Efektywność energetyczna
W nocie tematycznej wyjaśniono politykę UE w zakresie efektywności energetycznej, w tym jej ramy prawne, główne cele i najważniejsze przepisy. Ma na celu ograniczenie emisji gazów cieplarnianych, obniżenie rachunków za energię i poprawę bezpieczeństwa energetycznego przy jednoczesnym zmniejszeniu zależności od importowanych paliw kopalnych. W nocie tematycznej podkreślono rolę Parlamentu Europejskiego w kształtowaniu tej polityki.
Podstawa prawna
- Art. 194 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej wymienia energetykę jako dziedzinę należącą do kompetencji dzielonych między UE a państwami członkowskimi. Oznacza to, że kraje UE mogą tworzyć prawo i przyjmować akty prawnie wiążące, jeżeli nie zrobiła tego UE. Wspomniany artykuł promuje efektywność energetyczną i energooszczędność w kontekście jednolitego rynku UE i ze względu na konieczność ochrony środowiska.
- zmniejszenie o 11,7% zużycia energii końcowej w UE, do maksymalnie 763 Mtoe (wiążące), co ma wpływ na zużycie energii pierwotnej, do maksymalnie 992,5 Mtoe (orientacyjne);
- zmniejszenie rocznego zużycia energii w sektorze publicznym o 1,9%.
- co roku odnawiać co najmniej 3% budynków publicznych o powierzchni większej niż 250 m2;
- osiągnąć rocznie oszczędności w zużyciu energii końcowej na poziomie 1,5% w 2026 i 2027 r., a następnie 1,9% w 2028, 2029 i 2030 r.;
- na ośrodki przetwarzania danych – składania raportów na temat efektywności energetycznej;
- na państwa UE – utworzenia specjalnych punktów kompleksowej obsługi udzielających porad i pomocy w zakresie efektywności energetycznej małym i średnim przedsiębiorstwom, gospodarstwom domowym i organom publicznym;
- na gminy liczące ponad 45 tys. mieszkańców – przygotowania planów w zakresie ogrzewania i chłodzenia.
- określić minimalne wymagania dotyczące charakterystyki energetycznej budynków i elementów budynków;
- przyjąć metodologię obliczania charakterystyki energetycznej budynków.
- od 2028 r. wszystkie nowe budynki publiczne były bezemisyjne;
- od 2030 r. wszystkie nowe budynki były bezemisyjne;
- nowe duże budynki miały obliczony współczynnik globalnego ocieplenia w cyklu życia od 2026 r.;
- wszystkie nowe budynki miały obliczony współczynnik globalnego ocieplenia w cyklu życia od 2030 r.
- określić minimalne normy charakterystyki energetycznej zasobów budynków niemieszkalnych, które wymuszą renowację 16% i 26% budynków o najgorszej charakterystyce energetycznej odpowiednio do 2030 r. i 2033 r.;
- określić trajektorię stopniowego zmniejszania średniego zużycia energii pierwotnej przez zasoby budynków mieszkalnych o 16% do 2030 r. i o 20–22% do 2035 r. w porównaniu z 2020 r., ze szczególnym uwzględnieniem budynków o najgorszej charakterystyce energetycznej.
- przegląd krajowych zasobów budowlanych w podziale na różne rodzaje budynków;
- harmonogram ustalonych na szczeblu krajowym celów na lata 2030, 2040 i 2050;
- przegląd planowanych polityk i środków; a także
- zarys potrzeb inwestycyjnych i źródeł ich finansowania.
- analizy kosztów i korzyści dotyczącej potencjału wykorzystania kogeneracji w przypadku budowy lub modernizacji instalacji cieplnej, elektrycznej lub przemysłowej lub sieci ciepłowniczej i chłodniczej o mocy powyżej 20 MW;
- w przypadku już istniejących obiektów – oceny potencjału efektywnego ogrzewania i chłodzenia, w tym kogeneracji, na żądanie.
- poprawa trwałości produktu oraz możliwość jego ponownego użycia, aktualizacji i naprawy;
- zwiększenie możliwości konserwacji i odnawiania produktów;
- zwiększenie efektywności energetycznej i zasobooszczędności produktów;
- rozwiązanie problemu obecności substancji, które uniemożliwiają ponowne użycie lub recykling produktów;
- zwiększenie zawartości materiałów z recyklingu;
- ułatwienie regeneracji i recyklingu produktów;
- ustanowienie zasad dotyczących śladu węglowego i środowiskowego;
- ograniczenie powstawania odpadów;
- poprawa dostępności informacji na temat zrównoważonego charakteru produktów.
Cele polityki UE w zakresie efektywności energetycznej
Unijna polityka efektywności energetycznej wyznacza cele w zakresie ograniczenia zużycia energii w UE do 2030 r. na bazie prognoz z 2020 r.
Cele wyrażone są jako zużycie energii pierwotnej, które mierzy całkowite zapotrzebowanie na energię w danym kraju, natomiast zużycie energii końcowej odnosi się do całkowitej energii zużytej przez użytkowników końcowych (gospodarstwa domowe, zakłady przemysłowe itp.). Obie wartości są mierzone w milionach ton oleju ekwiwalentnego (Mtoe).
Kluczowe obowiązki w zakresie efektywności energetycznej:
Kraje UE muszą również:
Sukcesy unijnej polityki w zakresie efektywności energetycznej
A. Dyrektywa o efektywności energetycznej
Przyjęta w 2023 r. dyrektywa w sprawie efektywności energetycznej to podstawa unijnej polityki w zakresie efektywności energetycznej. Wyznacza cel UE w zakresie efektywności energetycznej i zobowiązuje kraje UE do ustalenia orientacyjnych krajowych celów w zakresie efektywności energetycznej na podstawie wkładów w zużycie energii końcowej, aby osiągnąć cel UE.
Dyrektywa nakłada na sektor publiczny obowiązek świecenia przykładem: określono w niej cele dotyczące zużycia energii końcowej i renowacji z myślą o osiągnięciu efektywności energetycznej. Zmieniono definicję efektywnych systemów ciepłowniczych i określono nowe wymogi, aby osiągnąć pełną dekarbonizację dostaw energii do tych systemów do 2050 r.
Dyrektywa ustanawia zasadę „efektywność energetyczna przede wszystkim”, zgodnie z którą rozwiązania w zakresie efektywności powinny być traktowane jako pierwsza opcja w decyzjach dotyczących polityki, planowania i inwestycji.
Rozszerzono w niej również obowiązki w zakresie audytu energetycznego na wszystkie przedsiębiorstwa przekraczające określony próg energetyczny i zobowiązano dużych odbiorców przemysłowych do wdrożenia systemów zarządzania energią. Zaostrzono wymogi dotyczące kompetencji specjalistów ds. efektywności energetycznej i upoważniono państwa UE do składania sprawozdań na temat inwestycji w efektywność energetyczną. Oferuje również wsparcie podczas opracowywania projektów na różnych szczeblach, aby pomóc w osiągnięciu celów UE w zakresie efektywności energetycznej.
Ponadto dyrektywa nakłada obowiązek:
Zawiera też przepisy dotyczące ochrony konsumentów, definiuje ubóstwo energetyczne na szczeblu UE i wprowadza środki mające na celu jego ograniczenie.
B. Charakterystyka energetyczna budynków
1. Dyrektywa w sprawie charakterystyki energetycznej budynków
Podejście UE do budownictwa ekologicznego reguluje przede wszystkim dyrektywa w sprawie charakterystyki energetycznej budynków z 2024 r., w której znalazł się wymóg transformacji zasobów budowlanych UE w bezemisyjne zasoby budowlane do 2050 r.
a. Minimalne wymagania dotyczące charakterystyki energetycznej
Kraje UE muszą:
b. Normy charakterystyki energetycznej nowych budynków
Budynek bezemisyjny musi spełniać wysokie normy charakterystyki energetycznej, nie może wytwarzać żadnych emisji z paliw kopalnych oraz musi charakteryzować się zerową lub bardzo niską emisją gazów cieplarnianych.
Kraje UE muszą dopilnować, aby:
c. Normy charakterystyki energetycznej nowych budynków
Kraje UE muszą:
Szczególne odstępstwa stosuje się do budynków religijnych, niewielkich, o niskim zużyciu energii lub prowizorycznych.
Dyrektywa w sprawie charakterystyki energetycznej budynków wymaga, aby wszystkie budynki w UE pogrupowano w klasach charakterystyki energetycznej od A (najlepsze) do G (najgorsze). Klasa A dotyczy budynków bezemisyjnych, a klasę G przyznaje się budynkom o najgorszej charakterystyce energetycznej w krajowych zasobach budowlanych.
Ponieważ klasa G zależy od krajowych cech zasobów budowlanych, klasy energetyczne w poszczególnych państwach UE nie zostały ujednolicone. Analogicznie obowiązek renowacji budynków mieszkalnych determinują budynki o najgorszej charakterystyce energetycznej w krajowych zasobach budowlanych, a nie ogólny stan wszystkich budynków, co pozwala na pewną elastyczność i umożliwia dostosowanie różnych norm krajowych.
Budownictwo socjalne jest zwolnione z obowiązku, jeżeli modernizacja energetyczna kosztowałaby więcej niż oszczędności lub podniosłaby czynsz powyżej oszczędności, które udało się osiągnąć w rachunkach za energię.
Dyrektywa zobowiązuje kraje UE do przedłożenia krajowych planów renowacji budynków zintegrowanych z krajowymi planami w dziedzinie energii i klimatu, które obejmują:
Dyrektywa wymaga od krajów UE stopniowej instalacji paneli słonecznych na budynkach publicznych i niemieszkalnych, w zależności od ich wielkości, oraz na wszystkich nowych budynkach mieszkalnych do 2030 r., jeżeli jest to wykonalne technicznie i finansowo.
Zdecydowano w niej także o wstrzymaniu dotacji na wolnostojące kotły na paliwa kopalne od 2025 r., zobowiązano kraje UE do utworzenia infrastruktury pomocy technicznej, określenia wyjątków dla zabudowań rolniczych i zabytków oraz możliwości wyjątkowego potraktowania budynków o szczególnych walorach architektonicznych lub historycznych, budynków tymczasowych, kościołów i innych miejsc kultu.
2. Inicjatywa „Fala renowacji”
Celem inicjatywy „Fala renowacji” jest renowacja 35 mln budynków do 2030 r. oraz zadbanie, aby renowacje prowadziły do większej efektywności energetycznej i zasobooszczędności.
Strategia ma również na celu ochronę wszystkich mieszkańców UE, którzy nie są w stanie odpowiednio ogrzać swoich domów, poprzez zadbanie, aby konsumenci znajdujący się w trudnej sytuacji mogli sobie pozwolić na podstawowe usługi grzewcze i energetyczne.
3. Pompy ciepła
Pompy ciepła to urządzenia dostarczające ciepłą wodę, ogrzewanie i chłodzenie do domów i przedsiębiorstw. Są one trzy do pięciu razy bardziej wydajne niż tradycyjne kotły gazowe.
W planie REPowerEU, którego celem jest stopniowa całkowita rezygnacja z importu rosyjskiego gazu do UE, proponuje się poprawę efektywności energetycznej UE poprzez podwojenie tempa instalowania pomp ciepła w budynkach i przyspieszenie wprowadzania pomp ciepła na potrzeby sieci ciepłowniczych i chłodniczych.
C. Produkcja ciepła i energii elektrycznej w układzie kogeneracji
Kogeneracja to jednoczesna produkcja energii elektrycznej i ciepła użytkowego. Dyrektywa w sprawie efektywności energetycznej ma na celu zmaksymalizowanie efektywności elektrowni poprzez zobowiązanie krajów UE do:
D. Efektywność energetyczna produktów
1. Plan działania na rzecz przystępnej cenowo energii
W ramach Paktu dla czystego przemysłuPlan działania na rzecz przystępnej cenowo energii ma na celu zwiększenie efektywności energetycznej i redukcję kosztów energii ponoszonych przez przemysł i konsumentów. Plan obejmuje utworzenie europejskiego rynku efektywności energetycznej, aby ukierunkować przedsiębiorstwa na rozwiązania racjonalne pod względem kosztów. Przewidziano w nim również aktualizację unijnych rozporządzeń w sprawie etykietowania energetycznego i ekoprojektu w celu promowania bardziej wydajnych i trwałych produktów. Tego typu działania mogą przynieść do 2030 r. oszczędności rzędu 162 mld EUR w postaci niższych rachunków za energię.
2. Wymogi dotyczące ekoprojektu i etykietowania energetycznego
Niektóre produkty UE, takie jak urządzenia gospodarstwa domowego, kotły, telefony, komputery lub inny sprzęt elektryczny lub elektroniczny, muszą spełniać minimalne wymogi związane z efektywnością energetyczną. Nazywamy je wymogami dotyczącymi ekoprojektu.
Rozporządzenie w sprawie ekoprojektu, które stopniowo zastępuje dyrektywę w sprawie ekoprojektu, oraz rozporządzenie w sprawie etykietowania energetycznego, zawierają przepisy dotyczące energooszczędnych i zrównoważonych produktów. W rozporządzeniu w sprawie ekoprojektu znalazły się wymogi dotyczące prawie wszystkich kategorii towarów fizycznych, w tym:
Rozporządzenie wprowadza cyfrowe paszporty produktów, przepisy dotyczące niszczenia niesprzedanych produktów konsumpcyjnych oraz zielone zamówienia publiczne.
Rozporządzenie w sprawie etykietowania energetycznego wprowadza dobrze znaną etykietę UE dla produktów ze skalą energetyczną od A do G, która pomaga konsumentom w wyborze przyjaznych dla środowiska produktów.
Zarządzanie energią
Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu kraje UE muszą mieć dziesięcioletnie krajowe plany w dziedzinie energii i klimatu na lata 2021–2030 i co dwa lata składać sprawozdania z postępów. Komisja Europejska monitoruje i ocenia sprawozdania oraz może podjąć kroki na szczeblu UE, aby zapewnić ich spójność z ogólnymi celami UE.
Rola Parlamentu Europejskiego
Parlament Europejski zawsze był głównym inicjatorem ambitnej polityki UE w zakresie efektywności energetycznej.
Stale apelował o wyższe, prawnie wiążące cele i bardziej rygorystyczne przepisy, które wykraczałyby poza wnioski Komisji Europejskiej, a jednocześnie chroniły interesy obywateli i przedsiębiorstw UE dzięki obniżaniu kosztów energii.
W niedawnych negocjacjach dotyczących dyrektywy w sprawie efektywności energetycznej Komisja Europejska przyjęła początkowo cel redukcji zużycia energii końcowej o 9% do 2030 r. w porównaniu z prognozami z 2020 r. Parlament Europejski zaproponował zwiększenie celu UE w zakresie efektywności energetycznej do co najmniej 14,5%. To intensywne poparcie doprowadziło do kompromisu, w którym ustalono obecny wiążący cel na poziomie 11,7%.
Parlament konsekwentnie walczył również o rezygnację z celów orientacyjnych na rzecz celów prawnie wiążących oraz promował energooszczędne rozwiązania w zakresie ogrzewania i chłodzenia oraz osiągnięcia oszczędności energii.
Z powodzeniem domagał się, aby zasada „efektywność energetyczna przede wszystkim” została uznana za wiążący wymóg prawny, co gwarantuje, że efektywność musi być brana pod uwagę na każdym poziomie planowania, polityki i inwestycji w dziedzinie energii.
Parlament zawsze opowiadał się za renowacją budynków o najgorszej charakterystyce energetycznej w zasobach budowlanych UE jako sposobem na znaczne oszczędności energii. Obecnie około 40% całej energii zużywanej w UE wykorzystuje się w budynkach, a 80% tej energii wykorzystuje się na ogrzewanie, chłodzenie i podgrzewanie wody.
Podczas negocjacji nad dyrektywą w sprawie charakterystyki energetycznej budynków Parlament znalazł równowagę między stworzeniem jednolitej normy europejskiej dla klas energetycznych budynków a poszanowaniem lokalnych różnic między krajowymi zasobami budowlanymi a konsumentami energii. Promował środki na rzecz efektywności energetycznej, takie jak energia słoneczna, w zakresie renowacji budynków, stopniowe wycofywanie paliw kopalnych i wykorzystanie materiałów drzewnych, zielonych dachów i elewacji, a jednocześnie opowiadał się za środkami wsparcia na rzecz zwalczania ubóstwa energetycznego.
Po niedawnym kryzysie energetycznym Parlament wezwał Komisję do wspierania sektorów energochłonnych w adaptowaniu czystych technologii i energooszczędnych metod produkcji oraz zaproponował natychmiastową reakcję na wysokie koszty energii dla przemysłu i mieszkańców UE.
Notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny Parlamentu Europejskiego ds. Transformacji, Innowacji i Zdrowia. Więcej informacji na stronie internetowej Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii.
Valentina Richard-Romei / Matteo Ciucci