Προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα
Η προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και ο σεβασμός της ιδιωτικής ζωής αποτελούν νομικά εκτελεστά θεμελιώδη δικαιώματα, τα οποία δεν μπορούν να σταθμιστούν με εμπορικά ή πολιτικά συμφέροντα. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ανέκαθεν επέμενε στην ανάγκη να επιτευχθεί ισορροπημένη προσέγγιση ανάμεσα στην ενίσχυση της ασφάλειας και τη διαφύλαξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας των δεδομένων και της ιδιωτικής ζωής. Από τον Μάιο του 2018 έχουν τεθεί σε ισχύ νέοι κανόνες της ΕΕ περί προστασίας των δεδομένων που ενισχύουν τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών και απλοποιημένοι κανόνες για τις επιχειρήσεις στην ψηφιακή εποχή.
Νομική βάση
Άρθρο 16 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ)·
Άρθρα 7 και 8 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ.
Στόχοι
Η Ένωση οφείλει να εξασφαλίσει τη συνεπή εφαρμογή του θεμελιώδους δικαιώματος προστασίας των δεδομένων, το οποίο κατοχυρώνεται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Υπό το πρίσμα της εκθετικής αύξησης του όγκου των διαβιβάσεων δεδομένων –με την ΕΕ, τις ΗΠΑ και τον Καναδά να αποτελούν το μεγαλύτερο μερίδιο αυτής της αύξησης– η θέση της ΕΕ όσον αφορά την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα πρέπει να ενισχυθεί στο πλαίσιο όλων των πολιτικών της ΕΕ.
Επιτεύγματα
A. Θεσμικό πλαίσιο
1. Συνθήκη της Λισαβόνας
Πριν τεθεί σε ισχύ η Συνθήκη της Λισαβόνας, η νομοθεσία για την προστασία των δεδομένων στον χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης (ΧΕΑΔ) διακρινόταν μεταξύ του πρώτου πυλώνα (προστασία δεδομένων για προσωπικούς και εμπορικούς σκοπούς με τη χρήση της κοινοτικής μεθόδου) και του τρίτου πυλώνα (προστασία των δεδομένων για σκοπούς επιβολής του νόμου σε διακυβερνητικό επίπεδο). Συνεπώς, οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων στους δύο τομείς ακολουθούσαν διαφορετικούς κανόνες. Η δομή των πυλώνων έχει απαλειφθεί με τη Συνθήκη της Λισαβόνας, η οποία παρέχει πιο στέρεα βάση για την ανάπτυξη ενός σαφέστερου και αποδοτικότερου συστήματος προστασίας των δεδομένων, ενώ ταυτόχρονα καθορίζει νέες εξουσίες για το Κοινοβούλιο, το οποίο καθίσταται συννομοθέτης. Το άρθρο 16 της ΣΛΕΕ προβλέπει ότι το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο θεσπίζουν κανόνες σχετικά με την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από τα θεσμικά όργανα και τους οργανισμούς της Ένωσης, καθώς και από τα κράτη μέλη κατά την άσκηση δραστηριοτήτων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης.
2. Στρατηγικές κατευθυντήριες γραμμές στον χώρο της ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης
Σε συνέχεια του προγράμματος του Τάμπερε και του προγράμματος της Χάγης (Οκτώβριος 1999 και Νοέμβριος 2004 αντίστοιχα), το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ενέκρινε τον Δεκέμβριο του 2009 το πολυετές πρόγραμμα σε σχέση με τον ΧΕΑΔ για την περίοδο 2010-2014, γνωστό ως πρόγραμμα της Στοκχόλμης. Στα συμπεράσματά του, τον Ιούνιο του 2014, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο προσδιόρισε τις στρατηγικές κατευθυντήριες γραμμές του νομοθετικού και επιχειρησιακού προγραμματισμού για τα προσεχή χρόνια εντός του ΧΕΑΔ, σύμφωνα με το άρθρο 68 της ΣΛΕΕ. Ένας από τους κύριους στόχους είναι η καλύτερη προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα στην ΕΕ.
B. Κύριες νομοθετικές πράξεις για την προστασία των δεδομένων
1. Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ
Τα άρθρα 7 και 8 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ αναγνωρίζουν τον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής και την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα ως στενά συνδεδεμένα, αλλά ξεχωριστά, θεμελιώδη δικαιώματα.
2. Συμβούλιο της Ευρώπης
a. Σύμβαση 108 του 1981
Η Σύμβαση 108 του Συμβουλίου της Ευρώπης της 28ης Ιανουαρίου 1981 περί προστασίας του ατόμου έναντι της αυτοματοποιημένης επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα είναι η πρώτη νομικά δεσμευτική διεθνής πράξη που θεσπίστηκε στον τομέα της προστασίας των δεδομένων. Σκοπός της είναι η διασφάλιση για κάθε φυσικό πρόσωπο του σεβασμού των δικαιωμάτων του και των θεμελιωδών ελευθεριών του, και ιδίως του δικαιώματός του στην ιδιωτική ζωή, έναντι της αυτοματοποιημένης επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα. Το πρωτόκολλο για την τροποποίηση της Σύμβασης αποσκοπεί στη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της, στην αύξηση του επιπέδου προστασίας των δεδομένων και στη βελτίωση της αποτελεσματικότητάς της.
b. Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ)
Το άρθρο 8 της Σύμβασης της 4ης Νοεμβρίου 1950 για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών θεσπίζει το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και της οικογενειακής ζωής όλων, της προσωπικής κατοικίας και της αλληλογραφίας.
3. Υφιστάμενες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ περί προστασίας των δεδομένων
a. Γενικός κανονισμός για την προστασία δεδομένων (ΓΚΠΔ)
Ο κανονισμός (EΕ) 2016/679 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της οδηγίας 95/46/ΕΚ (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων), τέθηκε σε ισχύ τον Μάιο του 2018. Οι κανόνες αποσκοπούν στην προστασία όλων των πολιτών της ΕΕ από τις παραβιάσεις της ιδιωτικής ζωής και των δεδομένων σε έναν κόσμο που βασίζεται όλο και περισσότερο σε δεδομένα, ενώ παράλληλα δημιουργούν ένα σαφέστερο και συνεκτικότερο πλαίσιο για τις επιχειρήσεις. Τα δικαιώματα για τους πολίτες περιλαμβάνουν την απαίτηση για σαφή και επιβεβαιωμένη συγκατάθεση για την επεξεργασία των δεδομένων τους και το δικαίωμα να λαμβάνουν σχετικές σαφείς και κατανοητές πληροφορίες· το δικαίωμα στη λήθη: το δικαίωμα διαγραφής των δεδομένων τους· το δικαίωμα διαβίβασης δεδομένων σε άλλον πάροχο υπηρεσιών (π.χ. κατά τη μετάβαση από ένα κοινωνικό δίκτυο σε άλλο)· και το δικαίωμα να γνωρίζει την ενδεχόμενη υποκλοπή των δεδομένων του. Οι νέοι κανόνες ισχύουν για όλες τις επιχειρήσεις που λειτουργούν στην ΕΕ, ακόμη και για όσες έχουν την έδρα τους εκτός της ΕΕ. Επιπλέον, θα είναι δυνατόν να επιβάλλονται διορθωτικά μέτρα, όπως προειδοποιήσεις, εντολές ή πρόστιμα στις επιχειρήσεις που παραβιάζουν τους κανόνες.
Στις 25 Ιουλίου 2024, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε τη «Δεύτερη έκθεση σχετικά με την εφαρμογή του γενικού κανονισμού για την προστασία δεδομένων». Στις 16 Ιουλίου 2025 η Επιτροπή φιλοξένησε διάλογο εφαρμογής στις Βρυξέλλες σχετικά με την εφαρμογή του ΓΚΠΔ. Ο διάλογος αυτός ακολούθησε πρωτοβουλίες όπως η πρόταση Omnibus της Επιτροπής για την εξαίρεση οντοτήτων με λιγότερους από 750 εργαζομένους από την υποχρέωση τήρησης αρχείων βάσει του ΓΚΠΔ.
Το 2023 η Επιτροπή πρότεινε νέο κανονισμό σχετικά με τους διαδικαστικούς κανόνες του ΓΚΠΔ, ο οποίος αποσκοπεί στον εξορθολογισμό της συνεργασίας μεταξύ των αρχών προστασίας δεδομένων (ΑΠΔ) κατά την επιβολή του ΓΚΠΔ σε διασυνοριακές υποθέσεις. Θεσπίζει διαδικαστικούς κανόνες που πρέπει να τηρούν οι ΑΠΔ κατά την εφαρμογή του ΓΚΠΔ σε περιπτώσεις που αφορούν φυσικά πρόσωπα σε περισσότερα από ένα κράτη μέλη. Στις 21 Οκτωβρίου 2025, το Κοινοβούλιο ενέκρινε τους νέους κανόνες για την επιτάχυνση της διασυνοριακής επιβολής του ΓΚΠΔ, αποσαφηνίζοντας έτσι τις σχετικές διαδικασίες και τα δικαιώματα.
b. Οδηγία για την προστασία των δεδομένων στον τομέα της επιβολής του νόμου
Η οδηγία (EΕ) 2016/680 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από αρμόδιες αρχές για τους σκοπούς της πρόληψης, διερεύνησης, ανίχνευσης ή δίωξης ποινικών αδικημάτων ή της εκτέλεσης ποινικών κυρώσεων και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της απόφασης-πλαισίου 2008/977/ΔΕΥ του Συμβουλίου, τέθηκε σε ισχύ τον Μάιο του 2018. Η οδηγία προστατεύει το θεμελιώδες δικαίωμα των πολιτών για προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα όταν αυτά χρησιμοποιούνται από αρχές επιβολής του νόμου. Διασφαλίζει τη δέουσα προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα των θυμάτων, των μαρτύρων και των υπόπτων εγκλήματος και διευκολύνει τη διασυνοριακή συνεργασία στον αγώνα κατά του εγκλήματος και της τρομοκρατίας. Στις 25 Ιουλίου 2022, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε την καθυστερημένη έκθεσή της σχετικά με την εφαρμογή και τη λειτουργία της οδηγίας για την επιβολή του νόμου. Ακολούθησε μελέτη αξιολόγησης που ανατέθηκε από την Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων (LIBE) με κριτική αξιολόγηση της εφαρμογής της οδηγίας για την επιβολή του νόμου.
c. Οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες
H οδηγία 2002/58/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Ιουλίου 2002, σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και την προστασία της ιδιωτικής ζωής στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία για την προστασία ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες) τροποποιήθηκε από την οδηγία 2009/136/ΕΚ της 25ης Νοεμβρίου 2009. Εγείρει το ευαίσθητο ζήτημα της διατήρησης των δεδομένων, το οποίο παραπέμφθηκε επανειλημμένα στο Δικαστήριο της ΕΕ (ΔΕΕ) και οδήγησε σε σειρά αποφάσεων, όπως η απόφαση του 2020, με την οποία κρίθηκε ότι το δίκαιο της ΕΕ απαγορεύει τη γενική και χωρίς διάκριση διατήρηση των δεδομένων κίνησης και θέσης.
Η πρόταση κανονισμού του 2017 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής και την προστασία των προσωπικών δεδομένων στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες και την κατάργηση της οδηγίας 2002/58/ΕΚ (κανονισμός για την ιδιωτική ζωή και τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες) βρισκόταν υπό παρατεταμένη διαβούλευση. Οι εμπειρογνώμονες του Κοινοβουλίου επισήμαναν ότι το Κοινοβούλιο θα πρέπει να αντισταθεί στις προσπάθειες του Συμβουλίου να αποκλείσει την εφαρμογή των ευρωπαϊκών αρχών προστασίας δεδομένων.
Τον Φεβρουάριο του 2025, η Επιτροπή ανέφερε στο «πρόγραμμα εργασίας της για το 2025» ότι θα αποσύρει την πρόταση για νέο κανονισμό για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες (ο οποίος θα αντικαταστήσει την ισχύουσα οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες). Τον Ιούλιο, η Επιτροπή ενέκρινε την απόσυρση, η οποία στη συνέχεια δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα στις 6 Οκτωβρίου. Η ισχύουσα οδηγία για την προστασία της ιδιωτικής ζωής στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες και η εθνική νομοθεσία μεταφοράς της στο εθνικό δίκαιο θα παραμείνουν σε ισχύ.
d. Κανονισμός για την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από θεσμικά όργανα και οργανισμούς της Ένωσης
Ο κανονισμός (ΕΕ) 2018/1725 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2018, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από τα θεσμικά και λοιπά όργανα και τους οργανισμούς της Ένωσης και την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών, και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 45/2001 και της απόφασης αριθ. 1247/2002/ΕΚ ετέθη σε ισχύ στις 11 Δεκεμβρίου 2018.
e. Άρθρα σχετικά με την προστασία των δεδομένων σε ειδικές ανά τομέα νομοθετικές πράξεις
Εκτός από τις κύριες νομοθετικές πράξεις για την προστασία των δεδομένων που αναφέρονται ανωτέρω, ειδικές διατάξεις για την προστασία των δεδομένων καθορίζονται επίσης σε ειδικές ανά τομέα νομοθετικές πράξεις, όπως:
- το άρθρο 13 (σχετικά με την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα) της οδηγίας (EE) 2016/681 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, σχετικά με τη χρήση των δεδομένων που περιέχονται στις καταστάσεις ονομάτων επιβατών (PNR) για την πρόληψη, ανίχνευση, διερεύνηση και δίωξη τρομοκρατικών και σοβαρών εγκλημάτων·
- το άρθρο 4 (σχετικά με τη συλλογή δεδομένων) του κανονισμού (ΕΕ) 2025/12 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 19ης Δεκεμβρίου 2024 σχετικά με τη συλλογή και τη διαβίβαση εκ των προτέρων πληροφοριών για τους επιβάτες με σκοπό την ενίσχυση και τη διευκόλυνση των ελέγχων στα εξωτερικά σύνορα και του κανονισμού (ΕΕ) 2025/13 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 19ης Δεκεμβρίου 2024 σχετικά με τη συλλογή και τη διαβίβαση εκ των προτέρων πληροφοριών για τους επιβάτες με σκοπό την πρόληψη, ανίχνευση, διερεύνηση και δίωξη τρομοκρατικών και σοβαρών εγκλημάτων·
- το κεφάλαιο VI (σχετικά με τις εγγυήσεις προστασίας των δεδομένων) του κανονισμού (ΕΕ) 2016/794 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2016, για τον Οργανισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη Συνεργασία στον Τομέα της Επιβολής του Νόμου (Ευρωπόλ)·
- το κεφάλαιο VIII (σχετικά με την προστασία των δεδομένων) του κανονισμού (ΕΕ) 2017/1939 του Συμβουλίου, της 12ης Οκτωβρίου 2017, σχετικά με την εφαρμογή ενισχυμένης συνεργασίας για τη σύσταση της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας (EPPO)·
- το κεφάλαιο II του κανονισμού (ΕΕ) 2024/1689 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 2024, για τη θέσπιση εναρμονισμένων κανόνων σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη (πράξη για την τεχνητή νοημοσύνη) απαγορεύει ορισμένες πρακτικές ΤΝ που περιλαμβάνουν συγκεκριμένες χρήσεις δεδομένων, ενώ το κεφάλαιο III επιβάλλει την υποχρέωση διενέργειας εκτιμήσεων επιπτώσεων στην προστασία των δεδομένων για τα συστήματα ΤΝ υψηλού κινδύνου.
4. Κύριες ρυθμίσεις της ΕΕ σχετικά με τις διατλαντικές διαβιβάσεις δεδομένων
a. Διαβιβάσεις εμπορικών δεδομένων: αποφάσεις επάρκειας και το πλαίσιο ΕΕ-ΗΠΑ για την προστασία των δεδομένων
Σύμφωνα με το άρθρο 45 του ΓΚΠΔ (γενικού κανονισμού για την προστασία δεδομένων), η Επιτροπή έχει την εξουσία να καθορίζει κατά πόσον μια χώρα εκτός της ΕΕ παρέχει επαρκές επίπεδο προστασίας δεδομένων, είτε βάσει της εγχώριας νομοθεσίας της είτε βάσει των διεθνών δεσμεύσεων που έχει αναλάβει.
Ενώ οι διαβιβάσεις δεδομένων μεταξύ της ΕΕ και των Ηνωμένων Πολιτειών έχουν αυξηθεί εκθετικά, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να κυριαρχούν στην ιδιωτική διαδικτυακή διαφήμιση και παρακολούθηση, το Κοινοβούλιο έχει εγκρίνει πολυάριθμα ψηφίσματα που εγείρουν ανησυχίες σχετικά με τις διατλαντικές ροές δεδομένων. Ειδικότερα, έκρινε ότι η απόφαση για την ασπίδα προστασίας ΕΕ-ΗΠΑ για την ιδιωτικότητα δεν παρέχει το επαρκές επίπεδο προστασίας που απαιτείται από το δίκαιο της ΕΕ, ενώ το ΔΕΕ έχει επανειλημμένα ακυρώσει αποφάσεις της Επιτροπής περί επάρκειας που αφορούν τις ΗΠΑ (βλ. τις αποφάσεις του 2015 σχετικά με τον ασφαλή λιμένα στην υπόθεση Schrems και του 2020 σχετικά με την ασπίδα προστασίας της ιδιωτικής ζωής ΕΕ-ΗΠΑ στην υπόθεση Schrems II).
Παρά την έλλειψη μεταρρύθμισης του καθεστώτος προστασίας δεδομένων στις ΗΠΑ, η Επιτροπή κατέληξε σε νέα συμφωνία με τις ΗΠΑ και υπέβαλε πρόταση για ένα ακόμη πλαίσιο προστασίας δεδομένων ΕΕ-ΗΠΑ. Επί πρότασης της επιτροπής LIBE, στις 11 Μαΐου 2023, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με την επάρκεια της προστασίας που παρέχεται από το πλαίσιο ΕΕ-ΗΠΑ για την προστασία των δεδομένων, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι το πλαίσιο προστασίας δεδομένων ΕΕ-ΗΠΑ δεν δημιουργεί ουσιαστική ισοδυναμία στο επίπεδο προστασίας και καλώντας την Επιτροπή να συνεχίσει τις διαπραγματεύσεις με τους ομολόγους της στις ΗΠΑ, αλλά χωρίς να εγκρίνει τη διαπίστωση επάρκειας έως ότου εφαρμοστούν πλήρως όλες οι συστάσεις που διατυπώνονται στο ψήφισμα του Κοινοβουλίου και στη γνωμοδότηση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Προστασίας Δεδομένων (ΕΣΠΔ).
Η Επιτροπή ενέκρινε το τρίτο πλαίσιο προστασίας δεδομένων ΕΕ-ΗΠΑ στις 10 Ιουλίου 2023. Στην απόφασή του της 3ης Σεπτεμβρίου 2025, το Γενικό Δικαστήριο (υπόθεση T-553/23 Latombe κατά Ευρωπαϊκής Επιτροπής) απέρριψε προσφυγή με αίτημα την ακύρωση της απόφασης επάρκειας για το πλαίσιο ΕΕ-ΗΠΑ για την προστασία των δεδομένων, διατηρώντας έτσι την εγκυρότητά του. Το Γενικό Δικαστήριο επιβεβαίωσε με το ανακοινωθέν Τύπου «ότι, κατά την ημερομηνία εκδόσεως της προσβαλλομένης αποφάσεως, οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής εξασφάλιζαν ικανοποιητικό επίπεδο προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που διαβιβάζονταν από την Ένωση σε οργανισμούς της χώρας αυτής».
b. Συμφωνία-πλαίσιο ΕΕ-ΗΠΑ
Στο πλαίσιο της διαδικασίας έγκρισης, το Κοινοβούλιο συμμετείχε στην έγκριση της συμφωνίας μεταξύ των ΗΠΑ και της ΕΕ για την προστασία των πληροφοριών προσωπικού χαρακτήρα στο πλαίσιο της πρόληψης, διερεύνησης, εντοπισμού και δίωξης ποινικών αδικημάτων, γνωστής και ως «συμφωνίας πλαίσιο». Ο στόχος της εν λόγω συμφωνίας είναι να εξασφαλιστεί υψηλό επίπεδο προστασίας των πληροφοριών προσωπικού χαρακτήρα που διαβιβάζονται στο πλαίσιο της διατλαντικής συνεργασίας για σκοπούς επιβολής του νόμου, ιδίως όσον αφορά την καταπολέμηση της τρομοκρατίας και του οργανωμένου εγκλήματος.
c. Πρόγραμμα ΕΕ-ΗΠΑ για την παρακολούθηση της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας (TFTP)
Η ΕΕ έχει υπογράψει διμερή συμφωνία με τις ΗΠΑ σχετικά με την επεξεργασία και τη διαβίβαση δεδομένων χρηματοπιστωτικών μηνυμάτων από την ΕΕ στις ΗΠΑ για τους σκοπούς του προγράμματος παρακολούθησης της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
5. Εποπτικές αρχές προστασίας των δεδομένων στην ΕΕ
Ο Ευρωπαίος Επόπτης Προστασίας Δεδομένων (ΕΕΠΔ) είναι ανεξάρτητη εποπτική αρχή που εξασφαλίζει ότι τα όργανα και οι οργανισμοί της ΕΕ τηρούν τις υποχρεώσεις τους ως προς την προστασία των δεδομένων. Τα κύρια καθήκοντα του ΕΕΠΔ είναι η εποπτεία, η γνωμοδότηση και η συνεργασία. Ο ΕΕΠΔ διερευνά καταγγελίες και παρέχει συμβουλές σχετικά με πολιτικές και νομοθεσία που επηρεάζουν την ιδιωτική ζωή. Ο ΕΕΠΔ έχει επίσης ως στόχο να αυξήσει την ευαισθητοποίηση σχετικά με τους κινδύνους και να προστατεύσει τα δικαιώματα και τις ελευθερίες των πολιτών κατά την επεξεργασία των προσωπικών τους δεδομένων.
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Προστασίας Δεδομένων (ΕΣΠΔ), πρώην ομάδα εργασίας του άρθρου 29, έχει την ιδιότητα φορέα της ΕΕ με νομική προσωπικότητα και επικουρείται από ανεξάρτητη γραμματεία (διατίθεται από τον ΕΕΠΔ). Στο πλαίσιο του ΕΣΠΔ συνεργάζονται οι εθνικές αρχές προστασίας των δεδομένων της ΕΕ, το ΕΕΠΔ και η Επιτροπή. Το ΕΣΠΔ διαθέτει εκτεταμένες εξουσίες για την επίλυση διαφορών μεταξύ των εθνικών εποπτικών αρχών, και για την παροχή συμβουλών και καθοδήγησης σχετικά με τις βασικές έννοιες του ΓΚΠΔ και της οδηγίας για την προστασία των δεδομένων στον τομέα της επιβολής του νόμου.
Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου
Το Κοινοβούλιο έχει διαδραματίσει βασικό ρόλο στη διαμόρφωση της νομοθεσίας της ΕΕ στον τομέα της προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, καθιστώντας την προστασία της ιδιωτικής ζωής πολιτική προτεραιότητα. Επιπλέον, στο πλαίσιο της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας, εργάζεται επί ίσοις όροις με το Συμβούλιο για τη μεταρρύθμιση της προστασίας των δεδομένων.
Σε πολυάριθμα ψηφίσματά του, το Κοινοβούλιο έχει εκφράσει αμφιβολίες ως προς την επάρκεια της προστασίας που παρέχεται στους πολίτες της ΕΕ βάσει του πλαισίου ασφαλούς λιμένα ΕΕ-ΗΠΑ και, στη συνέχεια, της «Ασπίδας Προστασίας της Ιδιωτικής Ζωής» ΕΕ-ΗΠΑ. Μετά την υπόθεση Schrems II που οδήγησε στην ακύρωση της εκτελεστικής απόφασης (ΕΕ) 2016/1250 της Επιτροπής σχετικά με την επάρκεια της προστασίας που παρέχεται από τη συμφωνία ΕