Europejska agenda cyfrowa
W tej nocie opisujemy, jak zmieniała się agenda cyfrowa UE i jak od 2024 r. UE przeszła od ustalania programu działań do jego wdrażania dzięki stworzeniu ram prawnych, takich jak akt w sprawie sztucznej inteligencji. Wyjaśniamy także, w jaki sposób nowe przepisy dotyczące platform, danych, tożsamości cyfrowej, sztucznej inteligencji i cyberbezpieczeństwa prowadzą do bezpiecznych przestrzeni cyfrowych, uczciwej konkurencji i suwerenności cyfrowej zgodnie z zasadami zielonej transformacji.
Podstawa prawna
Chociaż w traktatach nie znalazły się szczegółowe przepisy dotyczące technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT), na podstawie Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) UE może podejmować działania w takich obszarach polityki jak: przemysł, konkurencja, handel, sieci transeuropejskie, badania naukowe, energetyka, tworzenie jednolitego rynku, swobodny przepływ towarów, przepływ osób i usług, edukacja i kultura.
Cele
Agenda cyfrowa jest jednym z narzędzi, dzięki którym UE ma zamiar dokonać skoncentrowanej na człowieku, bezpiecznej i zrównoważonej transformacji cyfrowej. Opierając się na strategii jednolitego rynku cyfrowego i „cyfrowym kompasie” agenda cyfrowa promuje zaufane przepływy danych, interoperacyjną tożsamość cyfrową, uczciwe rynki platform, odpowiedzialną sztuczną inteligencję i silne cyberbezpieczeństwo. W programie polityki „Droga ku cyfrowej dekadzie” cele te wyrażono w mierzalnych poziomach do osiągnięcia pod względem umiejętności, infrastruktury, cyfryzacji przedsiębiorstw i usług publicznych.
Osiągnięcia
A. Pierwsza Europejska agenda cyfrowa: lata 2010–2020
Pierwsza agenda cyfrowa koncentrowała się na poprawie łączności, zmniejszeniu kosztów i wzmocnieniu ochrony konsumentów. Do jej głównych osiągnięć należą:
- zniesienie opłat roamingowych („roam like at home”);
- rozpowszechnienie szerokopasmowego dostępu do internetu;
- wprowadzenie kluczowych przepisów o ochronie danych, w szczególności ogólnego rozporządzenia o ochronie danych.
- umiejętności: co najmniej 80 % wszystkich dorosłych powinno posiadać podstawowe umiejętności cyfrowe, a w UE powinno być zatrudnionych 20 milionów specjalistów w dziedzinie ICT, przy większej liczbie kobiet podejmujących taką pracę;
- przedsiębiorstwa: z usług w chmurze, dużych zbiorów danych i sztucznej inteligencji powinno korzystać 75 % przedsiębiorstw; przynajmniej podstawowy poziom wykorzystania technologii cyfrowych powinno osiągnąć ponad 90 % małych i średnich przedsiębiorstw w UE, a liczba jednorożców (firm typu start-up o znacznej wartości) w UE powinna się podwoić;
- infrastruktura: wszystkie gospodarstwa domowe w UE powinny mieć dostęp do internetu gigabitowego, a wszystkie zaludnione obszary powinny znajdować się w zasięgu sieci 5G; produkcja półprzewodników w UE powinna stanowić 20 % produkcji światowej; w UE należy uruchomić 10 000 neutralnych dla klimatu węzłów brzegowych oferujących wysoki stopień bezpieczeństwa; Europa powinna mieć swój pierwszy komputer kwantowy;
- usługi publiczne: wszystkie kluczowe usługi publiczne powinny być dostępne online; wszyscy obywatele powinni mieć dostęp do swojej dokumentacji medycznej, a 80 % obywateli powinno korzystać z rozwiązań w zakresie tożsamości elektronicznej.
