Justitiële samenwerking in strafzaken
Op deze infopagina wordt uitgelegd dat justitiële samenwerking in strafzaken in de EU berust op het beginsel van de wederzijdse erkenning van rechterlijke uitspraken en beslissingen. Daarbij worden maatregelen genomen om de wetten van de lidstaten op diverse punten onderling op elkaar af te stemmen. Met het Verdrag van Lissabon is een stevigere rechtsgrond gelegd voor de ontwikkeling van een strafrechtelijke ruimte en heeft het Europees Parlement tevens nieuwe bevoegdheden gekregen.
Rechtsgrond
- De artikelen 82 tot en met 86 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU).
- de Commissie deelt haar initiatiefrecht met de lidstaten, op voorwaarde dat die een kwart van de leden van de Raad vertegenwoordigen (artikel 76 VWEU);
- het Parlement wordt slechts geraadpleegd met betrekking tot specifieke maatregelen op het gebied van justitiële samenwerking in strafzaken. Deze maatregelen moeten vervolgens unaniem door de Raad worden goedgekeurd. Bij gebrek aan unanimiteit binnen de Raad kunnen negen of meer lidstaten alsnog besluiten nauwer te gaan samenwerken.
- richtlijn betreffende het recht op vertolking en vertaling in strafprocedures (Richtlijn 2010/64/EU van 20 oktober 2010);
- richtlijn betreffende het recht op informatie in strafprocedures (Richtlijn 2012/13/EU van 22 mei 2012);
- richtlijn betreffende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de vrijheidsbeneming (Richtlijn 2013/48/EU van 22 oktober 2013);
- richtlijn betreffende de versterking van bepaalde aspecten van het vermoeden van onschuld en van het recht om in strafprocedures bij de terechtzitting aanwezig te zijn (Richtlijn (EU) 2016/343 van 9 maart 2016);
- richtlijn betreffende procedurele waarborgen voor kinderen die verdachte of beklaagde zijn in een strafprocedure (Richtlijn (EU) 2016/800 van 11 mei 2016);
- richtlijn betreffende rechtsbijstand voor verdachten en beklaagden in strafprocedures en voor gezochte personen in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel (Richtlijn (EU) 2016/1919 van 26 oktober 2016);
- verordening betreffende de overdracht van strafvervolging (Verordening (EU) 2024/3011 van 27 november 2024).
- richtlijn over het gebruik van persoonsgegevens van passagiers (PNR-gegevens) voor het voorkomen, opsporen, onderzoeken en vervolgen van terroristische misdrijven en ernstige criminaliteit (Richtlijn (EU) 2016/681 van 27 april 2016);
- richtlijn inzake terrorismebestrijding en ter vervanging van Kaderbesluit 2002/475/JBZ van de Raad en tot wijziging van Besluit 2005/671/JBZ van de Raad (Richtlijn (EU) 2017/541 van 15 maart 2017);
- verordening inzake het tegengaan van de verspreiding van terroristische online-inhoud (Verordening (EU) 2021/784 van 29 april 2021);
- verordening inzake de uitwisseling van digitale informatie in terrorismezaken, tot wijziging van Verordening (EU) 2018/1727 van het Europees Parlement en de Raad en van Besluit 2005/671/JBZ van de Raad (Verordening (EU) 2023/2131 van 4 oktober 2023).
