Immigratiebeleid

Op deze infopagina wordt uitleg gegeven over het EU-immigratiebeleid en de doelstelling om te streven naar een toekomstgerichte, brede en evenwichtige aanpak op basis van solidariteit voor het beheer van reguliere en irreguliere immigratie. Er wordt een overzicht gegeven van de beleidsprioriteiten en de belangrijkste strategische en wetgevende ontwikkelingen op het gebied van migratie en asiel, immigratie en integratie. Tot slot wordt dieper ingegaan op de rol van het Europees Parlement bij de totstandkoming van wetgeving op dit gebied.

Rechtsgrond

  • De artikelen 79 en 80 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) geven het gemeenschappelijk immigratiebeleid van de EU vorm. In artikel 80 VWEU is bepaald dat aan het immigratiebeleid de beginselen van solidariteit en billijke verdeling van de verantwoordelijkheid tussen de lidstaten (EU-landen), ook op financieel vlak, ten grondslag liggen.
  • Bevoegdheden van de EU op het gebied van immigratiebeleid

    Met bevoegdheid wordt bedoeld dat de EU op basis van de Verdragen gemachtigd is om op specifieke beleidsterreinen op te treden.

    Reguliere immigratie: de EU heeft de bevoegdheid om te bepalen onder welke voorwaarden een onderdaan van een land buiten de EU een lidstaat mag binnenkomen en er legaal mag verblijven, bijvoorbeeld in het kader van gezinshereniging. De lidstaten behouden het recht om quota vast te stellen voor het aantal werkzoekenden uit niet-EU-landen dat ze toelaten.

    Integratie: de EU kan zorgen voor stimulansen en steun voor de maatregelen die de lidstaten nemen om de integratie van legaal verblijvende niet-EU-onderdanen te bevorderen. De EU-wetgeving bevat echter geen bepalingen voor de harmonisatie van de wet- en regelgeving op nationaal vlak.

    Bestrijding van irreguliere immigratie: de EU is verplicht om irreguliere immigratie te voorkomen en terug te dringen, met name door middel van een doeltreffend terugkeerbeleid, op een wijze die in overeenstemming is met de grondrechten.

    Terugnameovereenkomsten: de EU heeft de bevoegdheid om met landen buiten de EU overeenkomsten te sluiten op grond waarvan niet-EU-onderdanen die niet of niet meer voldoen aan de voorwaarden voor binnenkomst, aanwezigheid of verblijf in een van de lidstaten, door hun land van herkomst of doorreis worden teruggenomen.

    Sinds het Verdrag van Lissabon in 2009 in werking trad, is het Hof van Justitie van de Europese Unie ten volle bevoegd op het gebied van immigratie en asiel.

    Doelstellingen van het immigratiebeleid van de EU

    De EU streeft naar een evenwichtige aanpak op het gebied van reguliere immigratie en de bestrijding van irreguliere immigratie. Een goede aanpak rond migratie betekent het volgende:

    • waarborgen dat niet-EU-onderdanen die legaal in een lidstaat verblijven, eerlijk worden behandeld;
    • harder optreden tegen irreguliere immigratie, met inbegrip van mensenhandel en mensensmokkel;
    • de samenwerking met niet-EU-landen op alle gebieden aanmoedigen.
    • De EU neemt zich voor om voor reguliere immigranten uniforme rechten en plichten te hanteren, die vergelijkbaar zijn met de rechten van EU-burgers.

      Beleidsontwikkelingen

      A. Strategieën en prioriteiten in het immigratiebeleid van de EU

      Op 19 december 2024 heeft de Europese Raad zijn goedkeuring gegeven voor de strategische richtsnoeren van de wetgevende en operationele programmering in de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht voor de periode 2024-2029, die als vervanging dienden voor de vorige strategische richtsnoeren (2014-2020). In de nieuwe richtsnoeren wordt benadrukt dat het belangrijk is het visumbeleid van de EU strategisch te gebruiken, misbruik van de EU-visumregeling te voorkomen, te werken aan nieuwe partnerschappen met landen van herkomst en doorreis, georganiseerde misdaad tegen te gaan en na te denken over alle aspecten van het strafrecht en burgerlijk recht van de EU.

