Μακροοικονομική εποπτεία
Την τελευταία δεκαετία η ΕΕ βίωσε σημαντικές μακροοικονομικές ανισορροπίες και σοβαρές αποκλίσεις στην ανταγωνιστικότητα. Οι εξελίξεις αυτές επιδείνωσαν τις αρνητικές επιπτώσεις της χρηματοπιστωτικής κρίσης που ξεκίνησε το 2008 και απέτρεψαν την αποτελεσματική χρήση των μέτρων της κοινής νομισματικής πολιτικής για την επίλυσή τους. Το 2011 η ΕΕ θέσπισε τη διαδικασία μακροοικονομικών ανισορροπιών για τον εντοπισμό και τη διόρθωση τέτοιων ανισορροπιών σε εθνικό επίπεδο, ιδίως εκείνων που ενδέχεται να επεκταθούν και να επηρεάσουν άλλες χώρες της ΕΕ.
Νομική βάση
- Άρθρο 3 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ)·
- Άρθρα 119, 121 και 136 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ).
- έκθεση σχετικά με τον μηχανισμό επαγρύπνησης (ΕΜΕ), η οποία εκπονείται από την Επιτροπή και βασίζεται σε πίνακα αποτελεσμάτων με δείκτες και όρια. Οι δείκτες του πίνακα αποτελεσμάτων αναφέρονται στις εξωτερικές ανισορροπίες (ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, καθαρή διεθνής επενδυτική θέση, πραγματική σταθμισμένη ισοτιμία, μεταβολές στα μερίδια των εξαγωγών, μοναδιαίο εργατικό κόστος) και στις εσωτερικές ανισορροπίες (τιμές κατοικίας, δανειοδοτική ροή προς τον ιδιωτικό τομέα, χρέος του ιδιωτικού τομέα, δημόσιο χρέος, ποσοστό ανεργίας και μεταβολές των υποχρεώσεων του χρηματοπιστωτικού τομέα, καθώς και άλλοι δείκτες που αφορούν την απασχόληση και την ανεργία). Οι δείκτες του πίνακα αποτελεσμάτων καταρτίζονται κυρίως από τη Eurostat με βάση τα στοιχεία που παρέχουν οι χώρες της ΕΕ. Επιπλέον, ορισμένα στοιχεία παράγονται από τη Γενική Διεύθυνση Οικονομικών και Χρηματοδοτικών Υποθέσεων (ΓΔ ECFIN) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ενώ άλλες εισροές προέρχονται από διεθνή ιδρύματα, όπως ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), τα οποία παρέχουν παρονομαστές για συγκεκριμένους δείκτες, καθώς και από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ), η οποία συνεισφέρει τρεις επικουρικούς δείκτες που βασίζονται σε τραπεζικά στοιχεία. Κάθε δείκτης του πίνακα αποτελεσμάτων συνδέεται με ένα όριο που σηματοδοτεί το ενδεχόμενο εμφάνισης ενός συγκεκριμένου προβλήματος· ορισμένα όρια υπόκεινται σε διαφοροποίηση ανάλογα με το αν ένα κράτος μέλος ανήκει στη ζώνη του ευρώ ή όχι. Εάν ένα κράτος μέλος υπερβεί ορισμένα όρια, η Επιτροπή διενεργεί εμπεριστατωμένη επισκόπηση, δηλαδή περαιτέρω οικονομική ανάλυση με στόχο να προσδιοριστεί κατά πόσον είναι πιθανό να εμφανιστούν ή ήδη υπάρχουν μακροοικονομικές ανισορροπίες, καθώς και αν έχουν διορθωθεί τυχόν υφιστάμενες ανισορροπίες. Το 2024, στο πλαίσιο της περιοδικής επανεξέτασης, οι δείκτες ΔΜΑ αξιολογήθηκαν σύμφωνα με τον κανονισμό 1176/2011 για τη ΔΜΑ, με στόχο την ενίσχυση του συνόλου δεικτών για την εποπτεία της ΔΜΑ, διασφαλίζοντας βελτιώσεις της ποιότητας των στατιστικών, διατηρώντας παράλληλα τη σταθερότητα και τη συνάφεια του πίνακα αποτελεσμάτων.
- Προληπτικές συστάσεις. Εάν, βάσει των πορισμάτων της εμπεριστατωμένης επισκόπησης, η Επιτροπή διαπιστώσει ότι υπάρχουν μακροοικονομικές ανισορροπίες, υποχρεούται να ενημερώσει το Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Ευρωομάδα. Το Συμβούλιο, έπειτα από σύσταση της Επιτροπής, μπορεί να απευθύνει τις απαραίτητες συστάσεις στο οικείο κράτος μέλος, με τη διαδικασία του άρθρου 121 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ. Οι εν λόγω προληπτικές συστάσεις ΔΜΑ αποτελούν μέρος των συστάσεων ανά χώρα, τις οποίες απευθύνει το Συμβούλιο σε κάθε κράτος μέλος τον Ιούλιο, στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου.
- Διορθωτικές συστάσεις στο πλαίσιο της διαδικασίας υπερβολικών ανισορροπιών (ΔΥΑ). Εάν, βάσει των πορισμάτων της εμπεριστατωμένης επισκόπησης, η Επιτροπή διαπιστώσει ότι ένα κράτος μέλος πλήττεται από υπερβολικές ανισορροπίες, υποχρεούται να ενημερώσει το Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωομάδα, τις σχετικές ευρωπαϊκές εποπτικές αρχές και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Συστημικού Κινδύνου. Το Συμβούλιο, μετά από σύσταση της Επιτροπής και σύμφωνα με το άρθρο 121 παράγραφος 4 της ΣΛΕΕ, μπορεί να εκδώσει σύσταση με την οποία διαπιστώνει την ύπαρξη υπερβολικής ανισορροπίας και συνιστά στο εν λόγω κράτος μέλος να προβεί σε διορθωτικές ενέργειες. Η σύσταση του Συμβουλίου πρέπει να διευκρινίζει τη φύση και τις επιπτώσεις των ανισορροπιών και να ορίζει μια δέσμη συστάσεων πολιτικής που χρειάζεται να ληφθούν υπόψη και την προθεσμία εντός της οποίας το οικείο κράτος μέλος πρέπει να υποβάλει σχέδιο διορθωτικών ενεργειών.
- Σχέδια διορθωτικής δράσης. Κάθε κράτος μέλος για το οποίο κινείται ΔΥΑ οφείλει να υποβάλει σχέδιο διορθωτικής δράσης πριν από τη λήξη της προθεσμίας που ορίζει η σύσταση του Συμβουλίου. Μέσα σε δύο μήνες από την υποβολή σχεδίου διορθωτικών ενεργειών και βάσει έκθεσης της Επιτροπής, το Συμβούλιο οφείλει να αξιολογήσει το σχέδιο διορθωτικών ενεργειών.
- Αξιολόγηση της διορθωτικής δράσης. Βάσει έκθεσης της Επιτροπής, το Συμβούλιο πρέπει να κρίνει εάν το οικείο κράτος μέλος προέβη στις συνιστώμενες διορθωτικές ενέργειες. Εάν το Συμβούλιο εκτιμά ότι το κράτος μέλος δεν έχει προβεί στις ενέργειες αυτές, εκδίδει, μετά από σύσταση της Επιτροπής, απόφαση (λαμβανόμενη με αντίστροφη ειδική πλειοψηφία) με την οποία διαπιστώνεται η μη συμμόρφωση, καθώς και σύσταση όπου ορίζονται νέες προθεσμίες για τη λήψη διορθωτικών μέτρων.
- Ενδεχόμενες οικονομικές κυρώσεις. Τα κράτη μέλη της ζώνης του ευρώ τα οποία δεν ακολουθούν τις συστάσεις που διατυπώνονται στο πλαίσιο της ΔΥΑ υπόκεινται ενδεχομένως σε κυρώσεις, οι οποίες κυμαίνονται από την επιβολή τοκοφόρου κατάθεσης μέχρι και την επιβολή ετήσιων προστίμων. Η τοκοφόρα κατάθεση ή το πρόστιμο θα πρέπει να ανέρχεται στο 0,1% του ΑΕγχΠ της χώρας.
- θεωρείται ότι αντιμετωπίζουν ανισορροπίες αυξήθηκε από 12 σε 16 μεταξύ 2012 και 2015, αλλά μειώθηκε σε 11 το 2018, σε 10 το 2019, σε 9 το 2020 και το 2021, και σε 7 το 2022 πριν αυξηθεί σε 9 το 2023·
- θεωρείται ότι αντιμετωπίζουν υπερβολικές ανισορροπίες αυξήθηκε από 0 σε 6 μεταξύ 2012 και 2017, αλλά μειώθηκε σε 3 το 2018, όπου και παρέμεινε μέχρι το 2022 πριν μειωθεί σε 2 το 2023.
Στόχοι
Η διαδικασία μακροοικονομικών ανισορροπιών (ΔΜΑ) είναι ένας μηχανισμός εποπτείας και επιβολής που αποσκοπεί στην πρόληψη και διόρθωση των μακροοικονομικών ανισορροπιών εντός της ΕΕ. Η εποπτεία που ασκείται αποτελεί μέρος του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου για τον οικονομικό συντονισμό (2.5.4).
Η εποπτεία αυτή βασίζεται σε:
Ο κανονισμός (ΕΕ) 2024/1263 της 29ης Απριλίου 2024 για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1466/97 του Συμβουλίου αναδιαμορφώνει το πλαίσιο για την εποπτεία της δημοσιονομικής κατάστασης και τον συντονισμό των οικονομικών πολιτικών. Ο νέος κανονισμός αλληλεπιδρά με τον κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 1176/2011 σχετικά με την πρόληψη και τη διόρθωση των μακροοικονομικών ανισορροπιών. Βάσει αυτού του νέου πλαισίου, το Συμβούλιο μπορεί να εκδώσει σύσταση με την οποία αναγνωρίζεται η ύπαρξη υπέρμετρης ανισορροπίας εάν ένα κράτος μέλος δεν εκπληρώσει τις μεταρρυθμιστικές και επενδυτικές δεσμεύσεις που περιγράφονται στο εθνικό μεσοπρόθεσμο δημοσιονομικό-διαρθρωτικό σχέδιό του με στόχο την εφαρμογή των σχετικών ειδικών ανά χώρα συστάσεων στο πλαίσιο της ΔΜΑ. Επιπλέον, τα κράτη μέλη που ακολουθούν διαδικασία υπέρμετρης ανισορροπίας, πρέπει να υποβάλουν αναθεωρημένο μεσοπρόθεσμο δημοσιονομικό-διαρθρωτικό σχέδιο, το οποίο θα αποτελέσει το σχέδιο διορθωτικών ενεργειών βάσει του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1176/2011.
Επιτεύγματα
Από την έναρξη της ΔΜΑ το 2012, ο αριθμός των κρατών μελών που:
Η Επιτροπή δεν έχει ακόμη προτείνει την έναρξη της διαδικασίας υπερβολικών ανισορροπιών, παρά το γεγονός ότι το Συμβούλιο και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχουν ζητήσει να αξιοποιείται στο έπακρο η διαδικασία και να εφαρμόζεται το διορθωτικό σκέλος της όπου ενδείκνυται.
Όλες οι χώρες που αντιμετωπίζουν ανισορροπίες υπόκεινται σε διαδικασία ειδικής παρακολούθησης, η οποία είναι πιο αυστηρή για τις χώρες με υπερβολικές ανισορροπίες και περιλαμβάνει διάλογο με τις εθνικές αρχές, επισκέψεις εμπειρογνωμόνων και τακτικές εκθέσεις προόδου. Το στοιχείο αυτό θα πρέπει επίσης να συμβάλλει στην παρακολούθηση της εφαρμογής των συστάσεων ανά χώρα στα οικεία κράτη μέλη.
Εάν ένα κράτος μέλος θεωρείται ότι διατρέχει κίνδυνο μακροοικονομικών ανισορροπιών, ορισμένες ή όλες οι συστάσεις ανά χώρα που εκδίδονται από το Συμβούλιο στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου μπορεί να βασίζονται στη ΔΜΑ. Με την πάροδο των ετών, ο αριθμός των εν λόγω συστάσεων έχει αυξηθεί, αλλά το επίπεδο υλοποίησής τους δεν έχει αυξηθεί.
Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου
Με την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας, το Κοινοβούλιο έγινε συννομοθέτης όσον αφορά τον καθορισμό των κανόνων για την πολυμερή εποπτεία (άρθρο 121 παράγραφος 6 της ΣΛΕΕ).
Με τις νομοθετικές πράξεις όσον αφορά τη μακροοικονομική εποπτεία θεσπίζεται ο οικονομικός διάλογος. Για να ενισχυθεί ο διάλογος μεταξύ των θεσμικών οργάνων της Ένωσης, ειδικότερα δε του Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής, και να διασφαλιστεί μεγαλύτερη διαφάνεια και λογοδοσία, η αρμόδια επιτροπή του Κοινοβουλίου μπορεί να καλέσει τον Πρόεδρο του Συμβουλίου, την Επιτροπή, τον Πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και/ή τον Πρόεδρο της Ευρωομάδας, για να συζητήσουν τις αποφάσεις τους ή να παρουσιάσουν τις δραστηριότητές τους στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου. Στο πλαίσιο του διαλόγου αυτού, το Κοινοβούλιο μπορεί επίσης να παράσχει ευκαιρία συμμετοχής σε ανταλλαγή απόψεων με κράτος μέλος που υπόκειται σε σύσταση του Συμβουλίου στο πλαίσιο της ΔΥΑ.
Στα τέλη του φθινοπώρου, το Κοινοβούλιο εκφράζει τη γνώμη του όσον αφορά τον υπό εξέλιξη κύκλο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου (συμπεριλαμβανομένων των συστάσεων ανά χώρα που εκδίδει το Συμβούλιο), συνεκτιμώντας την έκβαση μιας κοινής συνεδρίασης με τους εκπροσώπους των αρμόδιων επιτροπών των εθνικών κοινοβουλίων.
Στο πλαίσιο της ΔΜΑ, η Επιτροπή συνεργάζεται με το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο για τον καθορισμό της δέσμης μακροοικονομικών δεικτών που θα συμπεριληφθούν στον πίνακα αποτελεσμάτων, ο οποίος χρησιμοποιείται για την παρακολούθηση ενδεχόμενων μακροοικονομικών ανισορροπιών στα κράτη μέλη. Τον Φεβρουάριο του 2020 η Επιτροπή προχώρησε σε επανεξέταση του πλαισίου οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ, μεταξύ άλλων και σε αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των κανονισμών ΔΜΑ και της προόδου που σημειώθηκε όσον αφορά τον μεγαλύτερο συντονισμό των οικονομικών πολιτικών και τη συνεχή σύγκλιση των οικονομικών επιδόσεων των κρατών μελών.
Το Κοινοβούλιο προωθεί τη συμμετοχή των εθνικών κοινοβουλίων μέσω ετήσιων συσκέψεων με μέλη των αντίστοιχων επιτροπών τους. Επιπλέον, σύμφωνα με τις νομικές και πολιτικές ρυθμίσεις κάθε κράτους μέλους, τα εθνικά κοινοβούλια θα πρέπει να συμμετέχουν δεόντως στο Ευρωπαϊκό Εξάμηνο και στην κατάρτιση των προγραμμάτων σταθερότητας, των προγραμμάτων σύγκλισης και των εθνικών προγραμμάτων μεταρρυθμίσεων, προς ενίσχυση της διαφάνειας, της ίδιας ευθύνης και της λογοδοσίας σε σχέση με τις αποφάσεις που λαμβάνονται.
Maja Sabol / Samuel De Lemos Peixoto