- richtlijn over aanvallen op informatiesystemen en ter vervanging van Kaderbesluit 2005/222/JBZ van de Raad (richtlijn cybercriminaliteit) (Richtlijn 2013/40/EU van 12 augustus 2013);
- richtlijn betreffende de bevriezing en confiscatie van hulpmiddelen en opbrengsten van misdrijven in de Europese Unie (Richtlijn 2014/42/EU van 3 april 2014);
- richtlijn betreffende strafrechtelijke sancties voor marktmisbruik (richtlijn marktmisbruik) (Richtlijn 2014/57/EU van 16 april 2014);
- richtlijn betreffende de strafrechtelijke bescherming van de euro en andere munten tegen valsemunterij en ter vervanging van Kaderbesluit 2000/383/JBZ van de Raad (Richtlijn 2014/62/EU van 15 mei 2014);
- richtlijn betreffende de strafrechtelijke bestrijding van fraude die de financiële belangen van de Unie schaadt (Richtlijn (EU) 2017/1371 van 5 juli 2017);
- richtlijn tot wijziging van Richtlijn (EU) 2015/849 inzake de voorkoming van het gebruik van het financiële stelsel voor het witwassen van geld of terrorismefinanciering en tot wijziging van de Richtlijnen 2009/138/EG en 2013/36/EU (Richtlijn (EU) 2018/843 van 30 mei 2018);
- richtlijn inzake de strafrechtelijke bestrijding van het witwassen van geld (Richtlijn (EU) 2018/1673 van 23 oktober 2018);
- verordening inzake de wederzijdse erkenning van bevriezingsbevelen en confiscatiebevelen (Verordening (EU) 2018/1805 van 14 november 2018);
- richtlijn betreffende de bestrijding van fraude met en vervalsing van niet-contante betaalmiddelen en ter vervanging van Kaderbesluit 2001/413/JBZ van de Raad (Richtlijn (EU) 2019/713 van 17 april 2019);
- richtlijn betreffende ontneming en confiscatie van vermogensbestanddelen (Richtlijn (EU) 2024/1260 van 24 april 2024);
- verordening tot voorkoming van het gebruik van het financiële stelsel voor witwassen of terrorismefinanciering (Verordening (EU) 2024/1624 van 31 mei 2024).
- richtlijn betreffende het Europees onderzoeksbevel in strafzaken (Richtlijn 2014/41/EU van 3 april 2014);
- verordening betreffende het Agentschap van de Europese Unie voor het operationeel beheer van grootschalige IT-systemen op het gebied van vrijheid, veiligheid en recht (eu-LISA) (Verordening (EU) 2018/1726 van 14 november 2018);
- verordening betreffende de instelling, de werking en het gebruik van het Schengeninformatiesysteem (SIS) op het gebied van politiële en justitiële samenwerking in strafzaken (Verordening (EU) 2018/1862 van 28 november 2018);
- verordening tot invoering van een gecentraliseerd systeem voor de vaststelling welke lidstaten over informatie beschikken inzake veroordelingen van onderdanen van derde landen en staatlozen (Ecris-TCN) ter aanvulling van het Europees Strafregisterinformatiesysteem en tot wijziging van Verordening (EU) 2018/1726 (Verordening (EU) 2019/816 van 17 april 2019); deze verordening houdt verband met de richtlijn betreffende de uitwisseling van informatie over onderdanen van derde landen en betreffende het Europees Strafregisterinformatiesysteem (Ecris), en ter vervanging van Kaderbesluit 2009/315/JBZ van de Raad (Richtlijn (EU) 2019/884 van 17 april 2019);
- verordening tot vaststelling van een kader voor interoperabiliteit tussen de Unie-informatiesystemen op het gebied van politiële en justitiële samenwerking, asiel en migratie (Verordening (EU) 2019/818 van 20 mei 2019);
- richtlijn betreffende de uitwisseling van informatie tussen de rechtshandhavingsinstanties van de lidstaten en tot intrekking van Kaderbesluit 2006/960/JBZ van de Raad (Richtlijn (EU) 2023/977 van 10 mei 2023);
- verordening betreffende het Europees verstrekkingsbevel en het Europees bewaringsbevel voor elektronisch bewijsmateriaal in strafzaken en de tenuitvoerlegging van vrijheidsstraffen als gevolg van een strafprocedure (Verordening (EU) 2023/1543 van 12 juli 2023);
- richtlijn tot vaststelling van geharmoniseerde regels inzake de aanwijzing van aangewezen vestigingen en de aanstelling van wettelijke vertegenwoordigers ten behoeve van de vergaring van elektronisch bewijsmateriaal in strafprocedures (Richtlijn (EU) 2023/1544 van 12 juli 2023).
- richtlijn inzake de voorkoming en bestrijding van mensenhandel en de bescherming van slachtoffers daarvan (Richtlijn 2011/36/EU van 5 april 2011);
- richtlijn ter bestrijding van seksueel misbruik en seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie (Richtlijn 2011/93/EU van 13 december 2011);
- richtlijn betreffende het Europees beschermingsbevel (Richtlijn 2011/99/EU van 13 december 2011);
- richtlijn tot vaststelling van minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van strafbare feiten (Richtlijn 2012/29/EU van 25 oktober 2012);
- richtlijn ter bestrijding van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld (Richtlijn (EU) 2024/1385 van 14 mei 2024);
- richtlijn tot wijziging van Richtlijn 2011/36/EU inzake de voorkoming en bestrijding van mensenhandel en de bescherming van slachtoffers daarvan (Richtlijn (EU) 2024/1712 van 13 juni 2024).
Doelstellingen
Door de geleidelijke afschaffing van de grenscontroles in de EU is het vrije verkeer van EU-burgers aanzienlijk vereenvoudigd, maar tegelijk is het voor criminelen gemakkelijker geworden om over de grenzen heen te opereren. In het kader van de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht worden maatregelen genomen om de justitiële samenwerking in strafzaken tussen de lidstaten te bevorderen, met als doel grensoverschrijdende criminaliteit aan te pakken. Het uitgangspunt is het beginsel van wederzijdse erkenning. Er zijn specifieke maatregelen genomen om transnationale criminaliteit en terrorisme te bestrijden en ervoor te zorgen dat de rechten van slachtoffers, verdachten en gevangenen in de hele EU worden beschermd.
Resultaten
A. Belangrijkste wetgevingshandelingen van de EU inzake justitiële samenwerking in strafzaken
1. Vaststellingsprocedures
Overeenkomstig het VWEU worden de meeste maatregelen op het gebied van justitiële samenwerking in strafzaken volgens de gewone wetgevingsprocedure vastgesteld en zijn ze onderworpen aan rechterlijke toetsing door het Hof van Justitie van de Europese Unie. Toch zijn justitiële samenwerking in strafzaken alsook politiële samenwerking niet volledig in het EU-kader opgenomen — ook als de bijzondere aspecten van de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht, namelijk de opt-outregelingen voor Ierland en Denemarken (zie de Protocollen nr. 21 en nr. 22 bij het VWEU) en een bevoorrechte rol voor de nationale parlementen (zie de Protocollen nr. 1 en nr. 2) buiten beschouwing worden gelaten. Ook hebben deze beleidsterreinen een aantal van hun oorspronkelijke aspecten daterend van vóór het Verdrag van Lissabon behouden:
2. Belangrijkste wetgevingshandelingen die volgens de gewone wetgevingsprocedure zijn vastgesteld
a. Gemeenschappelijke minimumnormen voor strafprocedures:
b. Terrorismebestrijding:
c. Bestrijding van corruptie, cybercriminaliteit, fraude en het witwassen van geld:
d. Uitwisseling van informatie tussen de lidstaten en EU-agentschappen:
e. Bescherming van slachtoffers:
B. Agentschappen die zich bezighouden met justitiële samenwerking in strafzaken en andere verwante organen
1. Agentschap van de Europese Unie voor justitiële samenwerking in strafzaken (Eurojust)
Eurojust stimuleert en verbetert de coördinatie van onderzoek en vervolgingen alsook de samenwerking tussen de autoriteiten van de lidstaten. Het agentschap faciliteert met name de uitvoering van verzoeken om internationale wederzijdse rechtshulp en de uitvoering van uitleveringsverzoeken. Eurojust ondersteunt de autoriteiten van de lidstaten op alle mogelijke manieren om ervoor te zorgen dat nationaal onderzoek naar en de vervolging van grensoverschrijdende criminaliteit doelmatiger verlopen.
Eurojust kan op verzoek een lidstaat bijstaan bij onderzoek en vervolging met betrekking tot de betrokken lidstaat en een derde land, indien door Eurojust met het derde land in kwestie een samenwerkingsovereenkomst is gesloten of indien is aangetoond dat er sprake is van een wezenlijk belang.
Eurojust houdt zich bezig met dezelfde soorten strafbare feiten als die waarvoor het Agentschap van de Europese Unie voor samenwerking op het gebied van rechtshandhaving (Europol) bevoegd is, zoals terrorisme, drugshandel, mensenhandel, valsemunterij, het witwassen van geld, cybercriminaliteit, criminaliteit in verband met eigendommen of openbare goederen, waaronder fraude en corruptie, strafbare feiten die de financiële belangen van de EU schaden, milieucriminaliteit en deelneming aan een criminele organisatie. Eurojust kan op verzoek van een lidstaat ook bijstand verlenen bij onderzoek naar en de vervolging van andere soorten strafbare feiten.
Naar aanleiding van de militaire agressie van Rusland tegen Oekraïne, die in februari 2022 begon, is sinds maart van dat jaar in Oekraïne een door Eurojust gesteund gezamenlijk onderzoeksteam van de EU (GOT) actief. Op 14 april 2023 kwamen de zeven leden van het GOT overeen om niet alleen vermeende oorlogsmisdaden, maar ook genocidemisdrijven in Oekraïne te onderzoeken. Het Internationaal Centrum voor de vervolging van het misdrijf agressie tegen Oekraïne (ICPA), een in Eurojust ingebed justitieel centrum, maakt de uitwisseling van bewijsmateriaal en een gemeenschappelijke vervolgingsstrategie mogelijk. Eurojust beschikt ook over een gegevensbank voor bewijsmateriaal van internationale kernmisdrijven om de werkzaamheden van het GOT en ander onderzoek naar internationale misdrijven te ondersteunen. Op 2 april 2024 heeft Eurojust deelgenomen aan de internationale conferentie “Restoring Justice for Ukraine” in Den Haag om de balans op te maken van de vooruitgang die is geboekt bij het onderzoeken van misdrijven, het vervolgen van daders en het coördineren van internationale inspanningen. Op 2 oktober 2025 organiseerde Eurojust een bijeenkomst met de Raad van Europa om de voorbereidende werkzaamheden te presenteren die in het ICPA zijn verricht met betrekking tot het toekomstige speciaal Tribunaal voor het misdrijf agressie tegen Oekraïne.
In september 2024 organiseerde Eurojust de officiële lancering van het Europees justitieel netwerk georganiseerde criminaliteit (EJOCN), dat dient als gespecialiseerd expertisecentrum dat de gerechtelijke autoriteiten bijstaat bij de bestrijding van georganiseerde criminaliteit.
In april 2022 publiceerde de Commissie een voorstel om het mandaat van Eurojust uit te breiden. Enkele weken later bereikten het Parlement en de Raad een akkoord over het herziene mandaat, waardoor Eurojust bewijzen van oorlogsmisdaden, genocide en misdaden tegen de menselijkheid kan bewaren, analyseren, opslaan en delen met de bevoegde gerechtelijke autoriteiten van de lidstaten en met het Internationaal Strafhof. De nieuwe Eurojust-verordening verscheen op 31 mei 2022 in het Publicatieblad van de EU en trad de dag erna in werking.
Het vorige rechtskader voor Eurojust (Besluit 2009/426/JBZ van de Raad inzake het versterken van Eurojust van 16 december 2008) is op 4 juni 2009 in werking getreden. Op 12 december 2019 werd Verordening (EU) 2018/1727 van kracht. Het huidige rechtskader voor Eurojust is Verordening (EU) 2022/838 van het Europees Parlement en de Raad van 30 mei 2022 tot wijziging van Verordening (EU) 2018/1727, wat betreft het bij Eurojust bewaren, analyseren en opslaan van bewijsmateriaal in verband met genocide, misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden en daarmee verband houdende strafbare feiten.
Eurojust publiceert jaarlijks een verslag. Op 15 mei 2025 bracht het zijn jaarverslag voor 2024 uit. Het aansturen van de justitiële respons van de EU op de oorlog in Oekraïne en het intensiveren van de samenwerking met niet-EU-landen stonden in 2024 centraal in de werkzaamheden van Eurojust. In januari 2025 publiceerden Eurojust en Europol een verslag getiteld “Common challenges in cybercrime”.
Eurojust is gevestigd in Den Haag, Nederland.
2. Het Europees Openbaar Ministerie (EOM)
De verordening van de Raad betreffende nauwere samenwerking bij de instelling van het EOM (Verordening (EU) 2017/1939 van de Raad van 12 oktober 2017) is sinds 20 november 2017 van kracht. Het Parlement heeft in zijn standpunt van 5 oktober 2017 zijn goedkeuring gehecht aan de ontwerpverordening van de Raad.
Het EOM is een onafhankelijke instantie die belast is met het opsporen, vervolgen en voor de rechter brengen van strafbare feiten die de EU-begroting schaden, zoals fraude, corruptie en grensoverschrijdende btw-fraude ter waarde van meer dan 10 miljoen EUR. De lijst van strafbare feiten zou in de toekomst kunnen worden uitgebreid met bijvoorbeeld terrorisme.
In 2019 hebben het Parlement en de Raad in onderlinge overeenstemming de eerste Europese hoofdaanklager, Laura Codruţa Kövesi, benoemd voor een ambtstermijn van zeven jaar, die niet kan worden verlengd.
Tot dusver hebben 24 lidstaten zich bij het EOM aangesloten. De resterende lidstaten die dat nog niet hebben gedaan, kunnen zich te allen tijde aansluiten. Het hoofdkantoor van het EOM is gevestigd in Luxemburg en zo ook de Europese hoofdaanklager en het college van Europese aanklagers uit alle deelnemende lidstaten. Zij geven leiding aan de dagelijkse werkzaamheden in het kader van de strafrechtelijke onderzoeken die door de gedelegeerde aanklagers worden uitgevoerd.
Het EOM is op 1 juni 2021 met zijn werkzaamheden begonnen en voert reeds veel verschillende onderzoeken uit. Daarnaast wordt gewerkt aan zaken zoals de aanpassing van de nationale rechtsstelsels aan EOM-verordeningen, benoemingen van gedelegeerde Europese aanklagers en de aanwerving van personeel.
Op 19 maart 2025 heeft het EOM zijn jaarverslag 2024 gepresenteerd tijdens een gezamenlijke vergadering van de Commissie begrotingscontrole en de Commissie burgerlijke vrijheden, justitie en binnenlandse zaken van het Parlement. Eind 2024 liepen er bij het EOM in totaal 2 666 onderzoeken (een stijging van 38 % ten opzichte van het voorgaande jaar), met een geraamde schade voor de EU-begroting van 24,8 miljard EUR (22,5 % meer dan in 2023). Meer dan de helft van de geraamde schade (13,15 miljard EUR) houdt verband met grensoverschrijdende btw-fraude, waarbij bijna altijd criminele organisaties betrokken zijn, wat een groot risico vormt voor de interne veiligheid.
De rol van het Europees Parlement
Het Parlement heeft van de bestrijding van criminaliteit en corruptie een politieke prioriteit gemaakt en aldus een belangrijke rol gespeeld bij de totstandkoming van EU-wetgeving op het gebied van justitiële samenwerking in strafzaken. Het Parlement heeft op gelijke voet met de Raad gewerkt aan justitiële samenwerking in strafzaken. De gewone wetgevingsprocedure is van toepassing op vrijwel alle gebieden van het strafrecht van de EU, op enkele uitzonderingen na, waaronder met name de goedkeuringsprocedure voor de instelling van het EOM.
Het belangrijkste instrument om justitiële samenwerking in strafzaken tussen de lidstaten tot stand te brengen, is Eurojust. Bij de hervorming van Eurojust heeft het Parlement zich hard gemaakt voor meer parlementaire controle en betere regels inzake gegevensbescherming.
Op 1 december 2020 organiseerde het Parlement de eerste interparlementaire commissievergadering (op afstand vanwege COVID-19) over de evaluatie van de activiteiten van Eurojust. De vergadering was gewijd aan een eerste beoordeling van de activiteiten van Eurojust door het Europees Parlement en de nationale parlementen overeenkomstig artikel 85 VWEU en Verordening (EU) 2018/1727. De tweede interparlementaire commissievergadering over de evaluatie van de activiteiten van Eurojust werd georganiseerd op 1 februari 2022, de derde vond plaats op 30 november 2022 en de vierde op 7 november 2023 in Brussel. De vijfde interparlementaire commissievergadering vond plaats op 2 december 2024 en de zesde op 20 november 2025.
Op 20 januari 2021 nam het Parlement een resolutie aan over de tenuitvoerlegging van het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten (en keurde het ook een uitvoeringsverslag goed over Kaderbesluit 2002/584/JBZ van de Raad van 13 juni 2002, dat vóór het Verdrag van Lissabon was aangenomen). In deze resolutie beoordeelde het Parlement de resultaten van de vereenvoudigde grensoverschrijdende procedure voor gerechtelijke overlevering die in 2004 de langdurige uitleveringsprocedures van de EU heeft vervangen en die berust op het beginsel van wederzijdse erkenning van rechterlijke beslissingen.
Op 6 oktober 2021 nam het Parlement een resolutie aan over artificiële intelligentie in het strafrecht en het gebruik ervan door politiële en gerechtelijke instanties in strafzaken. Op 13 maart 2024 heeft het Parlement zijn standpunt vastgesteld over het voorstel voor een verordening tot vaststelling van geharmoniseerde regels betreffende artificiële intelligentie (de AI-verordening, aangenomen op 13 juni 2024).
Het Parlement heeft onlangs verslagen en resoluties opgesteld over de volgende kwesties: voorkoming en bestrijding van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld, corruptiebestrijding, voorkoming en bestrijding van mensenhandel en de bescherming van slachtoffers van mensenhandel, de overdracht van strafvervolging, de rechten van slachtoffers, witwaspraktijken en de financiering van terrorisme, confiscatie en ontneming van vermogensbestanddelen, haatzaaiende uitlatingen op internet, de opsporing en verwijdering van materiaal van seksueel misbruik van kinderen, cybercriminaliteit, digitalisering van de rechtspraak, samenwerking op het gebied van rechtshandhaving, terrorisme en gewelddadige radicalisering en intrusieve spyware.
Op 12 maart 2024 heeft het Parlement zijn standpunt vastgesteld over een nieuwe richtlijn inzake inbreuken op EU-sancties. In december 2022 had de Commissie, als reactie op de Russische agressie tegen Oekraïne, deze richtlijn voorgesteld, die op 24 april 2024 werd aangenomen. Deze wetgeving bevat een definitie van strafbare feiten en sancties voor de schending van beperkende maatregelen van de EU, en het omzeilen van sancties wordt strafbaar gesteld.
Het beleidsterrein justitiële samenwerking in strafzaken is nog volop in ontwikkeling. De aandacht gaat met name uit naar manieren om pan-Europese dreigingen en criminaliteit doeltreffender te bestrijden. Het Parlement heeft specifieke maatregelen vastgesteld om terrorisme, transnationale criminaliteit, corruptie, fraude en het witwassen van geld te bestrijden en de rechten van slachtoffers, verdachten en gevangenen in de hele EU te beschermen. Ook zijn er verscheidene maatregelen vastgesteld om de uitwisseling van informatie tussen de lidstaten te verbeteren.
De derde plenaire vergadering van het forum op hoog niveau over de toekomst van het EU-strafrecht vond plaats op 1 en 2 oktober 2025 in Brussel.
Het Parlement zal zich buigen over de komende wetgevingsvoorstellen over de toekomst van Eurojust en over de regels ter bestrijding van georganiseerde criminaliteit, zoals aangekondigd in het werkprogramma van de Commissie voor 2026. Vervolgens zal het Parlement erover stemmen.
Deze infopagina is opgesteld door de beleidsondersteunende afdeling Justitie, Burgerlijke Vrijheden en Institutionele Zaken van het Europees Parlement. Meer informatie over dit onderwerp is te vinden op de website van de Commissie burgerlijke vrijheden, justitie en binnenlandse zaken.
Mariusz Maciejewski / Alessandro Davoli