ποσό που ισοδυναμεί με το 1,26% του ΑΕΕ της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του κόστους αποπληρωμής του NGEU. Σε σύγκριση με το αρχικό ποσό του τρέχοντος ΠΔΠ (1,13% του ΑΕΕ κατά την περίοδο 2021-2027) και λαμβανομένων υπόψη των προγραμματισμένων αποπληρωμών του NGEU, οι οποίες ανέρχονται στο 0,11% του ΑΕΕ (περίπου 25 δισ. EUR ετησίως), αυτό σημαίνει ότι, συνολικά, η Επιτροπή προτείνει σχεδόν μηδενική αύξηση. Οι επτά τομείς και οι δύο υποτομείς της τρέχουσας δομής θα μειωθούν σε τέσσερις κύριους τομείς. Η απλουστευμένη δομή (από περίπου 70 κεφάλαια για τις επιχειρησιακές δαπάνες επί του παρόντος σε περίπου 20 κεφάλαια στην πρόταση), σε συνδυασμό με σημαντικές ενσωματωμένες δυνατότητες ευελιξίας εντός των ταμείων, απαιτούν μεγαλύτερη σαφήνεια σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα επηρεαστούν ο έλεγχος και οι δημοσιονομικοί ρόλοι του Κοινοβουλίου, και οι αλλαγές καθιστούν τις συγκρίσεις με το τρέχον ΠΔΠ απλώς ενδεικτικές.

Η συνοχή, η περιφερειακή και αγροτική ανάπτυξη, η γεωργία, η αλιεία, η μετανάστευση, η ασφάλεια και ο έλεγχος των συνόρων θα ενοποιηθούν στο πλαίσιο ενός εθνικού και περιφερειακού σχεδίου εταιρικής σχέσης για κάθε κράτος μέλος, το οποίο θα συμπληρώνεται από έναν μηχανισμό της ΕΕ, ο οποίος θα λαμβάνει συνολικά 772 δισ. EUR (περίπου το 44% του συνολικού προϋπολογισμού). Σε σύγκριση με το τρέχον ΠΔΠ, η χρηματοδότηση για προγράμματα υπό επιμερισμένη εκτέλεση (κυρίως για τη γεωργία και τα ταμεία συνοχής) θα μειωθεί κατά περίπου 10%, ενώ η χρηματοδότηση για τη μετανάστευση και τη διαχείριση των συνόρων θα είναι 2.5 φορές μεγαλύτερη.

Σε ένα Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, το οποίο θα καλύπτει άμεσες επενδύσεις στην έρευνα, την καθαρή και την ψηφιακή μετάβαση, την άμυνα, το διάστημα και τη βιοτεχνολογία, θα διατεθούν 362 δισ. EUR (21% του συνολικού προϋπολογισμού), ποσό που συνιστά μεγάλη αύξηση κατά περίπου 160% σε σύγκριση με τα υφιστάμενα προγράμματα που χρηματοδοτούν τους εν λόγω τομείς πολιτικής.

Ένα νέο μέσο «Η Ευρώπη στον κόσμο», αφιερωμένο στην εξωτερική δράση της ΕΕ, θα ανέλθει σε 177 δισ. EUR (10% του συνολικού προϋπολογισμού), ποσό που συνιστά αύξηση κατά περίπου 40% σε σχέση με τα υφιστάμενα μέσα. Τα μη θεματικά ειδικά μέσα (το Ενιαίο Μέσο Περιθωρίου και ο Μηχανισμός Ευελιξίας) θα διατηρηθούν και θα αυξηθούν. Το Αποθεματικό για την Ουκρανία θα είναι το μόνο θεματικό ειδικό μέσο, καθώς τα υφιστάμενα μέσα (το Αποθεματικό Αλληλεγγύης και Επείγουσας Βοήθειας και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Προσαρμογής στην Παγκοσμιοποίηση) θα χρηματοδοτούνται στο πλαίσιο των εθνικών και περιφερειακών σχεδίων εταιρικής σχέσης και των προγραμμάτων «Η Ευρώπη στον κόσμο». Η πρόταση προέβλεπε διορθωτικό μηχανισμό για τον σταθερό αποπληθωριστή 2% όταν ο πληθωρισμός υπερβαίνει το 3% ή είναι χαμηλότερος από το 1%, διατηρώντας εν μέρει την αξία σε πραγματικούς όρους.

Για περισσότερες πληροφορίες επί του θέματος, επισκεφθείτε τον ιστότοπο της Επιτροπής Προϋπολογισμών.

 

Alix Delasnerie

11-2025