Μεταναστευτική πολιτική

Το παρόν ενημερωτικό δελτίο εξηγεί τη μεταναστευτική πολιτική της ΕΕ και τον στόχο της να καθιερώσει μια μακρόπνοη, ολοκληρωμένη και ισορροπημένη προσέγγιση, βασισμένη στην αλληλεγγύη, για τη διαχείριση τόσο της νόμιμης όσο και της παράτυπης μετανάστευσης. Εισάγει τις προτεραιότητες της πολιτικής και παρουσιάζει τις σημαντικότερες στρατηγικές και νομοθετικές εξελίξεις που σχετίζονται με τη μετανάστευση και το άσυλο, τη μετανάστευση και την ένταξη. Τέλος, περιγράφει τον ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη διαμόρφωση της νομοθεσίας στον τομέα αυτό.

Νομική βάση

  • Τα Άρθρα 79 και 80 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) ορίζουν την κοινή μεταναστευτική πολιτική της ΕΕ. Το άρθρο 80 της ΣΛΕΕ ορίζει ότι οι μεταναστευτικές πολιτικές διέπονται από την αρχή της αλληλεγγύης και της δίκαιης κατανομής ευθυνών μεταξύ των κρατών μελών (χώρες της ΕΕ), συμπεριλαμβανομένων των οικονομικών επιπτώσεων.
  • Αρμοδιότητες της ΕΕ στον τομέα της μεταναστευτικής πολιτικής

    Η αρμοδιότητα αναφέρεται στην εξουσία που παρέχεται στην ΕΕ από τις Συνθήκες να αναλαμβάνει δράση σε συγκεκριμένους τομείς πολιτικής.

    Νόμιμη μετανάστευση:Η ΕΕ έχει την εξουσία να καθορίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες υπήκοος τρίτης χώρας επιτρέπεται να εισέλθει και να διαμείνει νόμιμα σε κράτος μέλος, μεταξύ άλλων με σκοπό την οικογενειακή επανένωση. Τα κράτη μέλη διατηρούν το δικαίωμα να καθορίζουν ποσοστώσεις για την εισδοχή ατόμων από τρίτες χώρες που αναζητούν εργασία.

    Ένταξη: η ΕΕ μπορεί να παρέχει κίνητρα και υποστήριξη για μέτρα που λαμβάνονται από τα κράτη μέλη με σκοπό την προώθηση της ένταξης των υπηκόων από τρίτες χώρες που διαμένουν νόμιμα σε αυτά. ωστόσο, στη νομοθεσία της ΕΕ δεν υφίστανται διατάξεις για την εναρμόνιση των εθνικών νόμων και κανονισμών.

    Καταπολέμηση της παράτυπης μετανάστευσης: η EE απαιτείται να λαμβάνει μέτρα πρόληψης και περιστολής της παράτυπης μετανάστευσης, κυρίως μέσω της εφαρμογής αποτελεσματικής πολιτικής επιστροφών, με πλήρη σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

    Συμφωνίες επανεισδοχής: η EE έχει την αρμοδιότητα σύναψης συμφωνιών με τρίτες χώρες για την επανεισδοχή στις χώρες καταγωγής τους ή προέλευσης των υπηκόων τρίτων χωρών οι οποίοι δεν πληρούν ή δεν πληρούν πλέον τις προϋποθέσεις εισόδου, παρουσίας ή διαμονής σε ένα από τα κράτη μέλη.

    Από την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας το 2009, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει πλήρη δικαιοδοσία στον τομέα της μετανάστευσης και του ασύλου.

    Στόχοι της μεταναστευτικής πολιτικής της ΕΕ

    Στόχος της ΕΕ είναι να δημιουργήσει μια ισορροπημένη προσέγγιση για τη διαχείριση της νόμιμης μετανάστευσης και την καταπολέμηση της παράτυπης μετανάστευσης. Η ορθή διαχείριση των μεταναστευτικών ροών συνεπάγεται:

    • διασφάλιση δίκαιης μεταχείρισης των υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν νόμιμα στα κράτη μέλη·
    • ενίσχυση των μέτρων για την καταπολέμηση της παράτυπης μετανάστευσης, συμπεριλαμβανομένης της εμπορίας ανθρώπων και της παράνομης διακίνησης·
    • προώθηση στενότερης συνεργασίας με τρίτες χώρες σε όλους τους τομείς.
    • Στόχος της ΕΕ είναι η ανάπτυξη ενός ενιαίου επιπέδου δικαιωμάτων και υποχρεώσεων για τους νόμιμους μετανάστες, ισάξιο με αυτό που απολαύουν οι ευρωπαίοι πολίτες.

      Εξελίξεις σε επίπεδο χάραξης πολιτικής

      A. Στρατηγικές και προτεραιότητες της μεταναστευτικής πολιτικής της ΕΕ

      Στις 19 Δεκεμβρίου 2024, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ενέκρινε στρατηγικές κατευθυντήριες γραμμές για τον νομοθετικό και επιχειρησιακό σχεδιασμό στον χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης για την περίοδο 2024-2029, οι οποίες αντικαθιστούν τις στρατηγικές κατευθυντήριες γραμμές για την περίοδο 2014-2020. Οι νέες κατευθυντήριες γραμμές τονίζουν τη σημασία της στρατηγικής χρήσης της πολιτικής θεωρήσεων της ΕΕ, της πρόληψης της κατάχρησης του καθεστώτος θεωρήσεων της ΕΕ, της δημιουργίας νέων εταιρικών σχέσεων με τις χώρες καταγωγής και διέλευσης, της καταπολέμησης του οργανωμένου εγκλήματος και του προβληματισμού σχετικά με όλες τις πτυχές του ποινικού και αστικού δικαίου της ΕΕ.

      Τον Ιανουάριο του 2026 η Επιτροπή ενέκρινε την πρώτη στρατηγική της ΕΕ για τις θεωρήσεις, με στόχο μια πιο στρατηγική προσέγγιση της πολιτικής θεωρήσεων. Στόχος της είναι να ενισχύσει τον έλεγχο ασφαλείας, να διευκολύνει την πρόσβαση των ατόμων που συμβάλλουν στην οικονομία και την κοινωνία της ΕΕ και να καταστήσει την πολιτική θεωρήσεων εξυπνότερη μέσω της καινοτομίας.

      1. Νέο σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο.

      Τον Σεπτέμβριο του 2020, η Επιτροπή δημοσίευσε την πρότασή της για ένα Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο. Μετά από αρκετά χρόνια διαπραγματεύσεων, η νέα συμφωνία εγκρίθηκε τον Μάιο του 2024. Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις της μεταναστευτικής πολιτικής της ΕΕ. Αυτό αποσκοπεί στην ενσωμάτωση της διαδικασίας ασύλου στη διαχείριση της μετανάστευσης, συνδέοντάς το με τον προκαταρκτικό έλεγχο και τις επιστροφές καλύπτοντας παράλληλα τη διαχείριση των εξωτερικών συνόρων, τις ισχυρότερες προβλέψεις, την ετοιμότητα και την αντιμετώπιση κρίσεων σε συνδυασμό με έναν μηχανισμό αλληλεγγύης, καθώς επίσης και τις εξωτερικές σχέσεις με βασικές χώρες καταγωγής και διέλευσης εκτός της ΕΕ (βλ. 4.2.2).

      Οι νομικές πράξεις που ενέκριναν το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο το 2024 στο πλαίσιο του συμφώνου είναι:

      • Ο κανονισμός για τη διαχείριση του ασύλου και της μετανάστευσης·
      • ο κανονισμός για τη διαδικασία ασύλου και ο κανονισμός για τη διαδικασία επιστροφής στα σύνορα·
      • ο κανονισμός για την αντιμετώπιση καταστάσεων κρίσης και ανωτέρας βίας·
      • ο κανονισμός για τη θέσπιση του Eurodac, της βάσης βιομετρικών δεδομένων της ΕΕ για τη διαχείριση του ασύλου και της μετανάστευσης·
      • ο νέος κανονισμός για τον έλεγχο διαλογής·
      • ο κανονισμός για τις ελάχιστες απαιτήσεις ασύλου που αντικαθιστά την Οδηγία περί Ελέγχου του 2011·
      • η αναθεωρημένη οδηγία για τις συνθήκες υποδοχής·
      • ο κανονισμός της Ένωσης για το πλαίσιο για την επανεγκατάσταση και την εισδοχή για ανθρωπιστικούς λόγους.
      • Για να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα, το νέο Σύμφωνο θεσπίζει εναρμονισμένα πρότυπα για το άσυλο, σαφείς κανόνες για τη διεκπεραίωση των αιτήσεων και διασφαλίσεις κατά των καταχρήσεων. Το νέο πλαίσιο αλληλεγγύης επιτρέπει στα κράτη μέλη να αλληλοϋποστηρίζονται: Τα κράτη μέλη δεσμεύονται σε έναν κύκλο αλληλεγγύης κάθε χρόνο, μέσω του οποίου δημιουργούν μια δεξαμενή συνεισφορών (μετεγκαταστάσεις, χρηματοδοτικές συνεισφορές ή επιχειρησιακή βοήθεια) για τη στήριξη των κρατών μελών που αντιμετωπίζουν ιδιαίτερη μεταναστευτική πίεση. Αυτή η δεξαμενή αλληλεγγύης πρέπει να δημιουργείται κάθε χρόνο μέσω εκτελεστικής πράξης του Συμβουλίου. Το Συμβούλιο συμφώνησε σχετικά με την πρώτη δεξαμενή αλληλεγγύης για τα μέσα του 2026 στο τέλος του 2025, ολοκληρώνοντας τον πρώτο κύκλο αλληλεγγύης.

        Οι νέοι κανόνες του Συμφώνου θα αρχίσουν να εφαρμόζονται έως τα μέσα του 2026, με εξαίρεση τον κανονισμό πλαίσιο της Ένωσης για την επανεγκατάσταση και την εισδοχή για ανθρωπιστικούς λόγους, ο οποίος εφαρμόζεται ήδη.

        Ως βασικό παραδοτέο του συμφώνου για τη μετανάστευση και το άσυλο, η Επιτροπή δημοσίευσε την πρώτη της ευρωπαϊκή ετήσια έκθεση για το άσυλο και τη μετανάστευση τον Νοέμβριο του 2025. Τον Ιανουάριο του 2026 παρουσίασε την πρώτη ευρωπαϊκή στρατηγική για τη διαχείριση του ασύλου και της μετανάστευσης. Η στρατηγική αυτή υπερβαίνει την εφαρμογή του συμφώνου για τη μετανάστευση και το άσυλο έως τα μέσα του 2026, προτείνοντας μια μελλοντική πορεία για:

        • την πρόληψη της παράνομης μετανάστευσης και την εξάρθρωση των δραστηριοτήτων των εγκληματικών δικτύων παράνομης διακίνησης·
        • την προστασία των ατόμων που προσπαθούν να ξεφύγουν από τον πόλεμο και τις διώξεις, αποτρέποντας παράλληλα την κατάχρηση του συστήματος ασύλου·
        • προσέλκυση ταλέντων στην ΕΕ για την τόνωση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας της ΕΕ.
        • B. Άλλες νομοθετικές εξελίξεις

          Από το 2008 έχει θεσπιστεί σημαντική νομοθεσία για τη μετανάστευση.

          1. Νόμιμη μετανάστευση

          Μετά τις προηγούμενες δυσκολίες στη θέσπιση μιας γενικής διάταξης που θα κάλυπτε όλο το φάσμα της μετανάστευσης εργατικού δυναμικού στην Ένωση, η τρέχουσα προσέγγιση συνίσταται στην έγκριση ειδικής για κάθε τομέα νομοθεσίας, ανά κατηγορία μεταναστών, προκειμένου να θεσπιστεί μια πολιτική νόμιμης μετανάστευσης σε επίπεδο Ένωσης.

          Η αρχική οδηγία του 2009 σχετικά με τις προϋποθέσεις εισόδου και διαμονής των υπηκόων χωρών εκτός ΕΕ με σκοπό την απασχόληση υψηλής ειδίκευσης, δημιούργησε τη λεγόμενη «Μπλε Κάρτα της ΕΕ», μια ταχεία διαδικασία για την έκδοση ειδικής άδειας παραμονής και εργασίας, με πιο ελκυστικές συνθήκες, ώστε οι υπήκοοι χωρών εκτός ΕΕ να μπορούν να αναλαμβάνουν θέσεις απασχόλησης υψηλής ειδίκευσης στα κράτη μέλη. Οι κανόνες αναθεωρήθηκαν δύο φορές μετά το 2009, πιο πρόσφατα το 2021. Η οδηγία για την Μπλε Κάρτα της ΕΕ του 2021 προβλέπει πιο ευέλικτα κριτήρια εισδοχής (αρκεί μια έγκυρη σύμβαση εργασίας ή μια δεσμευτική προσφορά εργασίας έξι μηνών), ενώ παράλληλα μειώνει το κατώτατο όριο μισθού που πρέπει να κερδίζουν οι αιτούντες για να είναι επιλέξιμοι για την Μπλε Κάρτα και διευκολύνει τους κατόχους Μπλε Κάρτας να ταξιδεύουν μεταξύ κρατών μελών και να επανενώνονται με τις οικογένειές τους.