- ogólne rozporządzenie o ochronie danych (rozporządzenie (UE) 2016/679);
- dyrektywę o ochronie danych w sprawach karnych (dyrektywa (UE) 2016/680);
- akt w sprawie zarządzania danymi (rozporządzenie (UE) 2022/868) dotyczący dostępności danych i zaufania do nich;
- akt w sprawie danych (rozporządzenie (UE) 2023/2854) dotyczący sprawiedliwego dostępu i praw użytkowników przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony danych osobowych;
- zabezpieczenia dotyczące stosowania AI ogólnego przeznaczenia;
- ograniczenie korzystania z systemów identyfikacji biometrycznej przez organy ścigania;
- zakaz scoringu obywateli i wykorzystywania sztucznej inteligencji do manipulowania słabościami użytkowników lub do posługiwania się nimi do jakichś celów;
- prawo konsumentów do składania skarg i otrzymywania merytorycznych wyjaśnień.
- zwiększyć inwestycje w cyberobronę,
- zacieśnić współpracę między wojskowymi i cywilnymi sektorami cyfrowymi,
- zapewnić skuteczne zarządzanie cyberkryzysami
- oraz wzmocnić pozycję UE w zakresie krytycznych technologii cyfrowych.
- W rezolucji w sprawie zagrożeń dla bezpieczeństwa wynikających z rosnącej obecności technologicznej Chin w UE oraz możliwości podjęcia na szczeblu UE działań mających zmniejszyć te zagrożenia (z 12 marca 2019 r.) Parlament domagał się od Komisji rozszerzenia zakresu dyrektywy NIS oraz przeciwdziałania zagrożeniom wynikającym z cyfryzacji, a także wezwał do działania spójnego ze wzmocnioną polityką UE w zakresie cyberbezpieczeństwa oraz do zwiększenia roli Agencji UE ds. Cyberbezpieczeństwa.
- W trzech rezolucjach w sprawie sztucznej inteligencji dotyczących etycznych aspektów sztucznej inteligencji, systemu odpowiedzialności cywilnej za sztuczną inteligencję i praw własności intelektualnej w odniesieniu do rozwoju sztucznej inteligencji (z 20 października 2020 r.) Parlament zaapelował o ustanowienie unijnych ram prawnych regulujących sztuczną inteligencję w oparciu o etykę.
- Aby przyspieszyć rozwój jednolitego rynku cyfrowego, w rezolucji w sprawie aktu o usługach cyfrowych Parlament zaproponował, by pakiet wniosków ustawodawczych wzmocnił rynek wewnętrzny, zagwarantował ochronę konsumentów, zapewnił jednakowe traktowanie nielegalnej działalności w internecie i w obrębie tradycyjnej gospodarki, utrzymał przejrzystość, zagwarantował poszanowanie praw i objął swoim zakresem podmioty spoza UE, których działalność dotyczy konsumentów z UE. Zaapelował również o większą uczciwość, przejrzystość i rozliczalność w odniesieniu do moderowania treści cyfrowych. Rezolucja ta była owocem refleksji czerpiącej z prac badawczych, warsztatów na temat przepisów dotyczących handlu elektronicznego dostosowanych do ery cyfrowej i serii badań dotyczących usług cyfrowych ze szczególnym uwzględnieniem handlu elektronicznego i sztucznej inteligencji zleconych przez Komisję Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów (IMCO). Fakt dostosowania wniosków dotyczących aktu o usługach cyfrowych i aktu o rynkach cyfrowych zgodnie z sugestiami w rezolucji Parlamentu pokazuje, że Parlament może wpływać na program prac ustawodawczych pomimo braku formalnego prawa inicjatywy ustawodawczej.
- W rezolucji w sprawie kształtowania cyfrowej przyszłości Europy (z 20 maja 2021 r.) Parlament wezwał do usunięcia wszelkich barier utrudniających funkcjonowanie jednolitego rynku cyfrowego oraz do lepszego wykorzystywania sztucznej inteligencji w trosce o europejskich konsumentów.
- W rezolucji w sprawie uzależniającej koncepcji usług online i ochrony konsumentów na jednolitym rynku UE (z 12 grudnia 2023 r.) Parlament wezwał do wprowadzenia zakazu stosowania uzależniających technik, takich jak niekończące się przewijanie lub automatyczne odtwarzanie. Niektórzy posłowie pragnęli również, by ustanowić cyfrowe „prawo do bycia pozostawionym w spokoju” wraz z wykazem praktyk dobrego projektowania.
- 13 grudnia 2023 r. posłowie podkreślili potrzebę ponownej oceny unijnych przepisów dotyczących blokowania geograficznego, aby usunąć wszelkie pozostałe bariery i w pełni wykorzystać potencjał jednolitego rynku.
- 13 marca 2024 r. w ramach europejskiego planu działania na rzecz demokracji Parlament przyjął rezolucję zatwierdzającą zaproponowany akt o wolności i pluralizmie mediów (europejski akt o wolności mediów) wzmacniający ochronę niezależności mediów, a także akt o przejrzystości procesów demokratycznych (rozporządzenie (UE) 2024/900) regulujący reklamę polityczną.
Promowała również rozwój cyfrowy, wspierając rozwijanie umiejętności, wzrost cyfryzacji przemysłu i lepsze usługi publiczne oraz wprowadzając przepisy dotyczące blokowania geograficznego i możliwość transgranicznego przenoszenia usług online w zakresie treści.
Aby sprzyjać gospodarce opartej na danych, UE przyjęła środki dotyczące swobodnego przepływu danych nieosobowych, cyberbezpieczeństwa i otwartych danych oraz ściślejszej koordynacji regulacyjnej za pośrednictwem Organu Europejskich Regulatorów Łączności Elektronicznej.
B. Druga Europejska agenda cyfrowa: „cyfrowy kompas”
Druga agenda cyfrowa koncentruje się na zmianach, których źródłem są technologie cyfrowe, i na zasadniczej roli usług i rynków cyfrowych, przy czym kładzie nacisk na technologiczne i geopolityczne cele UE. W komunikatach w sprawie kształtowania cyfrowej przyszłości Europy i w sprawie programu polityki „Droga ku cyfrowej dekadzie” Komisja nakreśliła planowane działania na rzecz bezpiecznych usług i rynków cyfrowych. Priorytetowo potraktowano w nich obliczenia kwantowe, strategie dotyczące technologii blockchain, sztuczną inteligencję, półprzewodniki (europejski akt o mikrochipach), suwerenność cyfrową, horyzontalne wymagania w zakresie cyberbezpieczeństwa w odniesieniu do produktów z elementami cyfrowymi (rozporządzenie (UE) 2019/1020 zmienione rozporządzeniem (UE) 2024/2847), sieci 5G i 6G, europejskie przestrzenie danych i globalne normy technologiczne.
W marcu 2021 r. UE opublikowała „cyfrowy kompas” określający cztery cele na 2030 r.:
Program „Cyfrowa Europa” ustanowiony rozporządzeniem (UE) 2021/694 jest inicjatywą UE dysponującą kwotą 7,5 mld EUR (na lata 2021–2027) na projekty z dziedziny technologii cyfrowych w takich obszarach jak obliczenia superkomputerowe, sztuczna inteligencja, cyberbezpieczeństwo, zaawansowane umiejętności cyfrowe i absorpcja technologii cyfrowych, wspierane przez ośrodki innowacji cyfrowych.
W programie polityki „Droga ku cyfrowej dekadzie” do 2030 r. określono prawnie wiążące cele (obowiązujące od września 2022 r.), przekształcając strategię „Cyfrowy Kompas” w narzędzie wdrażania wyposażone w mechanizmy służące corocznej sprawozdawczości i współpracy między państwami członkowskimi.
1. Dane
W cyfrowej wizji Europy kluczową rolę odgrywa udostępnianie danych. Sprzyjając innowacjom opartym na danych, UE dąży do zachowania równowagi między prywatnością, ochroną, etyką i bezpieczeństwem, a jednocześnie poszukuje sposobów wykorzystywania i udostępniania danych nieosobowych na potrzeby nowych technologii i modeli biznesowych.
W unijnej strategii w zakresie danych znalazł się pomysł stworzenia wspólnych europejskich przestrzeni danych obejmujących dziewięć sektorów, dzięki którym będzie dostępna większa ilość danych z korzyścią dla gospodarki i obywateli, lecz jednocześnie przedsiębiorstwom i osobom fizycznym, które generują dane, zagwarantowano większą kontrolę nad tymi danymi. Ramy regulacyjne UE dotyczące danych obejmują:
2. Sztuczna inteligencja
W białej księdze w sprawie sztucznej inteligencji z lutego 2020 r. podkreślono kluczową rolę AI we współczesnym społeczeństwie oraz przewidywane płynące z niej korzyści społeczne i gospodarcze we wszystkich sektorach. W marcu 2024 r. Parlament przyjął akt w sprawie AI. Jego najważniejsze zapisy to:
Akt w sprawie AI wszedł w życie 1 sierpnia 2024 r., lecz jego przepisy zaczną mieć zastosowanie stopniowo (w ciągu 36 miesięcy), zaś Europejski Urząd ds. AI koordynuje egzekwowanie jego przepisów na szczeblu UE.
We wrześniu 2022 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie odpowiedzialności za sztuczną inteligencję, która zapewniłaby osobom poszkodowanym przez sztuczną inteligencję taki sam poziom ochrony, lecz później go wycofała. Ponadto przedstawiła nową dyrektywę w sprawie odpowiedzialności za produkty wadliwe (dyrektywa (UE) 2024/2853) dotyczącą produktów cyfrowych, takich jak AI.
3. Akt o usługach cyfrowych i akt o rynkach cyfrowych
Jednym z kamieni węgielnych strategii cyfrowej jest stworzenie bezpieczniejszego i bardziej otwartego jednolitego rynku cyfrowego, który gwarantuje prawa użytkowników i uczciwą konkurencję między przedsiębiorstwami. Wspiera się on na dwóch aktach ustawodawczych: akcie o usługach cyfrowych (DSA) i akcie o rynkach cyfrowych (DMA), które mają na celu unowocześnienie przepisów regulujących usługi cyfrowe w UE. Akty te, przyjęte przez Parlament i Radę w 2022 r. i obowiązujące od maja 2023 r., stanowią jednolity zbiór przepisów dla całej UE. W akcie o usługach cyfrowych określono zakres odpowiedzialności za usługi pośrednie, w szczególności za usługi świadczone przez platformy internetowe. Duże platformy internetowe podlegają szczególnym wytycznym ze względu na ryzyko rozpowszechniania na nich nielegalnych i szkodliwych treści. W akcie o rynkach cyfrowych określono zasady obowiązujące przedsiębiorstwo mające status strażnika dostępu, w których wzięto na celownik przedsiębiorstwa najłatwiej ulegające pokusie stosowania nieuczciwych praktyk. Chodzi tu o takie usługi jak pośrednictwo internetowe, sieci społecznościowe i przetwarzanie w chmurze. Opierając się na akcie o usługach cyfrowych, Komisja wyszła z propozycją rozporządzenia mającego na celu usprawnienie gromadzenia i udostępniania danych na potrzeby krótkoterminowego najmu lokali mieszkalnych. DSA obowiązuje w pełni od 17 lutego 2024 r. Egzekwowanie DMA nasiliło się w 2025 r. wraz z nałożeniem pierwszych grzywien na strażników dostępu; egzekwowanie i monitorowanie stanowią obecnie główny przedmiot prac Komisji.
4. Administracja elektroniczna, identyfikacja elektroniczna i cyfrowe euro
W agendzie cyfrowej położono nacisk na wartość usług administracji elektronicznej i na transgraniczną współpracę w sektorze publicznym. W marcu 2024 r., w następstwie przedstawionego w listopadzie 2022 r. przez Komisję wniosku dotyczącego rozporządzenia w sprawie ustanowienia środków na rzecz wysokiego poziomu interoperacyjności sektora publicznego na terytorium Unii, Rada przyjęła akt w sprawie Interoperacyjnej Europy (rozporządzenie (UE) 2024/903), aby usprawnić usługi publiczne w UE. Na jego mocy powstała Rada ds. Interoperacyjnej Europy, w której skład wchodzą przedstawiciele państw członkowskich, Komisji i innych organów UE.
Budowanie zaufania w sieci ma kluczowe znaczenie dla wzrostu społecznego i gospodarczego. Rozporządzenie w sprawie identyfikacji elektronicznej (rozporządzenie (UE) nr 910/2014) tworzy ramy bezpiecznych interakcji cyfrowych między obywatelami, przedsiębiorstwami i organami. Aby były one bezpieczne, w lutym 2024 r. Parlament przyjął ramy regulujące europejską identyfikację cyfrową (rozporządzenie (UE) 2024/1183), których celem jest umożliwienie 80% obywateli UE do 2030 r. bezpiecznego dostępu do podstawowych usług publicznych z wykorzystaniem tożsamości cyfrowej. Rozporządzenie eIDAS 2.0 weszło w życie 20 maja 2024 r., w związku z czym państwa członkowskie przygotowują się obecnie do wprowadzenia unijnych portfeli tożsamości cyfrowej.
5. Cyberbezpieczeństwo
10 listopada 2022 r. w reakcji na napaść Rosji na Ukrainę Komisja i wysoki przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa zaprezentowali politykę UE w zakresie cyberobrony oraz plan działania na rzecz mobilności wojskowej 2.0, aby:
Wzmocni to europejską bazę technologiczno-przemysłową sektora obronnego – fundament przyszłego zintegrowanego ogólnoeuropejskiego przemysłu obronnego. W grudniu 2022 r. dyrektywa w sprawie środków na rzecz wysokiego wspólnego poziomu cyberbezpieczeństwa w całej Unii (dyrektywa NIS 2) zastąpiła poprzednią dyrektywę NIS, rozszerzając jej zakres na większą liczbę sektorów i podmiotów. Termin transpozycji dyrektywy NIS 2 upłynął 17 października 2024 r., po czym wszczęto postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego z powodu opóźnień we wdrażaniu. Rozporządzenie w sprawie horyzontalnych wymogów cyberbezpieczeństwa w odniesieniu do produktów z elementami cyfrowymi (akt dotyczący cyberodporności) weszło w życie 10 grudnia 2024 r., przy czym podstawowe obowiązki trzeba zacząć wypełniać do grudnia 2027 r. W kwietniu 2024 r. Parlament przyjął akt w sprawie cybersolidarności, którego celem jest wzmocnienie solidarności na poziomie UE, a także skuteczniejsze wykrywanie cyberzagrożeń i cyberincydentów oraz reagowanie na nie. Parlament i Rada osiągnęły również porozumienie co do zmiany aktu o cyberbezpieczeństwie.
6. Media i demokracja
W grudniu 2020 r. w komunikacie zatytułowanym „Europejskie media w cyfrowej dekadzie: plan działania na rzecz wsparcia odbudowy i transformacji” Komisja przedstawiła plan odbudowy i transformacji europejskiego sektora mediów. Podkreślono w nim potrzebę zwiększenia krajowego wsparcia za pośrednictwem zatwierdzonych pocovidowych planów odbudowy oraz uwypuklono szkodliwy wpływ globalnych platform internetowych na media, a zwłaszcza ich hegemonii na rynku danych i rynku reklam. Europejski plan działania na rzecz demokracji uzupełnia wcześniej wspomniany plan na rzecz mediów, koncentrując się na większym dostosowaniu sektora do realiów cyfrowych, na wolności i pluralizmie mediów oraz na przeciwdziałaniu dezinformacji. Omówiono w nim również kurczącą się wolność mediów, co jest spowodowane narastającymi zagrożeniami wymierzonymi w dziennikarzy. Rozporządzenie ustanawiające wspólne ramy dla usług medialnych na rynku wewnętrznym (europejski akt o wolności mediów), przyjęte w marcu 2024 r., gwarantuje niezależność redakcyjną i pluralizm mediów oraz chroni dziennikarzy przed inwigilacją.
7. Edukacja i umiejętności
UE zależy nie tylko na regulacjach, ale i na edukacji cyfrowej. Plan działania w dziedzinie edukacji cyfrowej na lata 2021–2027 wspiera państwa członkowskie w dostosowywaniu ich systemów kształcenia do ery cyfrowej. Priorytetowo potraktowano w nim stworzenie solidnego ekosystemu edukacji cyfrowej i podnoszenie umiejętności na potrzeby transformacji cyfrowej.
8. Warunki pracy za pośrednictwem platform internetowych
W październiku 2024 r. została przyjęta dyrektywa w sprawie poprawy warunków pracy za pośrednictwem platform internetowych, w której sprecyzowano kryteria statusu zatrudnienia i uregulowano zarządzanie algorytmiczne.
9. Infrastruktura cyfrowa
21 lutego 2024 r. Komisja wyszła z nowymi inicjatywami na rzecz infrastruktury cyfrowej w Europie, aby rozpocząć dyskusję nad konkretnymi propozycjami dotyczącymi sprzyjania innowacjom oraz bezpieczeństwu i odporności infrastruktury cyfrowej.
Rola Parlamentu Europejskiego
Parlament uchwalił kilka rezolucji dotyczących agendy cyfrowej.
Jako współprawodawca w przypadku aktu o usługach cyfrowych, aktu o rynkach cyfrowych i aktu w sprawie AI, Parlament monitoruje wdrażanie dyrektywy NIS 2 i aktu dotyczącego cyberodporności w ramach prac swoich komisji, dzięki wymogom sprawozdawczym i kontrolowaniu działań Komisji na rzecz egzekwowania przepisów.
W akcie zbiorczym prawa cyfrowego dotyczącym AI (z listopada 2025 r.) Komisja zaproponowała ukierunkowane zmiany w akcie w sprawie AI i w przepisach dotyczących lotnictwa, aby sprostać wyzwaniom związanym z wdrażaniem i zmniejszyć obciążenia regulacyjne. Ten akt zbiorczy jest częścią szerszego pakietu cyfrowego mającego na celu uproszczenie unijnych przepisów cyfrowych i wsparcie innowacji w przedsiębiorstwach.
W badaniu dla komisji IMCO z lutego 2026 r. podkreślono istotne wyzwania, w tym związane z pewnością prawa, zdolnością do egzekwowania prawa i wpływem na prawa podstawowe, z rozróżnieniem na uproszczenia i konkretniejsze zmiany w zabezpieczeniach.
W Parlamencie nad aktem zbiorczym prawa cyfrowego pracują wspólnie Komisja Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów oraz Komisja Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych. Po przyjęciu stanowisk przez Parlament i Radę w marcu 2026 r. rozpoczęły się negocjacje trójstronne, które koncentrują się na uproszczeniu przepisów przy jednoczesnym zachowaniu podstawowych zabezpieczeń.
Notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny ds. Gospodarki i Wzrostu. Więcej informacji na stronie Komisji Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów oraz Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii.
Maxim Hauk