      In januari 2026 heeft de Commissie de allereerste EU-visumstrategie aangenomen om het visumbeleid strategischer te benaderen. Met deze strategie wil de EU de veiligheidsscreening verbeteren, de toegang vergemakkelijken voor personen die bijdragen aan de economie en de samenleving van de EU, en het visumbeleid slimmer maken door innovatie.

      1. Een nieuw migratie- en asielpact

      In september 2020 kwam de Commissie met een voorstel voor een migratie- en asielpact. Het nieuwe pact is na jarenlang onderhandelen in mei 2024 aangenomen. Het is een van de belangrijkste hervormingen van het EU-migratiebeleid. Het doel is om de asielprocedure in te bedden in het migratiebeheer en deze te koppelen aan voorafgaande screening en terugkeer. Daarnaast heeft het pact betrekking op het beheer van de buitengrenzen, betere prognoses, crisisparaatheid en -respons in combinatie met een solidariteitsmechanisme, en externe betrekkingen met belangrijke landen van herkomst en doorreis buiten de EU (4.2.2).

      Het Parlement en de Raad hebben in 2024 in het kader van het pact de volgende rechtshandelingen vastgesteld:

      • de verordening asiel- en migratiebeheer;
      • de asielprocedureverordening en de verordening terugkeergrensprocedure;
      • de verordening crisis en overmacht;
      • de verordening tot instelling van Eurodac, de biometrische databank van de EU voor asiel- en migratiebeheer;
      • de nieuwe screeningverordening;
      • de kwalificatieverordening, ter vervanging van de kwalificatierichtlijn uit 2011;
      • de herziene richtlijn opvangvoorzieningen;
      • de verordening hervestiging.
      • Met het oog op efficiëntie worden in het nieuwe pact geharmoniseerde asielnormen, duidelijke regels voor de behandeling van aanvragen en waarborgen tegen misbruik geïntroduceerd. Dankzij het nieuwe solidariteitskader kunnen de lidstaten elkaar ondersteunen: De lidstaten verbinden zich jaarlijks tot een solidariteitscyclus, waarbij zij een pool van bijdragen (herplaatsingen, financiële bijdragen of operationele bijstand) aanleggen om de lidstaten te helpen die kampen met een grote migratiedruk. Deze solidariteitspool wordt elk jaar samengesteld door middel van een uitvoeringshandeling van de Raad. De Raad bereikte eind 2025 overeenstemming over de eerste solidariteitspool voor medio 2026 en sloot daarmee de allereerste solidariteitscyclus af.

        De nieuwe regels van het pact worden medio 2026 van toepassing, met uitzondering van de verordening hervestiging, die al van toepassing is.

        In november 2025 realiseerde de Commissie een belangrijke doelstelling van het migratie- en asielpact door het eerste Europees jaarverslag over asiel en migratie te publiceren. In januari 2026 volgde de eerste Europese strategie voor asiel- en migratiebeheer van de Commissie. Deze strategie gaat verder dan de uitvoering van het migratie- en asielpact tegen medio 2026 en stelt een koers voor om:

        • illegale migratie te voorkomen en een eind te maken aan de activiteiten van criminele smokkelnetwerken;
        • mensen die op de vlucht zijn voor oorlog en vervolging te beschermen en tegelijkertijd misbruik van het asielstelsel te voorkomen;
        • talent aan te trekken naar de EU om het concurrentievermogen van de Europese economie te stimuleren.
        • B. Andere wetgevingsontwikkelingen

          Sinds 2008 is er belangrijke wetgeving over immigratie vastgesteld.

          1. Reguliere immigratie

          Aangezien het lastig bleek een algemene bepaling vast te stellen die betrekking heeft op alle arbeidsimmigratie in de EU, wordt er momenteel sectorale wetgeving per migrantencategorie vastgesteld. Zo kan er toch op EU-niveau beleid inzake reguliere migratie worden aangenomen.

          In 2009 is de Europese blauwe kaart in het leven geroepen met de oorspronkelijke richtlijn betreffende de voorwaarden voor toegang en verblijf van onderdanen van derde landen met het oog op een hooggekwalificeerde baan. Dankzij deze regeling kwam er een versnelde procedure voor de afgifte van een bijzondere verblijfs- en werkvergunning zodat werknemers uit landen buiten de EU tegen betere voorwaarden een hooggekwalificeerde baan konden aannemen in de lidstaten. De regels zijn sinds 2009 twee keer herzien, voor het laatst in 2021. Met de richtlijn inzake de Europese blauwe kaart van 2021 zijn er flexibelere toelatingscriteria ingevoerd. Voortaan volstaat het als de werknemer beschikt over een geldige arbeidsovereenkomst of een bindend werkaanbod van zes maanden. Voorts komen aanvragers met een lager minimumloon nu ook in aanmerking voor de blauwe kaart en is het voor houders van een blauwe kaart gemakkelijker om tussen EU-landen te reizen en zich te herenigen met hun gezin.

          Met de richtlijn gecombineerde vergunning van 2011 kwam er een gemeenschappelijke, vereenvoudigde procedure voor onderdanen van landen buiten de EU die een verblijfs- en werkvergunning aanvragen in een lidstaat, alsmede een gemeenschappelijk pakket rechten voor reguliere immigranten. In het uitvoeringsverslag van de Commissie over de aanvraagprocedure voor een gecombineerde vergunning, dat in maart 2019 werd goedgekeurd, werd vastgesteld dat onderdanen van landen buiten de EU gebrekkig worden voorgelicht over hun rechten, wat de doelstelling van de richtlijn om hun integratie en gelijke behandeling te bevorderen, belemmert. In april 2022 heeft de Commissie voorgesteld de richtlijn te herschikken om het toepassingsgebied ervan te vereenvoudigen en te verduidelijken. Het Parlement en de Raad hebben in december 2023 hierover een politiek akkoord bereikt. Met de nieuwe richtlijn gecombineerde vergunning, die in 2024 werd goedgekeurd, wordt de procedure om een gecombineerde werk- en verblijfsvergunning te verkrijgen voor aanvragers en werkgevers gestroomlijnd en worden nieuwe maatregelen ingevoerd om werknemers uit landen buiten de EU beter tegen uitbuiting te beschermen.

          De richtlijn betreffende de voorwaarden voor toegang en verblijf van onderdanen van derde landen met het oog op tewerkstelling als seizoenarbeider werd in februari 2014 aangenomen. Migrerende seizoenarbeiders mogen legaal en tijdelijk in de EU verblijven voor een maximale periode van vijf tot negen maanden (afhankelijk van de lidstaat) om werk uit te voeren dat gebonden is aan de seizoenen of een bepaalde tijd van het jaar, waarbij zij hun hoofdverblijfplaats buiten de EU behouden. De richtlijn verschaft voorts helderheid over de rechten van deze migrerende werknemers. In juli 2020 heeft de Commissie richtsnoeren gepubliceerd over seizoenarbeiders in het kader van de uitbraak van COVID-19.

          De richtlijn betreffende overplaatsingen binnen ondernemingen, waarin de voorwaarden voor toegang en verblijf van niet-EU-onderdanen zijn vastgesteld, werd op 15 mei 2014 goedgekeurd. De richtlijn maakt het voor ondernemingen en multinationals makkelijker om leidinggevenden, specialisten en stagiairs tijdelijk over te plaatsen naar een filiaal of dochteronderneming in de EU.

          De richtlijn tot vaststelling van de voorwaarden voor toegang en verblijf in het kader van onderzoek, studies en stages werd in mei 2016 aangenomen. Het verving de eerdere instrumenten voor studenten en onderzoekers door het toepassingsgebied ervan uit te breiden tot vrijwilligerswerk, scholierenuitwisseling, educatieve projecten en au-pairactiviteiten en door de toepassing te vereenvoudigen.