          Η οδηγία για την ενιαία άδεια ορίζει μια κοινή απλουστευμένη διαδικασία για υπηκόους τρίτων χωρών που υποβάλλουν αίτηση για άδεια διαμονής και εργασίας σε κράτος μέλος, καθώς και μια κοινή σειρά δικαιωμάτων για τους νόμιμους μετανάστες. Η έκθεση εφαρμογής της Επιτροπής σχετικά με την ενιαία διαδικασία υποβολής αίτησης, η οποία εγκρίθηκε τον Μάρτιο 2019, διαπίστωσε ότι οι υπήκοοι τρίτων χωρών που δεν διαθέτουν πληροφορίες σχετικά με τα δικαιώματά τους περιορίζουν την επίτευξη του στόχου της οδηγίας για προώθηση της ενσωμάτωσής τους και της μη διακριτικής μεταχείρισης. Τον Απρίλιο του 2022 η Επιτροπή πρότεινε την αναδιατύπωση της οδηγίας προκειμένου να απλουστευθεί και να αποσαφηνιστεί το πεδίο εφαρμογής της. Το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο κατέληξαν σε πολιτική συμφωνία τον Δεκέμβριο του 2023. Η νέα οδηγία για την ενιαία άδεια, η οποία εγκρίθηκε το 2024, απλοποιεί τη διαδικασία απόκτησης ενιαίας άδειας εργασίας και διαμονής για τους αιτούντες και τους εργοδότες και εισάγει νέα μέτρα που αποσκοπούν στην ενίσχυση της προστασίας των εργαζομένων εκτός ΕΕ από την εκμετάλλευση.

          Η οδηγία για τον καθορισμό των όρων απασχόλησης των εποχιακών εργαζομένων υπηκόων χωρών εκτός ΕΕ εκδόθηκε τον Φεβρουάριο του 2014. Οι διακινούμενοι εποχιακοί εργαζόμενοι μπορούν να παραμείνουν νόμιμα και προσωρινά στην Ένωση για ανώτατη περίοδο πέντε έως εννέα μηνών (ανάλογα με το κράτος μέλος) για την εκτέλεση εργασιών που σχετίζονται με συγκεκριμένη εποχή ή εποχή του χρόνου, ενώ παράλληλα διατηρούν την κύρια κατοικία τους σε τρίτη χώρα. Η οδηγία αποσαφηνίζει επίσης τα δικαιώματα που μπορούν να ασκήσουν οι εν λόγω διακινούμενοι εργαζόμενοι. Τον Ιούλιο 2020 η Επιτροπή εξέδωσε κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τους εποχικά εργαζόμενους στο πλαίσιο της έξαρσης της νόσου COVID-19.

          Η οδηγία που καλύπτει τις ενδοεπιχειρησιακές μεταθέσεις και καθορίζει τις προϋποθέσεις εισόδου και διαμονής των υπηκόων χωρών εκτός ΕΕ εκδόθηκε στις 15 Μαΐου 2014. Η εν λόγω οδηγία καθιστά ευκολότερη την εκ μέρους των επιχειρήσεων και πολυεθνικών εταιρειών προσωρινή μετάθεση των διευθυντικών στελεχών και των ειδικευμένων και ασκούμενων εργαζομένων τους στα υποκαταστήματα ή στις θυγατρικές τους που βρίσκονται στην ΕΕ.

          Η οδηγία για τον καθορισμό των προϋποθέσεων εισόδου και διαμονής για την έρευνα, τις σπουδές και την κατάρτιση εκδόθηκε τον Μάιο του 2016. Αντικατέστησε τα προηγούμενα μέσα που κάλυπταν τους σπουδαστές και τους ερευνητές, διευρύνοντας το πεδίο εφαρμογής τους ώστε να συμπεριλάβουν επίσης την εθελοντική υπηρεσία, τα προγράμματα ανταλλαγής μαθητών, τα εκπαιδευτικά προγράμματα και την απασχόληση των εσωτερικών άμισθων βοηθών (au pair), και απλουστεύοντας την εφαρμογή τους.

          Το καθεστώς υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν επί μακρόν στην ΕΕ εξακολουθεί να ρυθμίζεται από την οδηγία του Συμβουλίου για τους μακροχρόνια διαμένοντες, όπως αυτή τροποποιήθηκε το 2011 προς επέκταση του πεδίου εφαρμογής της σε πρόσφυγες και άλλους δικαιούχους διεθνούς προστασίας. Η έκθεση εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας του Μαρτίου 2019 διαπίστωσε ότι, αντί να προωθούν ενεργά το ευρωπαϊκό καθεστώς επί μακρόν διαμένοντος, τα κράτη μέλη εκδίδουν κυρίως εθνικές άδειες διαμονής επί μακρόν διαμένοντος, ενώ λίγοι μόνο υπήκοοι τρίτων χωρών χρησιμοποιούν το δικαίωμά τους να μετακινούνται σε άλλα κράτη μέλη. Τον Απρίλιο του 2022, η Επιτροπή πρότεινε αναθεώρηση της οδηγίας για τους επί μακρόν διαμένοντες, με στόχο τη δημιουργία ενός πραγματικού ενωσιακού καθεστώτος επί μακρόν διαμένοντος, ιδίως με την ενίσχυση του δικαιώματος των επί μακρόν διαμενόντων να μετακινούνται και να εργάζονται σε άλλα κράτη μέλη. Στις 30 Νοεμβρίου 2023, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο ξεκίνησαν διοργανικές διαπραγματεύσεις οι οποίες βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη.

          Στις 15 Νοεμβρίου 2023 η Επιτροπή παρουσίασε τη δέσμη μέτρων για την κινητικότητα δεξιοτήτων και ταλέντων, η οποία περιλάμβανε προτεινόμενη δεξαμενή ταλέντων της ΕΕ. Αυτή η δεξαμενή ταλέντων της ΕΕ ενθαρρύνει τη νόμιμη μετανάστευση, παρέχοντας μια διαδικτυακή πλατφόρμα μέσω της οποίας τα άτομα που αναζητούν εργασία σε τρίτες χώρες μπορούν να υποβάλουν αίτηση για θέσεις εργασίας στην ΕΕ. Ο κανονισμός για τη δημιουργία δεξαμενής ταλέντων της ΕΕ εγκρίθηκε από το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο τον Μάρτιο του 2026.

          2. Ένταξη

          Η οδηγία του Συμβουλίου σχετικά με την οικογενειακή επανένωση της 22ας Σεπτεμβρίου του 2003 θεσπίζει διατάξεις σχετικά με το δικαίωμα στην οικογενειακή επανένωση, προχωρώντας παραπέρα από το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η έκθεση εφαρμογής του 2008 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η εν λόγω οδηγία δεν είχε εφαρμοστεί πλήρως και ορθά στα κράτη μέλη. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή δημοσίευσε ανακοίνωση τον Απρίλιο του 2014 με κατευθυντήριες γραμμές για τα κράτη μέλη σχετικά με την εφαρμογή του δικαιώματος οικογενειακής επανένωσης. Η δεύτερη έκθεση εφαρμογής, τον Μάρτιο του 2019, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η εφαρμογή είχε βελτιωθεί από το 2008. Αυτό οφειλόταν εν μέρει στις διαδικασίες επί παραβάσει που κίνησε η Επιτροπή, στο έγγραφο καθοδήγησης του 2014 και στις πολυάριθμες αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

          Η αρμοδιότητα της ΕΕ στο πεδίο της ένταξης είναι περιορισμένη. Τον Ιούλιο του 2011 η Επιτροπή ενέκρινε το Ευρωπαϊκό Θεματολόγιο για την Ένταξη Υπηκόων Τρίτων Χωρών. Τον Νοέμβριο του 2020, η Επιτροπή παρουσίασε ένα σχέδιο δράσης για την ενσωμάτωση και την ένταξη για την περίοδο 2021-2027 που περιλαμβάνει πλαίσιο ενεργειών και συγκεκριμένες πρωτοβουλίες με σκοπό να υποστηριχθούν τα κράτη μέλη στις προσπάθειες ενσωμάτωσης και ένταξης των περίπου 34 εκατομμυρίων υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν νομίμως στο έδαφος της Ένωσης. Το σχέδιο συνδυάζει μέτρα παρακολούθησης και τη χρήση νέων ψηφιακών εργαλείων, καθώς και προσπάθειες για την προώθηση της συμμετοχής των μεταναστών στην κοινωνία, την αύξηση των ευκαιριών για χρηματοδότηση από την ΕΕ και τη δημιουργία πολυμερών εταιρικών σχέσεων σε διάφορα επίπεδα διακυβέρνησης. Τα υπάρχοντα εργαλεία συμπεριλαμβάνουν το Ευρωπαϊκό Φόρουμ για τη Μετανάστευση, τον Ευρωπαϊκό ιστότοπο για τη Μετανάστευση, το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ένταξης· Στα υπάρχοντα μέσα περιλαμβάνονται το Ευρωπαϊκό Φόρουμ Μετανάστευσης, ο ιστότοπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ένταξη των μεταναστών, το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ένταξης και η ομάδα εμπειρογνωμόνων της Επιτροπής σχετικά με τις απόψεις των μεταναστών στον τομέα της μετανάστευσης, του ασύλου και της ένταξης, η οποία συνεδρίασε για πρώτη φορά τον Νοέμβριο του 2020 και έκτοτε πραγματοποιεί τακτικές συνεδριάσεις.

          Ειδικά χρηματοδοτικά μέσα για την υποστήριξη των εθνικών πολιτικών ένταξης βασίζονται στο Ταμείο Ασύλου, Μετανάστευσης και Ολοκλήρωσης και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ+) υπό το νέο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) 2021-2027.

          3. Παράτυπη μετανάστευση

          Η ΕΕ έχει εγκρίνει μείζονες νομοθετικές πράξεις για την καταπολέμηση της παράτυπης μετανάστευσης:

          • Η «δέσμη μέτρων για τους διακινητές παράνομων μεταναστών» περιλαμβάνει την οδηγία του Συμβουλίου του 2002 που ορίζει το έγκλημα της διευκόλυνσης της παράνομης εισόδου, διέλευσης και διαμονής και την απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου του 2002 που θεσπίζει ποινικές κυρώσεις για την εν λόγω συμπεριφορά. Η δέσμη μέτρων συμπληρώνεται από οδηγία του Συμβουλίου του 2004 σχετικά με τη χορήγηση άδειας διαμονής σε θύματα εμπορίας ή παράνομης διακίνησης ανθρώπων που συνεργάζονται με τις αρμόδιες αρχές (για την εμπορία ανθρώπων, βλ. επίσης 4.2.6).
          • Οι προκλήσεις και οι ανησυχίες σχετικά με την εφαρμογή του πλαισίου της ΕΕ κατά της παράνομης διακίνησης μεταναστών έχουν οδηγήσει σε προσπάθειες αναθεώρησης του πλαισίου. Τον Σεπτέμβριο του 2021, η Επιτροπή ενέκρινε ένα σχέδιο δράσης της ΕΕ κατά της παράνομης διακίνησης μεταναστών για την περίοδο 2021-2025. Τον Νοέμβριο του 2023, η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση για κανόνες για την πρόληψη και την καταπολέμηση της υποβοήθησης της παράνομης εισόδου, διέλευσης και διαμονής στην ΕΕ. Η πρόταση περιλαμβάνει σαφέστερο ορισμό του αδικήματος της λαθρεμπορίας και εναρμονισμένες ποινές. Η Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων του Κοινοβουλίου εξετάζει επί του παρόντος την εν λόγω πρόταση. Μετά από άλλη πρόταση της Επιτροπής τον Νοέμβριο του 2023, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο ενέκριναν το 2025 κανονισμό σχετικά με την ενίσχυση της αστυνομικής συνεργασίας για την πρόληψη και την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης μεταναστών και της εμπορίας ανθρώπων. Αυτό αποσκοπεί στην ενίσχυση της εντολής της Ευρωπόλ για την πρόληψη και την καταπολέμηση τέτοιων εγκλημάτων.
          • Η οδηγία για τις επιστροφές του 2008 καθορίζει κοινά πρότυπα και διαδικασίες της ΕΕ για την επιστροφή παράτυπα διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών. Το 2016, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο ενέκριναν κανονισμό σχετικά με τη θέσπιση ενός ευρωπαϊκού ταξιδιωτικού εγγράφου για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών. Επιπλέον, ο αναβαθμισμένος και ενισχυμένος Ευρωπαϊκός Οργανισμός Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής (Frontex) συνδράμει όλο και περισσότερο τα κράτη μέλη στις δραστηριότητες που συνδέονται με την επιστροφή.
          • Τον Σεπτέμβριο του 2018 η Επιτροπή πρότεινε την αναδιατύπωση της οδηγίας για την επιστροφή, ώστε να επιταχυνθούν οι διαδικασίες. Η εκτίμηση επιπτώσεων του Κοινοβουλίου σχετικά με την προτεινόμενη αναθεωρημένη οδηγία για τις επιστροφές διαπίστωσε ότι η πρόταση θα συνεπαγόταν σημαντικό κόστος για τα κράτη μέλη λόγω της αυξημένης κράτηση Δεν υπήρχαν καθαρές ενδείξεις ότι η πρόταση αυτή θα οδηγούσε σε πιο αποτελεσματικές επιστροφές, αλλά ήταν πιθανό να οδηγήσει σε παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων των παράνομων μεταναστών. Το ψήφισμα του Κοινοβουλίου σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας για τις επιστροφές (17 Δεκεμβρίου 2020) τόνισε ότι η αποτελεσματικότητα της πολιτικής επιστροφών της ΕΕ πρέπει να λαμβάνει υπόψη τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των διαδικαστικών εγγυήσεων.
          • Μετά την έκθεση του Κοινοβουλίου σχετικά με την προτεινόμενη αναθεώρηση της οδηγίας για την επιστροφή, η Επιτροπή απέσυρε την πρόταση και την αντικατέστησε τον Μάρτιο του 2025 με πρόταση κανονισμού για την επιστροφή. Η παρουσίαση του παρόντος κανονισμού σηματοδοτεί την έναρξη της νέας ευρωπαϊκής προσέγγισης για τις επιστροφές, όπως περιγράφεται στις «Πολιτικές κατευθυντήριες γραμμές για την επόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2024-2029». Ο νέος κανονισμός προτείνει την ευρωπαϊκή εντολή επιστροφής, η οποία εναρμονίζει τις αποφάσεις επιστροφής σε όλα τα κράτη μέλη, διασφαλίζοντας ότι η εντολή εγκατάλειψης μιας χώρας ισχύει για ολόκληρο το έδαφος της ΕΕ. Οι διαπραγματεύσεις σχετικά με την πρόταση κανονισμού για την επιστροφή βρίσκονται σε εξέλιξη. Το νέο σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο οδηγεί προς μεγαλύτερη επιχειρησιακή στήριξη για τα κράτη μέλη, και τον Frontex ως επιχειρησιακό βραχίονα της πολιτικής επιστροφών της ΕΕ, μαζί με τον διορισμό συντονιστή επιστροφής με την υποστήριξη ενός νέου δικτύου υψηλού επιπέδου για την επιστροφή.
          • Τον Μάιο του 2025, η Επιτροπή υπέβαλε επίσης πρόταση κανονισμού σχετικά με την εφαρμογή της έννοιας της «ασφαλούς τρίτης χώρας». Η πρόταση στοχεύει στη διευκόλυνση της εφαρμογής αυτής της έννοιας για την επιτάχυνση των διαδικασιών ασύλου και στη μείωση της πίεσης στα συστήματα ασύλου, διατηρώντας παράλληλα τις νομικές εγγυήσεις για τους αιτούντες και διασφαλίζοντας τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων: σύμφωνα με αυτό, η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση κανονισμού για τη θέσπιση καταλόγου ασφαλών χωρών καταγωγής σε επίπεδο ΕΕ τον Απρίλιο του 2025. Οι δύο κανονισμοί εγκρίθηκαν από το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο τον Φεβρουάριο του 2026.
          • Η οδηγία σχετικά με τις κυρώσεις κατά των εργοδοτών διευκρινίζει τις κυρώσεις και τα μέτρα που πρέπει να εφαρμόζονται στα κράτη μέλη κατά των εργοδοτών παράτυπα διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών. Η πρώτη έκθεση για την εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας υποβλήθηκε στις 22 Μαΐου 2014. Μετά την εξαγγελία της στο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, η Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας σχετικά με τις κυρώσεις κατά των εργοδοτών τον Σεπτέμβριο 2021, με στόχο την ενίσχυση της εφαρμογής με παράλληλη προστασία των δικαιωμάτων των παράτυπων μεταναστών.
          • Από το 2001, τα κράτη μέλη έχουν αναγνωρίσει αμοιβαία τις αντίστοιχες αποφάσεις απέλασης, βάσει της οδηγίας 2001/40/ΕΕ, σύμφωνα με την οποία η απόφαση ενός κράτους μέλους να απελάσει υπήκοο τρίτης χώρας που βρίσκεται σε άλλο κράτος μέλος γίνεται σεβαστή και τηρείται.
          • Ταυτόχρονα, η ΕΕ έχει συνάψει 18 συμφωνίες επανεισδοχής με χώρες καταγωγής και διέλευσης με στόχο την επιστροφή των παράτυπων μεταναστών, και συνεργάζεται με αυτές τις χώρες για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων. Οι συμφωνίες αυτές προβλέπουν τη σύσταση μικτών επιτροπών επανεισδοχής για την παρακολούθηση της εφαρμογής τους. Συνδέονται επίσης με συμφωνίες διευκόλυνσης της χορήγησης θεωρήσεων, οι οποίες αποσκοπούν στην παροχή των απαραίτητων κινήτρων για τις διαπραγματεύσεις επανεισδοχής στην ενδιαφερόμενη τρίτη χώρα χωρίς να αυξηθεί η παράνομη μετανάστευση.

            Αναγνωρίζοντας ότι οι αποτελεσματικές επιστροφές απαιτούν ισχυρότερη συνεργασία με τρίτες χώρες, η Επιτροπή θέσπισε το πλαίσιο εταιρικής σχέσης για τη μετανάστευση το 2016, το οποίο οδήγησε στις πρώτες εταιρικές σχέσεις για τη μετανάστευση με την Αιθιοπία, το Μάλι, τον Νίγηρα, τη Νιγηρία και τη Σενεγάλη το ίδιο έτος. Οι εν λόγω εταιρικές σχέσεις αντικατοπτρίζουν τον στόχο της σύναψης ευέλικτων συμφωνιών και εξατομικευμένων κινήτρων για την ενίσχυση της συνεργασίας στον τομέα των επιστροφών, αντιμετωπίζοντας παράλληλα ευρύτερες προκλήσεις στον τομέα της μετανάστευσης. Η Επιτροπή έχει επίσης συνάψει άτυπες ρυθμίσεις σχετικά με τις επιστροφές και τις επανεισδοχές, τις οποίες το Κοινοβούλιο επέκρινε το 2021 σε ψήφισμα σχετικά με την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την εξωτερική πολιτική μετανάστευσης της ΕΕ, επειδή δεν εμπίπτουν στον έλεγχό της, εγείροντας έτσι ζητήματα λογοδοσίας και διαφάνειας. Εν τω μεταξύ, τα κράτη μέλη εξακολουθούν να βασίζονται σε διμερείς συμφωνίες για την επίτευξη των στόχων επιστροφής τους.

            Η Επιτροπή πρότεινε σχέδια δράσης της ΕΕ για την Κεντρική Μεσόγειο (Νοέμβριος 2022), για τη διαδρομή των Δυτικών Βαλκανίων (Δεκέμβριος 2022), για τις οδούς της Δυτικής Μεσογείου και του Ατλαντικού (Ιούνιος 2023) και για τη διαδρομή της Ανατολικής Μεσογείου (Οκτώβριος 2023). Στις 16 Οκτωβρίου 2025, η Επιτροπή πρότεινε ένα νέο σύμφωνο για τη Μεσόγειο με έναν τρίτο πυλώνα για την ασφάλεια, την ετοιμότητα και τη διαχείριση της μετανάστευσης.

            Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

            Μετά τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισαβόνας το 2009, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει εμπλακεί ενεργά στην έγκριση νέας νομοθεσίας για τη μετανάστευση. Η συνήθης νομοθετική διαδικασία εφαρμόζεται για τις πολιτικές που αφορούν τόσο την παράτυπη όσο και τη νόμιμη μετανάστευση, καθιστώντας το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πλήρη συννομοθέτη σε ίση βάση με το Συμβούλιο. Ωστόσο, σε περίπτωση αιφνίδιας εισροής υπηκόων τρίτων χωρών, τα προσωρινά μέτρα λαμβάνονται μόνο από το Συμβούλιο, μετά από διαβούλευση με το Κοινοβούλιο (άρθρο 78 παράγραφος 3 ΣΛΕΕ).

            Το Κοινοβούλιο έχει επίσης εγκρίνει πολυάριθμα ψηφίσματα πρωτοβουλίας σχετικά με τη μετανάστευση. Αυτοί περιλαμβάνουν: