Region Pacyfiku
Ta nota tematyczna wyjaśnia stosunki, partnerstwa i umowy UE z 17 państwami oraz trzema krajami i terytoriami zamorskimi stowarzyszonymi z UE w regionie Pacyfiku. Wyszczególniono w niej partnerstwa między UE a Australią, UE a Nową Zelandią oraz między UE a 15 państwami uznanymi przez UE za państwa wyspiarskie Pacyfiku. Omówiono również zaangażowanie Parlamentu Europejskiego w rozwój umowy z Samoa oraz jego współpracę międzyparlamentarną z krajami regionu Pacyfiku.
Podstawa prawna
- Traktat o Unii Europejskiej: Tytuł V (Działania zewnętrzne UE);
- Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej: Tytuły I–III i V (wspólna polityka handlowa; współpraca na rzecz rozwoju i pomoc humanitarna; umowy międzynarodowe);
- Umowa ramowa UE–Australia;
- Umowa o partnerstwie w zakresie stosunków i współpracy UE–Nowa Zelandia (PARC);
- Umowa o partnerstwie między Unią Europejską i jej państwami członkowskimi, z jednej strony, a członkami Organizacji Państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku (OACPS), z drugiej strony (umowa z Samoa).
- Fidżi, Papua-Nowa Gwinea, Wyspy Salomona i Timor Wschodni, które łącznie stanowią 90% obszaru regionu i jego populacji;
- 11 państw Pacyfiku, które wraz z Wyspami Salomona zostały uznane przez ONZ za małe rozwijające się państwa wyspiarskie Pacyfiku: Wyspy Cooka, Kiribati, Mikronezja, Nauru, Niue, Palau, Wyspy Marshalla, Samoa, Tonga, Tuvalu oraz Vanuatu.
- rezolucja w sprawie przyszłości stosunków AKP–UE po roku 2020 (4 października 2016 r.);
- rezolucja w sprawie zbliżających się negocjacji na temat nowej umowy o partnerstwie między Unią Europejską a grupą państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku (14 czerwca 2018 r.);
- rezolucja w sprawie toczących się negocjacji na temat nowej umowy o partnerstwie między Unią Europejską a grupą państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku (28 listopada 2019 r.).
UE i region Pacyfiku
UE i region Pacyfiku łączą długoletnie stosunki, wspólne wartości oraz silne więzi gospodarcze i handlowe. UE zawarła w tym regionie partnerstwa z Australią, Nową Zelandią, 15 państwami wyspiarskimi Pacyfiku oraz trzema krajami i terytoriami zamorskimi stowarzyszonymi z UE.
UE, Australia i Nowa Zelandia to partnerzy o zbieżnych poglądach, którzy wyznają podobne wartości i mają wspólne interesy. UE utrzymuje też z nimi bliskie stosunki na szczeblu rządu i sektora prywatnego, koncentrujące się na szerokim spektrum takich kwestii jak zmiana klimatu i ograniczenie ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi, oparty na regułach handel światowy, bezpieczeństwo i rozwój, badania technologiczne oraz prawa człowieka.
Tradycyjnie podstawą stosunków UE z wyspami Pacyfiku jest współpraca na rzecz rozwoju w kontekście partnerstwa między UE a członkami OACPS. W ostatnich latach stosunki te rozszerzono o inne sektory, takie jak środowisko, dobre rządy, energia, zmiana klimatu, rybołówstwo i prawa człowieka.
A. Australia i Nowa Zelandia
1. Australia
Początki długoletniego partnerstwa między UE a Australią sięgają lat 60. ubiegłego wieku. Podstawą aktualnych stosunków jest umowa ramowa między UE a Australią z 2017 r., której głównymi elementami są dialog polityczny, kwestie bezpieczeństwa, współpraca międzynarodowa, gospodarka i handel, wymiar sprawiedliwości, kultura i edukacja, energia i środowisko. Umowa ta weszła w życie w październiku 2022 r.
Australia jest ważnym partnerem handlowym UE. W 2022 r. UE była trzecim co do wielkości partnerem Australii w dwustronnym handlu towarami, którego całkowita wartość wyniosła 56,4 mld EUR. Australia zajmuje 18. miejsce wśród partnerów handlowych UE, która eksportuje do tego kraju głównie maszyny i chemikalia. Z Australii do UE przywozi się przede wszystkim minerały, surowce i fabrykaty.
UE i Australia negocjują od 2018 r. kompleksową umowę o wolnym handlu, która ułatwiłaby wymianę handlową między nimi. W kwietniu 2023 r. w Brukseli odbyła się piętnasta runda negocjacji, jednak stronom nie udało się osiągnąć porozumienia, zwłaszcza w sprawie produktów rolnych. 31 sierpnia 2023 r. wznowiono kontakty dotyczące wolnego handlu w drodze telekonferencji między australijskim ministrem handlu Donem Farrellem a komisarzem UE ds. handlu Valdisem Dombrovskisem.
W listopadzie 2022 r. odbyło się spotkanie przywódców Australii i UE, na którym skoncentrowano się na rosyjskiej wojnie napastniczej przeciwko Ukrainie, zmieniającej się perspektywie strategicznej w regionie Indo-Pacyfiku, propagowaniu demokracji, praworządności, praw człowieka i wielostronnego porządku opartego na zasadach, zmianie klimatu, środowisku i różnorodności biologicznej, osiągnięciu celów zrównoważonego rozwoju ONZ, prawach człowieka i prawach pracowniczych, energii, transformacji cyfrowej i innych kwestiach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania.
W 2024 r. UE potwierdziła współpracę polityczną i gospodarczą na wysokim szczeblu zarówno z Australią, jak i Nową Zelandią. Obie strony odbywają regularne posiedzenia na szczeblu ministerialnym i parlamentarnym, na których omawiają kwestie bezpieczeństwa i wspólne działania w dziedzinie walki ze zmianą klimatu oraz współpracy gospodarczej i handlowej. Wznowienie negocjacji w sprawie umowy o wolnym handlu między UE a Australią zajęło jednak trochę czasu. 1 kwietnia 2024 r. europejska komisarz ds. energii Kadri Simson spotkała się w Sydney z australijskim ministrem ds. zmiany klimatu i energii Chrisem Bowenem oraz minister zasobów i minister ds. Terytorium Północnego Madeleine King. 8 kwietnia 2024 r. komisarz Simson ponownie spotkała się z minister King w Canberze, a 28 maja 2024 r. ministrowie UE i Australii (Madeleine King i Don Farrell) podpisali protokół ustaleń w sprawie surowców strategicznych. Krótko po wyborach europejskich z czerwca 2024 r. wznowiono bezpośrednią współpracę parlamentarną, a 2 grudnia 2024 r. w Brukseli odbyło się 43. posiedzenie międzyparlamentarne UE–Australia, a następnie 44. posiedzenie międzyparlamentarne w Canberze 27 października 2025 r.
W marcu 2026 r. UE i Australia zakończyły negocjacje w sprawie umowy o wolnym handlu. Umowa zniesie ponad 99 % ceł na wywóz z UE do Australii, co pozwoli unijnym eksporterom zaoszczędzić na cłach nawet 1 mld EUR rocznie. Oczekuje się, że w ciągu następnej dekady roczny wywóz z UE wzrośnie o 33 %, a do 2030 r. spodziewany jest wzrost PKB o 4 mld EUR. Umowa poprawi również dostęp UE do surowców krytycznych. Zapewnione zostaną również oznaczenia geograficzne dla towarów z UE, chroniące 396 produktów alkoholowych, rolnych i spożywczych. Australia zadbała jednak o pewną elastyczność w odniesieniu do niektórych oznaczeń geograficznych, przewidując okres stopniowego wycofywania.
Umowa o wolnym handlu chroni wrażliwe rynki rolne UE, przy czym UE zastrzega sobie prawo do wprowadzenia środków ochronnych w celu zapobiegania przesyceniu. Kluczowym elementem umowy o wolnym handlu są również australijsko-unijne inwestycje w zrównoważony rozwój. Obejmuje to wiążące zobowiązanie do realizacji celów klimatycznych porozumienia paryskiego oraz do zachowania różnorodności biologicznej, zrównoważonego rybołówstwa i leśnictwa. Ponadto umowa o wolnym handlu zliberalizuje handel towarami i usługami łagodzącymi zmianę klimatu oraz inwestycje w takie towary i usługi, znosząc cła na energię ze źródeł odnawialnych i produkty energooszczędne.
Wraz z umową o wolnym handlu Australia i UE rozpoczęły również formalne negocjacje w sprawie przystąpienia Australii do programu „Horyzont Europa”, sztandarowego unijnego programu finansowania na rzecz doskonałości naukowej i innowacji o wartości 93,5 mld EUR. Wzmocni to współpracę badawczą i edukacyjną między Australią a UE. Australia uczestniczy już w programie, a australijscy naukowcy i australijskie organizacje wnoszą wkład w ponad 200 projektów w ramach programu „Horyzont Europa” dotyczących surowców krytycznych, innowacji cyfrowych, zdrowia i czystej energii. Pełne stowarzyszenie w ramach programu „Horyzont Europa” umożliwiłoby australijskim badaczom dostęp do unijnego finansowania.
2. Nowa Zelandia
Stosunki między UE a Nową Zelandią reguluje obecnie umowa o partnerstwie w zakresie stosunków i współpracy, która została podpisana w październiku 2016 r. i weszła w życie w lipcu 2022 r. Ułatwia ona dwustronne zaangażowanie dzięki wzmocnieniu dialogu politycznego i poprawie współpracy w kwestiach gospodarczych i handlowych oraz w wielu innych dziedzinach, począwszy od innowacji, edukacji i kultury po migrację, zwalczanie terroryzmu, walkę z przestępczością zorganizowaną i cyberprzestępczością oraz współpracę sądową.
Pierwsze posiedzenie Wspólnego Komitetu po wejściu w życie umowy odbyło się w lutym 2023 r., a drugie – 27 maja 2024 r. w Brukseli. Ich głównym tematem była polityka zagraniczna, zwłaszcza w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę i ekspansji Chin, a także kwestie bezpieczeństwa, handlu, badań i innowacji, zrównoważonego rozwoju, praw człowieka i wymiaru sprawiedliwości. Przywódcy z zadowoleniem przyjęli zakończenie negocjacji w sprawie umowy o wolnym handlu między UE a Nową Zelandią i stowarzyszenia Nowej Zelandii z programem badawczym „Horyzont Europa” oraz podpisanie umowy o wymianie danych osobowych.
UE i Nowa Zelandia ściśle współpracują w zakresie polityki handlowej, zarówno dwustronnie, jak i w ramach WTO – systemu handlowego opartego na zasadach. W 2024 r. UE była czwartym co do wielkości partnerem handlowym Nowej Zelandii, odpowiadającym za 6,6 % całkowitego wywozu Nowej Zelandii i 12,5 % jej przywozu. Nowa Zelandia i UE zgodziły się pogłębić współpracę w zakresie zmiany klimatu, w tym poprzez dialog wysokiego szczebla na temat klimatu i rolnictwa, w związku z unijnym dialogiem strategicznym w dziedzinie rolnictwa. Dwustronne stosunki parlamentarne nadal się rozwijają, a te wspólne zobowiązania omówiono również na 28. posiedzeniu międzyparlamentarnym UE–Nowa Zelandia, które odbyło się 17 października 2024 r. w Brukseli, oraz na 29. posiedzeniu międzyparlamentarnym UE–Nowa Zelandia, które odbyło się w dniach 21–23 lipca 2025 r. w Wellington.
B. Państwa wyspiarskie Pacyfiku
UE zawarła partnerstwo z następującymi 15 państwami wyspiarskimi Pacyfiku:
Łączna powierzchnia 15 państw wyspiarskich Pacyfiku wynosi 528 000 km². Należą one do OACPS. Stosunki UE z tymi państwami koncentrują się na współpracy na rzecz rozwoju, zarządzaniem oceanami i zmianie klimatu.
Strategię UE wobec tych państw określono we wspólnym komunikacie z 2012 r. zatytułowanym „W kierunku odnowionego partnerstwa na rzecz rozwoju między UE a regionem Pacyfiku” i zaktualizowano w unijnej strategii współpracy w regionie Indo-Pacyfiku w 2021 r. Strategia ta opierała się wtedy na umowie z Kotonu zawartej z państwami OACPS. W listopadzie 2023 r. UE i OACPS oficjalnie podpisały nową umowę o partnerstwie – umowę z Samoa. Główne elementy nowej umowy to współpraca w dziedzinie handlu i inwestycji, rozwój i regionalizacja. Umowa obejmuje wiele obszarów, takich jak zrównoważony rozwój i wzrost gospodarczy, prawa człowieka oraz pokój i bezpieczeństwo. Jej celem jest promowanie integracji regionalnej. Umowa jest tymczasowo stosowana od 1 stycznia 2024 r. Stanowi nowe ramy prawne i reguluje stosunki polityczne, gospodarcze i w zakresie współpracy między UE a członkami OACPS na okres 20 lat.
C. Kraje i terytoria zamorskie stowarzyszone z UE
Istnieje trzynaście krajów i terytoriów zamorskich stowarzyszonych z UE, położonych w różnych częściach świata. Nie są to niezależne narody, lecz zależą one w różnym stopniu od trzech państw członkowskich UE, z którymi utrzymują szczególne powiązania – Danii, Francji i Niderlandów. W regionie Pacyfiku znajdują się trzy kraje i terytoria zamorskie stowarzyszone z UE, które są powiązane z Francją: Nowa Kaledonia, Polinezja Francuska oraz Wallis i Futuna.
D. Umowa z Samoa
Umowa z Samoa opiera się na wspólnej podstawie, która określa wartości i zasady łączące obie strony. Ponadto wprowadza trzy szczegółowe protokoły regionalne dla Afryki, Karaibów i Pacyfiku w celu promowania integracji regionalnej. Protokoły regionalne umożliwiają ustanowienie autonomicznych struktur na potrzeby niezależnego utrzymywania stosunków z UE i trzema poszczególnymi zaangażowanymi regionami (zob. 5.6.6). Umowa przewiduje również silny wymiar parlamentarny dzięki stałemu Wspólnemu Zgromadzeniu Parlamentarnemu OACPS–UE, pełniącemu wyraźną rolę konsultacyjną. Ponadto, aby odzwierciedlić silny wymiar regionalny nowej umowy, objęto nią również trzy regionalne zgromadzenia parlamentarne, które mają działać niezależnie i również pełnią jasno określoną rolę konsultacyjną.
Parlament Europejski wyraził swoje stanowisko w sprawie rozwoju umowy z Samoa w trzech rezolucjach:
W rezolucjach tych Parlament Europejski przychylnie odniósł się do ogólnej struktury współpracy między OACPS a UE i przypomniał, że należy wzmocnić parlamentarny wymiar tego partnerstwa. UE jest piątym co do wielkości partnerem handlowym regionu Pacyfiku w ramach OACPS, a wartość wymiany handlowej w 2024 r. wyniosła 3,8 mld EUR. Umowa o partnerstwie gospodarczym między UE a regionem Pacyfiku została ratyfikowana przez Parlament w styczniu 2011 r., a przez Papuę-Nową Gwineę w maju 2011 r. Rząd Fidżi rozpoczął stosowanie umowy w lipcu 2014 r. Samoa przystąpiło do umowy i zaczęło ją stosować w grudniu 2018 r. Wyspy Salomona również przystąpiły do umowy i zaczęły ją stosować w maju 2020 r. W grudniu 2024 r. Parlament Europejski zatwierdził przystąpienie do umowy o partnerstwie gospodarczym Tonga, Niue i Tuvalu.
UE jest trzecim – po Australii i Japonii – darczyńcą pomocy rozwojowej dla OACPS. Pomoc rozwojowa UE dla regionu Pacyfiku na lata 2021–2027 wynosi ok. 750 mln EUR (w tym wsparcie dla krajów i terytoriów zamorskich w regionie Pacyfiku).
Unijny Instrument Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej (Globalny wymiar Europy) wszedł w życie w 2021 r. i stał się głównym instrumentem finansowania współpracy i rozwoju UE z krajami partnerskimi w ramach długoterminowego budżetu UE na lata 2021–2027. Objął on m.in. Europejski Fundusz Rozwoju (EFR), który wcześniej znajdował się poza budżetem UE. Włączenie EFR do budżetu unijnego wzmacnia uprawnienia kontrolne Parlamentu Europejskiego i przyczynia się do większej legitymacji publicznej i politycznej widoczności całej pomocy zewnętrznej UE.
Państwa wyspiarskie Pacyfiku stoją w obliczu poważnych wyzwań rozwojowych i klimatycznych. Jeżeli chodzi o zmianę klimatu, UE i małe rozwijające się państwa wyspiarskie z regionu Pacyfiku poparły zawarcie porozumienia paryskiego na 21. Konferencji Stron Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w Sprawie Zmian Klimatu w 2015 r. (COP21). 23. sesja (COP23) pod przewodnictwem Fidżi odbyła się w dniach 6–17 listopada 2017 r. w Bonn w Niemczech.
Partnerem UE do rozmów w sprawie finansowania rozwoju i negocjacji handlowych jest Forum Wysp Pacyfiku – polityczne zgrupowanie liczące 18 członków. W jego skład wchodzą: Australia, Wyspy Cooka, Mikronezja, Fidżi, Kiribati, Nauru, Nowa Zelandia, Niue, Palau, Papua-Nowa Gwinea, Wyspy Marshalla, Samoa, Wyspy Salomona, Tonga, Tuvalu, Vanuatu, Nowa Kaledonia i Polinezja Francuska.
W sierpniu 2025 r. wraz z podpisaniem deklaracji z Natadoli utworzono Zgromadzenie Międzyparlamentarne Pacyfiku. Jest to regionalne stowarzyszenie parlamentów i zgromadzeń ustawodawczych wysp Pacyfiku promujące kontakty i dialog międzyparlamentarny, współpracę oraz wymianę doświadczeń i wiedzy między jego członkami. Jego siedziba znajduje się na Tahiti, gdzie odbędzie się pierwsze walne zgromadzenie we wrześniu 2026 r.
Rola Parlamentu Europejskiego
Parlament Europejski nawiązał stosunki z parlamentami Australii i Nowej Zelandii w 1979 r., kiedy to powołano Delegację Parlamentu Europejskiego ds. Stosunków z Australią i Nową Zelandią. Od tego czasu delegacja ta regularnie organizowała posiedzenia międzyparlamentarne z parlamentami Australii i Nowej Zelandii, aby wspierać stosunki z obydwoma krajami oraz omawiać kwestie będące przedmiotem wspólnego zainteresowania, m.in. w dziedzinie rolnictwa, energii, środowiska i zmiany klimatu, rozwoju i współpracy gospodarczej, nauki i technologii, handlu, wspierania globalnego i regionalnego bezpieczeństwa w regionie Azji i Pacyfiku, zwalczania terroryzmu oraz praw człowieka. W grudniu 2022 r. w Brukseli odbyło się 42. posiedzenie międzyparlamentarne UE–Australia. W lutym 2023 r. w Wellington i Christchurch odbyło się 27. posiedzenie międzyparlamentarne UE–Nowa Zelandia.
W stosunkach z innymi państwami regionu Pacyfiku Parlament reprezentuje Delegacja Parlamentu Europejskiego do Zgromadzenia Parlamentarnego Pacyfik–UE, w której zasiada równa liczba przedstawicieli UE i regionu Pacyfiku. Głównym zadaniem delegacji jest przygotowywanie posiedzeń Zgromadzenia Parlamentarnego Pacyfik–UE, ocena i monitorowanie działalności Parlamentu Europejskiego, organizowanie spotkań z liderami regionu Pacyfiku oraz omawianie aktualnych zagadnień związanych z realizacją umowy z Samoa. Pierwsza sesja Wspólnego Zgromadzenia Parlamentarnego OACPS–UE (w której uczestniczyli również przedstawiciele państw Afryki i Karaibów) odbyła się w Luandzie w Angoli 21 lutego 2024 r. pod hasłem „Nowa era w stosunkach między OACPS a UE – w kierunku partycypacyjnego partnerstwa”. Przy okazji tego posiedzenia odbyło się posiedzenie inauguracyjne Zgromadzenia Parlamentarnego Pacyfik–UE.
Tę notę tematyczną przygotowały sekretariaty Parlamentu Europejskiego obsługujące delegacje ds. stosunków z wyspami Pacyfiku oraz Australią i Nową Zelandią. Więcej informacji na stronach internetowych Delegacji Parlamentu Europejskiego do Zgromadzenia Parlamentarnego Pacyfik–UE oraz Delegacji Parlamentu Europejskiego ds. Stosunków z Australią i Nową Zelandią.
Jonas KRAFT / Niccolò RINALDI