          De status van langdurig ingezeten onderdanen van niet-EU-landen in de EU wordt nog steeds geregeld bij de richtlijn langdurig ingezetenen van de Raad, die in 2011 werd gewijzigd om het toepassingsgebied uit te breiden tot vluchtelingen en andere begunstigden van internationale bescherming. In het verslag van maart 2019 over de uitvoering van de richtlijn werd vastgesteld dat de lidstaten, in plaats van de Europese status van langdurig ingezetene actief te bevorderen, voornamelijk nationale vergunningen voor langdurig verblijf afgeven, en dat slechts enkele onderdanen van niet-EU-landen gebruikmaken van hun recht om naar een andere lidstaat te verhuizen. In april 2022 kwam de Commissie met een voorstel voor een herziening van de richtlijn langdurig ingezetenen, met als doel een echte status van langdurig ingezetene van de EU te creëren, met name door het recht van langdurig ingezetenen om naar andere lidstaten te verhuizen en daar te werken, te versterken. Op 30 november 2023 zijn het Parlement en de Raad interinstitutionele onderhandelingen begonnen die nog lopende zijn.

          Op 15 november 2023 kwam de Commissie met het pakket vaardigheden en talentmobiliteit, waarin ook de oprichting van een EU-talentenpool werd voorgesteld. Met deze talentenpool wil de EU legale migratie aanmoedigen door een onlineplatform te creëren om werkzoekenden uit niet-EU-landen te helpen bij het solliciteren naar een baan in de EU. De verordening tot oprichting van een EU-talentenpool werd in maart 2026 door het Parlement en de Raad vastgesteld.

          2. Integratie

          De richtlijn van de Raad van 22 september 2003 inzake het recht op gezinshereniging bevat bepalingen inzake het recht op gezinshereniging die verder gaan dan het recht op eerbiediging van het privéleven en het familie- en gezinsleven van artikel 8 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens. Uit het uitvoeringsverslag van 2008 bleek dat deze richtlijn niet volledig en correct werd toegepast in de lidstaten. Als gevolg daarvan heeft de Commissie in april 2014 een mededeling gepubliceerd waarin de lidstaten richtsnoeren kregen over de toepassing van het recht op gezinshereniging. In het tweede uitvoeringsverslag van maart 2019 werd geconcludeerd dat de uitvoering sinds 2008 was verbeterd. Dit had deels te maken met de inbreukprocedures die de Commissie had ingeleid, de richtsnoeren van 2014 en de talrijke arresten van het Hof van Justitie van de Europese Unie.

          De bevoegdheden van de EU op het gebied van integratie zijn beperkt. De Commissie heeft in juli 2011 de Europese agenda voor de integratie van onderdanen van derde landen vastgesteld. In november 2020 heeft de Commissie een actieplan voor integratie en inclusie voor de periode 2021-2027 voorgesteld, dat een beleidskader en concrete initiatieven bevat om de lidstaten te helpen om de 34 miljoen onderdanen van niet-EU-landen die legaal in de EU verblijven, te integreren en toegang te bieden tot onderwijs, werkgelegenheid, gezondheidszorg en huisvesting. Het plan vormt een combinatie van monitoringmaatregelen, het gebruik van nieuwe digitale instrumenten en inspanningen om de participatie van migranten in de samenleving te bevorderen, de mogelijkheden voor EU-financiering te vergroten en partnerschappen met meerdere belanghebbenden op verschillende bestuursniveaus tot stand te brengen. De bestaande instrumenten omvatten het Europees Migratieforum, de website van de Europese Commissie over integratie, het Europees integratienetwerk en de door de Commissie opgerichte deskundigengroep voor de standpunten van migranten op het gebied van migratie, asiel en integratie, die voor het eerst in november 2020 en sindsdien regelmatig is bijeengekomen.

          De gespecialiseerde financieringsinstrumenten ter ondersteuning van het nationale integratiebeleid zijn gebaseerd op het Fonds voor asiel, migratie en integratie en het Europees Sociaal Fonds (ESF+), in het kader van het meerjarig financieel kader (MFK) voor de jaren 2021-2027.

          3. Irreguliere immigratie

          De EU heeft belangrijke wetgeving aangenomen om de strijd tegen irreguliere immigratie aan te gaan.

          • Het hulpverleningspakket bestaat uit een richtlijn van de Raad van 2002 waarin een definitie van het misdrijf van hulpverlening bij illegale binnenkomst, illegale doortocht en illegaal verblijf is opgenomen en een kaderbesluit van de Raad van 2002 waarin de strafrechtelijke sancties voor dergelijke gedragingen zijn vastgesteld. Het pakket bevat daarnaast een richtlijn van de Raad van 2004 betreffende de afgifte van een verblijfstitel aan slachtoffers van mensenhandel of gesmokkelde personen die met de bevoegde autoriteiten samenwerken (over mensenhandel, zie ook 4.2.6).
          • Door problemen en bezorgdheden in verband met de toepassing van het EU-kader tegen migrantensmokkel werd beslist om het kader te herzien. In september 2021 keurde de Commissie een EU-actieplan tegen migrantensmokkel goed voor de periode 2021-2025. In november 2023 deed de Commissie een voorstel voor regels ter voorkoming en bestrijding van hulpverlening bij illegale binnenkomst, illegale doortocht en illegaal verblijf in de EU. In het voorstel werd het misdrijf smokkel duidelijker gedefinieerd en werden de sancties geharmoniseerd. De Commissie burgerlijke vrijheden, justitie en binnenlandse zaken van het Parlement onderzoekt momenteel het voorstel. Na een ander voorstel van de Commissie in november 2023 hebben het Parlement en de Raad in 2025 een verordening betreffende de versterking van de politiële samenwerking ter voorkoming en bestrijding van migrantensmokkel en mensenhandel vastgesteld. Met deze verordening wil de EU Europol een sterker mandaat geven voor het voorkomen en bestrijden van dergelijke misdrijven.
          • In de terugkeerrichtlijn van 2008 worden de gemeenschappelijke EU-normen en procedures voor de terugkeer van irregulier verblijvende niet-EU-onderdanen vastgesteld. Daarnaast hebben het Parlement en de Raad in 2016 een verordening betreffende de vaststelling van een Europees reisdocument voor de terugkeer van illegaal verblijvende niet-EU-onderdanen goedgekeurd. Bovendien krijgen de lidstaten steeds meer hulp van het vernieuwde en versterkte Europees Grens- en kustwachtagentschap (Frontex) bij activiteiten op het gebied van terugkeer.
          • In september 2018 heeft de Commissie voorgesteld de terugkeerrichtlijn te herschikken om de procedures te versnellen. Uit de effectbeoordeling van het Parlement over de voorgestelde herschikking van de terugkeerrichtlijn bleek dat het voorstel aanzienlijke kosten voor de lidstaten met zich mee zou brengen vanwege toegenomen bewaring. Er waren geen duidelijke aanwijzingen dat het voorstel tot een doeltreffender terugkeer zou leiden. Wel zou het waarschijnlijk resulteren in schendingen van de grondrechten van irreguliere migranten. In zijn resolutie over de tenuitvoerlegging van de terugkeerrichtlijn (17 december 2020) benadrukte het Parlement dat bij de beoordeling van de doeltreffendheid van het terugkeerbeleid van de EU rekening moet worden gehouden met de eerbiediging van de grondrechten en de naleving van procedurele waarborgen.
          • Naar aanleiding van het verslag van het Parlement over de voorgestelde herschikking van de terugkeerrichtlijn heeft de Commissie haar voorstel ingetrokken en kwam in plaats daarvan in maart 2025 met een voorstel voor een terugkeerverordening. Dit was het begin van de nieuwe Europese aanpak inzake terugkeer, die werd uiteengezet in het document “Politieke beleidslijnen voor de volgende Europese Commissie 2024-2029”. In de nieuwe verordening wordt het Europees terugkeerbevel geïntroduceerd, waarmee terugkeerbesluiten in alle lidstaten worden geharmoniseerd door ervoor te zorgen dat een bevel om een bepaalde lidstaat te verlaten ook van toepassing is op het hele grondgebied van de EU. De onderhandelingen over het voorstel voor een terugkeerverordening zijn nog lopende. Het migratie- en asielpact zorgt voor meer operationele steun voor de lidstaten. Frontex fungeert voortaan als de operationele tak binnen het EU-terugkeerbeleid en er wordt een terugkeercoördinator aangesteld die wordt ondersteund door een nieuw netwerk op hoog niveau voor terugkeer.
          • In mei 2025 kwam de Commissie ook met een voorstel voor een verordening inzake de toepassing van het begrip “veilig derde land”. Het voorstel is erop gericht de toepassing van dit begrip te vergemakkelijken, om de asielprocedures te versnellen en de druk op de asielstelsels te verminderen, zonder afbreuk te doen aan de juridische waarborgen voor aanvragers en de eerbiediging van de grondrechten. In aansluiting hierop heeft de Commissie in april 2025 een voorstel ingediend voor een verordening inzake de vaststelling van een lijst van veilige landen van herkomst op EU-niveau. In februari 2026 hebben het Parlement en de Raad de volgende twee verordeningen aangenomen:
          • De richtlijn inzake sancties tegen werkgevers met sancties en maatregelen die in de lidstaten moeten worden toegepast tegen werkgevers van illegaal verblijvende niet-EU-onderdanen. Het eerste verslag over de uitvoering van de richtlijn werd op 22 mei 2014 ingediend. Na de aankondiging ervan in het migratie- en asielpact heeft de Commissie in september 2021 een mededeling gepubliceerd over de toepassing van de richtlijn inzake sancties tegen werkgevers, met als doel de uitvoering te versterken en tegelijkertijd de rechten van irreguliere migranten te beschermen.
          • Sinds 2001 erkennen de lidstaten onderling hun respectieve verwijderingsbesluiten (Richtlijn 2001/40/EG), wat betekent dat een besluit van een lidstaat om een niet-EU-onderdaan die in een andere lidstaat aanwezig is, uit te zetten, in acht wordt genomen en nageleefd.
          • Tegelijkertijd heeft de EU 18 overnameovereenkomsten met de landen van herkomst en doorreis gesloten met het oog op de terugkeer van irreguliere migranten en samenwerking in de strijd tegen mensenhandel. Deze overeenkomsten voorzien in Gemengde Comités overname om toezicht te houden op de uitvoering ervan. Zij hangen ook samen met overeenkomsten voor visumversoepeling, die de nodige stimulans moeten geven voor onderhandelingen over terugname in het desbetreffende derde land zonder irreguliere migratie te doen toenemen.

            In het besef dat doeltreffende terugkeer nauwere samenwerking met derde landen vereist, voerde de Commissie in 2016 het partnerschapskader inzake migratie in, dat in hetzelfde jaar leidde tot de eerste migratiepartnerschappen met Ethiopië, Mali, Niger, Nigeria en Senegal. Deze partnerschappen weerspiegelen het doel om flexibele overeenkomsten te sluiten en stimulansen op maat vast te stellen om de samenwerking op het gebied van terugkeer te verbeteren, en pakken tegelijkertijd bredere migratieproblemen aan. De Commissie heeft ook informele overeenkomsten gesloten inzake terugkeer en overname. Hierop heeft het Parlement in 2021 kritiek geleverd in zijn resolutie over de bescherming van de mensenrechten en het externe migratiebeleid van de EU omdat het Parlement geen toezicht kan uitoefenen op deze regelingen en omdat dit vragen oproept over verantwoording en transparantie. In de tussentijd blijven de lidstaten gebruikmaken van bilaterale overeenkomsten om hun doelstellingen op het gebied van terugkeer te verwezenlijken.

            De Commissie heeft EU-actieplannen voorgesteld voor de centrale Middellandse Zeeroute (november 2022), voor de Westelijke Balkanroute (december 2022), voor de route door het westelijke Middellandse Zeegebied en de Atlantische route (juni 2023) en voor de migratieroute door het oostelijk Middellandse Zeegebied (oktober 2023). Op 16 oktober 2025 heeft de Commissie een nieuw pact voor het Middellandse Zeegebied voorgesteld, met een derde pijler inzake veiligheid, paraatheid en migratiebeheer.

            De rol van het Europees Parlement

            Sinds de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon in 2009 is het Europees Parlement actief betrokken geweest bij het vaststellen van nieuwe wetgeving op het gebied van immigratie. De gewone wetgevingsprocedure is zowel van toepassing op het beleid inzake irreguliere als reguliere immigratie waardoor het Europees Parlement een volwaardige medewetgever is, op gelijke voet met de Raad. De voorlopige maatregelen bij een plotselinge toestroom van migranten van buiten de EU worden echter uitsluitend door de Raad genomen, na raadpleging van het Parlement (artikel 78, lid 3, VWEU).

            Het Parlement heeft ook talrijke initiatiefresoluties over migratie aangenomen, waaronder: