Bescherming van persoonsgegevens
De bescherming van persoonsgegevens en de eerbiediging van het privéleven zijn juridisch afdwingbare grondrechten, die niet kunnen worden afgewogen tegen commerciële of politieke belangen. Het Europees Parlement heeft altijd onderstreept dat er een evenwicht moet zijn tussen de verhoging van de veiligheid en de bescherming van de mensenrechten, met inbegrip van de bescherming van gegevens en de persoonlijke levenssfeer. In mei 2018 is nieuwe EU-regelgeving in werking getreden die de grondrechten van de burger versterkt. Tegelijk zijn de regels voor bedrijven in het digitale tijdperk vereenvoudigd.
Rechtsgrondslag
Artikel 16 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU);
artikelen 7 en 8 van het EU-Handvest van de grondrechten.
Doelstellingen
De Unie moet ervoor zorgen dat het grondrecht op gegevensbescherming, dat is vastgelegd in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, consequent wordt toegepast. In het licht van de exponentiële groei van het volume van gegevensdoorgiften — waarbij de EU, de VS en Canada het grootste aandeel in deze groei hebben — moet het standpunt van de EU in verband met de bescherming van persoonsgegevens op alle EU-beleidsterreinen worden versterkt.
Resultaten
A. Institutioneel kader
1. Verdrag van Lissabon
Vóór de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon was de wetgeving met betrekking tot gegevensbescherming in de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht (RVVR) verdeeld over de eerste pijler (gegevensbescherming voor persoonlijke en commerciële doeleinden, met gebruik van de communautaire methode) en de derde pijler (gegevensbescherming voor rechtshandhavingsdoeleinden, op intergouvernementeel niveau). De besluitvormingsprocessen op deze twee gebieden verliepen dan ook volgens verschillende regels. De pijlerstructuur is verdwenen met het Verdrag van Lissabon, dat een stevigere basis biedt voor de ontwikkeling van een duidelijker en doelmatiger gegevensbeschermingssysteem en tegelijkertijd nieuwe bevoegdheden vastlegt voor het Parlement, dat medewetgever is geworden. In artikel 16 van het VWEU is bepaald dat het Parlement en de Raad de voorschriften vaststellen betreffende de bescherming van natuurlijke personen ten aanzien van de verwerking van persoonsgegevens door de instellingen, organen en instanties van de Unie, alsook door de lidstaten, bij de uitoefening van activiteiten die binnen het toepassingsgebied van het recht van de Unie vallen.
2. De strategische richtsnoeren op het gebied van vrijheid, veiligheid en recht
Na de programma’s van Tampere en Den Haag (van respectievelijk oktober 1999 en november 2004) keurde de Europese Raad in december 2009 het meerjarenprogramma betreffende de RVVR voor de periode 2010-2014 goed, het zogeheten programma van Stockholm. In zijn conclusies van juni 2014 stelde de Europese Raad de strategische richtsnoeren van de wetgevende en operationele programmering voor de komende jaren in de RVVR vast, overeenkomstig artikel 68 van het VWEU. Een van de hoofddoelstellingen is een betere bescherming van persoonsgegevens in de EU.
B. De belangrijkste wetgevingsinstrumenten voor gegevensbescherming
1. Handvest van de grondrechten van de EU
In de artikelen 7 en 8 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie worden de eerbiediging van het privéleven en de bescherming van persoonsgegevens erkend als nauw met elkaar verbonden maar afzonderlijke grondrechten.
2. Raad van Europa
a. Verdrag nr. 108 van 1981
Verdrag nr. 108 van de Raad van Europa van 28 januari 1981 tot bescherming van personen met betrekking tot de geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens was het eerste juridisch bindende internationale instrument op het gebied van gegevensbescherming. Het heeft tot doel aan alle natuurlijke personen de eerbiediging van hun rechten en fundamentele vrijheden te waarborgen, en met name hun recht op persoonlijke levenssfeer, met betrekking tot de geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens. Het protocol tot wijziging van dit Verdrag heeft tot doel het toepassingsgebied ervan te verruimen, het niveau van gegevensbescherming te verhogen en de doeltreffendheid ervan te verbeteren.
b. Europees Verdrag voor de rechten van de mens (EVRM)
In artikel 8 van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden van 4 november 1950 is het recht van eenieder op eerbiediging van het privé- en gezinsleven, de woning en de correspondentie vastgelegd.
3. Huidige wetgevingsinstrumenten van de EU over gegevensbescherming
a. Algemene verordening gegevensbescherming (AVG)
Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) is in mei 2018 van toepassing geworden. Deze regelgeving heeft tot doel alle EU-burgers te beschermen tegen inbreuken op de persoonlijke levenssfeer en inbreuken in verband met persoonsgegevens in een toenemend datagestuurde wereld, en tegelijk een duidelijker en consistenter kader tot stand te brengen voor bedrijven. De rechten van burgers omvatten de vereiste van duidelijke en uitdrukkelijke instemming met de verwerking van hun gegevens en het recht om duidelijke en begrijpelijke informatie hierover te ontvangen; het “recht om te worden vergeten”: burgers kunnen erom vragen dat hun gegevens worden gewist; het recht om gegevens over te dragen aan een andere dienstverlener (bijvoorbeeld bij het overstappen van het ene naar het andere sociale netwerk); en het recht om te worden geïnformeerd als gegevens zijn gehackt. De nieuwe regels zijn van toepassing op alle bedrijven die in de EU actief zijn, ook als ze buiten de EU gevestigd zijn. Daarnaast kunnen corrigerende maatregelen worden opgelegd, zoals waarschuwingen en bevelen, of sancties voor bedrijven die zich niet aan de regels houden.
Op 25 juli 2024 presenteerde de Europese Commissie haar Tweede verslag over de toepassing van de algemene verordening gegevensbescherming. Op 16 juli 2025 organiseerde de Commissie in Brussel een uitvoeringsdialoog over de toepassing van de AVG. Deze dialoog volgde op initiatieven zoals het omnibusvoorstel van de Commissie om entiteiten met minder dan 750 werknemers vrij te stellen van de verplichting om een register bij te houden uit hoofde van de AVG.
In 2023 heeft de Commissie een nieuwe verordening tot vastlegging van procedureregels met betrekking tot de AVG voorgesteld, waarmee wordt beoogd de samenwerking tussen gegevensbeschermingsautoriteiten bij de handhaving van de AVG in grensoverschrijdende zaken te stroomlijnen. Het bevat procedureregels die gegevensbeschermingsautoriteiten moeten volgen bij de toepassing van de AVG in gevallen die gevolgen hebben voor personen in meer dan één lidstaat. Op 21 oktober 2025 keurde het Parlement de nieuwe regels goed om de grensoverschrijdende handhaving van de AVG te versnellen en hierbij verduidelijkte het de relevante procedures en rechten.
b. Richtlijn gegevensbescherming bij rechtshandhaving
Richtlijn (EU) 2016/680 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens door bevoegde autoriteiten met het oog op de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten of de tenuitvoerlegging van straffen, en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Kaderbesluit 2008/977/JBZ van de Raad is in mei 2018 in werking getreden. De richtlijn dient ter bescherming van het grondrecht van de burger op gegevensbescherming wanneer persoonsgegevens door rechtshandhavingsautoriteiten worden gebruikt. De richtlijn zorgt voor passende bescherming van de persoonsgegevens van slachtoffers, getuigen en verdachten van misdrijven en vergemakkelijkt de grensoverschrijdende samenwerking in de strijd tegen misdaad en terrorisme. Op 25 juli 2022 heeft de Europese Commissie, met vertraging, haar verslag over de toepassing en werking van de richtlijn rechtshandhaving gepubliceerd. Daarna volgde een evaluatiestudie in opdracht van de Commissie burgerlijke vrijheden, justitie en binnenlandse zaken (LIBE) met een kritische beoordeling van de uitvoering van de richtlijn rechtshandhaving.
c. Richtlijn betreffende de persoonlijke levenssfeer en elektronische communicatie
Richtlijn 2002/58/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 juli 2002 betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de sector elektronische communicatie (richtlijn betreffende privacy en elektronische communicatie) werd gewijzigd bij Richtlijn 2009/136/EG van 25 november 2009. Daarin wordt ingegaan op de delicate kwestie van gegevensbewaring, die herhaaldelijk aan het Hof van Justitie van de EU (HvJ-EU) is voorgelegd. Dat heeft tot een reeks arresten geleid, meest recentelijk in 2020, waarin werd geoordeeld dat het Unierecht zich verzet tegen een algemene en ongedifferentieerde bewaring van verkeers- en locatiegegevens.
Het voorstel voor een verordening van 2017 van het Europees Parlement en de Raad met betrekking tot de eerbiediging van het privéleven en de bescherming van persoonsgegevens in elektronische communicatie, en tot intrekking van Richtlijn 2002/58/EG (richtlijn betreffende privacy en elektronische communicatie) was onderwerp van langdurige besprekingen. De deskundigen van het Parlement gaven aan dat het zich moet verzetten tegen de pogingen van de Raad om de toepasselijkheid van de Europese gegevensbeschermingsbeginselen uit te sluiten.
In februari 2025 heeft de Commissie in haar Werkprogramma voor 2025 aangegeven dat zij het voorstel voor een nieuwe e-privacyverordening (ter vervanging van de huidige e-privacyrichtlijn) zou intrekken. In juli keurde de Commissie de intrekking goed, wat vervolgens op 6 oktober in het Publicatieblad is bekendgemaakt. De huidige e-privacyrichtlijn en de nationale omzettingswetten blijven van kracht.
d. Verordening betreffende de verwerking van persoonsgegevens door de instellingen en organen van de Unie
Verordening (EU) 2018/1725 van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2018 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens door de instellingen, organen en instanties van de Unie en betreffende het vrije verkeer van die gegevens, en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 45/2001 en Besluit nr. 1247/2002/EG is op 11 december 2018 in werking getreden.
e. Artikelen betreffende gegevensbescherming in sectorspecifieke wetgevingshandelingen
Hierboven zijn de belangrijkste wetgevingshandelingen inzake gegevensbescherming vermeld. Daarnaast zijn er ook specifieke bepalingen inzake gegevensbescherming vervat in sectorspecifieke wetgevingshandelingen, zoals:
- artikel 13 (over de bescherming van persoonsgegevens) van Richtlijn (EU) 2016/681 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 over het gebruik van persoonsgegevens van passagiers (PNR-gegevens) voor het voorkomen, opsporen, onderzoeken en vervolgen van terroristische misdrijven en ernstige criminaliteit;
- Artikel 4 (inzake gegevensverzameling) van Verordening (EU) 2025/12 van het Europees Parlement en de Raad van 19 december 2024 betreffende de verzameling en de doorgifte van advance passenger information met het oog op het versterken en vergemakkelijken van de controles aan de buitengrenzen, en van Verordening (EU) 2025/13 van het Europees Parlement en de Raad van 19 december 2024 betreffende de verzameling en de doorgifte van advance passenger information met het oog op het voorkomen, opsporen, onderzoeken en vervolgen van terroristische misdrijven en ernstige criminaliteit;
- hoofdstuk VI (over waarborgen inzake gegevensbescherming) van Verordening (EU) 2016/794 van het Europees Parlement en de Raad van 11 mei 2016 betreffende het Agentschap van de Europese Unie voor samenwerking op het gebied van rechtshandhaving (Europol);
- hoofdstuk VIII (over gegevensbescherming) van Verordening (EU) 2017/1939 van de Raad van 12 oktober 2017 betreffende nauwere samenwerking bij de instelling van het Europees Openbaar Ministerie (“EOM”);
- hoofdstuk II van Verordening (EU) 2024/1689 van het Europees Parlement en de Raad van 13 juni 2024 tot vaststelling van geharmoniseerde regels betreffende artificiële intelligentie (verordening artificiële intelligentie) verbiedt een aantal AI-praktijken waarbij sprake is van specifiek gebruik van data, terwijl hoofdstuk III de verplichting oplegt om gegevensbeschermingseffectbeoordelingen uit te voeren voor AI-systemen met een hoog risico.
4. De voornaamste regelingen van de EU inzake trans-Atlantische gegevensdoorgiften
a. Commerciële gegevensoverdracht: adequaatheidsbesluiten en het kader voor gegevensbescherming EU-VS
Krachtens artikel 45 AVG is de Commissie bevoegd te bepalen of een land buiten de EU een passend niveau van gegevensbescherming biedt, hetzij op grond van zijn nationale wetgeving hetzij op grond van de internationale toezeggingen die het heeft gedaan.
Terwijl de doorgifte van gegevens tussen de EU en de Verenigde Staten exponentieel is toegenomen, waarbij de Verenigde Staten particuliere onlinereclame en -surveillance domineren, heeft het Parlement talrijke resoluties aangenomen waarin bezorgdheid wordt geuit over trans-Atlantische gegevensstromen. Het was met name van mening dat het besluit betreffende het EU-VS-privacyschild niet het door het EU-recht vereiste passende beschermingsniveau biedt, en het HvJ-EU heeft de adequaatheidsbesluiten van de Commissie met betrekking tot de VS herhaaldelijk ongeldig verklaard (zie de uitspraken van het HvJ-EU van 2015 over de regeling van de veilige havens in Schrems en van 2020 over het EU-VS-privacyschild in Schrems II).
Ondanks een gebrek aan hervorming van de gegevensbeschermingsregeling in de VS heeft de Commissie een nieuwe overeenkomst met de VS gesloten en een voorstel ingediend voor nog een extra EU-VS-kader voor gegevensbescherming. Op 11 mei 2023 heeft het Parlement na een ontwerpresolutie van de LIBE-commissie een resolutie aangenomen over de gepastheid van de bescherming die wordt geboden door het kader voor gegevensbescherming EU-VS, waarin wordt geconcludeerd dat het kader voor gegevensbescherming EU-VS geen feitelijke gelijkwaardigheid met betrekking tot het beschermingsniveau tot stand brengt en de Commissie wordt verzocht de onderhandelingen met haar Amerikaanse tegenhangers voort te zetten en niet tot vaststelling van adequaatheid over te gaan totdat alle aanbevelingen in de resolutie van het Parlement en het advies van het Europees Comité voor gegevensbescherming (EDPB) volledig zijn uitgevoerd.
De Commissie heeft op 10 juli 2023 haar derde EU-VS-kader voor gegevensbescherming vastgesteld. In zijn arrest van 3 september 2025 heeft het Gerecht (zaak T-553/23 Latombe/Europese Commissie) een beroep tot nietigverklaring van het adequaatheidsbesluit voor het kader voor gegevensbescherming EU-VS verworpen, waardoor de geldigheid ervan behouden blijft. Het Gerecht heeft in zijn persbericht bevestigd “dat de Verenigde Staten van Amerika op de datum van vaststelling van het litigieuze besluit een passend beschermingsniveau hebben gewaarborgd voor persoonsgegevens die vanuit de Europese Unie worden doorgegeven aan organisaties in dat land”.
b. Raamovereenkomst EU-VS
In het kader van de goedkeuringsprocedure was het Parlement betrokken bij de goedkeuring van de overeenkomst tussen de VS en de EU over de bescherming van persoonlijke informatie in verband met de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten, ook bekend als de raamovereenkomst betreffende gegevensbescherming. Deze overeenkomst heeft tot doel een hoge mate van bescherming te waarborgen wat persoonsgegevens betreft die worden doorgegeven in het kader van de trans-Atlantische samenwerking voor rechtshandhavingsdoeleinden, namelijk in de strijd tegen terrorisme en georganiseerde misdaad.
c. EU-VS-programma voor het traceren van terrorismefinanciering (TFTP)
De EU heeft met de VS een bilaterale overeenkomst gesloten inzake de verwerking en doorgifte van gegevens betreffende het financiële berichtenverkeer van de EU naar de VS ten behoeve van het programma voor het traceren van terrorismefinanciering.
5. Toezichthoudende EU-autoriteiten voor gegevensbescherming
De Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming (EDPS) is een onafhankelijke toezichthoudende autoriteit die ervoor zorgt dat de EU-instellingen en -organen hun verplichtingen inzake gegevensbescherming naleven. De hoofdtaken van de EDPS zijn toezicht, raadpleging en samenwerking. De EDPS onderzoekt klachten en geeft advies over beleid en wetgeving die van invloed zijn op de persoonlijke levenssfeer. De EDPS wil daarnaast het bewustzijn omtrent risico’s vergroten en de rechten en vrijheden van mensen beschermen wanneer hun persoonsgegevens worden verwerkt.
Het Europees Comité voor gegevensbescherming (EDPB), voorheen de Groep artikel 29, heeft de status van een EU-orgaan met rechtspersoonlijkheid en beschikt over een onafhankelijk secretariaat (ter beschikking gesteld door de EDPS). Het EDPB bestaat uit vertegenwoordigers van de nationale gegevensbeschermingsautoriteiten van de EU, de EDPS en de Commissie. Het EDPB beschikt over uitgebreide bevoegdheden om geschillen tussen nationale toezichthoudende autoriteiten te beslechten en advies en richtsnoeren aan te reiken inzake essentiële concepten van de algemene verordening gegevensbescherming en de richtlijn gegevensbescherming bij rechtshandhaving.
De rol van het Europees Parlement
Het Parlement heeft een belangrijke rol gespeeld bij de totstandkoming van EU-wetgeving op het gebied van de bescherming van persoonsgegevens door van de bescherming van de persoonlijke levenssfeer een politieke prioriteit te maken. Voorts heeft het in het kader van de gewone wetgevingsprocedure op gelijke voet met de Raad gewerkt aan een hervorming van de gegevensbescherming.
In tal van resoluties heeft het Parlement twijfels geuit over de gepastheid van de bescherming van EU-burgers in het kader van de veiligehavenregeling tussen de EU en de VS en vervolgens het EU-VS-privacyschild. De zaak Schrems II leidde tot de ongeldigverklaring van Uitvoeringsverordening (EU) 2016/1250 van de Commissie betreffende de gepastheid van de door het EU-VS-privacyschild geboden bescherming. Het Hof was namelijk bezorgd over de afwezigheid van beperkingen op de toezichtbevoegdheden van de Amerikaanse overheid, zoals vereist door het EU-recht, en over het feit dat EU-burgers niet over deugdelijke rechtsmiddelen beschikten. Daarop nam het Parlement een resolutie aan waarin het betreurde dat de Commissie de betrekkingen met de Verenigde Staten boven de belangen van de EU-burgers had geplaatst.
Na de indiening van de ontwerpresolutie van de LIBE commissie heeft het Parlement op 11 mei 2023 een resolutie over de gepastheid van de bescherming die wordt geboden door het kader voor gegevensbescherming EU-VS aangenomen, waarin wordt geconcludeerd dat het EU-VS-gegevensbeschermingskader geen feitelijke gelijkwaardigheid met betrekking tot het beschermingsniveau tot stand brengt en de Commissie wordt verzocht de onderhandelingen met haar Amerikaanse tegenhangers voort te zetten en niet tot vaststelling van adequaatheid over te gaan voordat alle aanbevelingen in de resolutie en het advies van het EDPB volledig zijn uitgevoerd. De Commissie heeft op 10 juli 2023 haar besluit inzake het kader voor gegevensbescherming tussen de EU en de VS vastgesteld.
Het Parlement heeft herhaaldelijk zijn afkeuring uitgesproken over de surveillancepraktijken van de VS. In september 2001 heeft het Parlement een resolutie aangenomen over het bestaan van een wereldwijd systeem voor de interceptie van particuliere en economische communicatie (ECHELON-interceptiesysteem). Na de onthullingen van Edward Snowden nam het Parlement in maart 2014 een resolutie aan over het surveillanceprogramma van de NSA in de VS en toezichthoudende instanties in verschillende lidstaten, met een vervolgresolutie in oktober 2015.
Het Parlement richtte een Enquêtecommissie op om het gebruik van Pegasus en soortgelijke spyware voor surveillance in de EU-lidstaten te onderzoeken (de PEGA-commissie). Onder voorzitterschap van EP-lid Jeroen Lenaers heeft de PEGA-commissie grondig onderzocht hoe spyware wordt gebruikt om oppositieleden, journalisten, advocaten en activisten uit het maatschappelijk middenveld in de gaten te houden, en hoe dergelijke praktijken van invloed zijn op democratische processen en individuele rechten in de EU. Tijdens haar onderzoek heeft de PEGA-commissie vooraanstaande academici, ervaringsdeskundigen en autoriteiten in en buiten de EU geraadpleegd. De beleidsondersteunende afdeling van het Parlement heeft verslagen opgesteld voor de PEGA-missies naar Polen, Cyprus en Griekenland. Op 8 mei 2023 heeft de PEGA-commissie haar eindverslag goedgekeurd (rapporteur: EP-lid Sophia in ’t Veld) betreffende het onderzoek naar vermeende inbreuken op en wanbeheer bij de toepassing van het EU-recht in verband met het gebruik van Pegasus en soortgelijke spyware voor surveillance. Het verslag bevatte onder meer een aanbeveling om een EU-technologielab op te zetten voor onderzoek naar en monitoring van het gebruik van spyware tegen EU-burgers. De aanbeveling van het Parlement aan de Raad en de Commissie naar aanleiding van het PEGA-verslag is op 15 juni 2023 door de plenaire vergadering aangenomen. De Commissie heeft echter niet tijdig op de aanbeveling gereageerd en heeft het door EP-leden voorgestelde proefproject van het EU-technologielab geblokkeerd. In november 2023 nam het Parlement een vervolgresolutie aan over het uitblijven van wetgevende follow-up door de Commissie van de PEGA-resolutie, en het hield in juni 2025 ook een debat over de stand van zaken en de follow-up twee jaar na de aanbevelingen van de commissie PEGA en het illegale gebruik van spyware.
Op 13 maart 2024 heeft het Parlement een wetgevingsresolutie aangenomen over het voorstel voor een verordening tot vaststelling van geharmoniseerde regels betreffende artificiële intelligentie (AI-verordening). Verordening (EU) 2024/1689, vastgesteld op 13 juni 2024, stelt verplichtingen vast voor AI-systemen en aanbieders daarvan, op basis van hun potentiële risico’s en effecten. AI-systemen die worden beschouwd als een duidelijke bedreiging voor de grondrechten van mensen (met inbegrip van gegevensbescherming) zullen worden verboden. De AI-verordening is op 1 augustus 2024 in werking getreden. De meeste regels ervan zijn toepassing met ingang van 2 augustus 2026.
Het Parlement heeft opdracht gegeven tot een aantal onderzoeksstudies om ervoor te zorgen dat het beschikt over een wetenschappelijke basis voor zijn wetgevingswerkzaamheden op het gebied van technologische ontwikkelingen en gegevensbescherming, waaronder een studie over de impact van de algemene verordening gegevensbescherming (AVG) op artificiële intelligentie (The impact of the General Data Protection Regulation (GDPR) on artificial intelligence), een studie over biometrische herkenning en gedragsdetectie (Biometric Recognition and Behavioural Detection), een studie overadvance passenger information (API) — een analyse van de voorstellen van de Europese Commissie om het wettelijke kader van API te wijzigen (Advance Passenger Information (API) — An analysis of the European Commission’s proposals to reform the API legal framework), en een studie over wetgeving en ICT.
Het Parlement zal de komende beleidsinitiatieven en wetgevingsvoorstellen inzake gegevensbewaring, versleuteling en legale interceptie van gegevens, die zijn aangekondigd in de op 24 juni 2025 gepubliceerde Roadmap for effective and lawful access to data for law enforcement (routekaart voor de rechtmatige en doeltreffende toegang tot gegevens voor rechtshandhaving) van de Commissie, onderzoeken en erover stemmen.
Mariusz Maciejewski / Alessandro Davoli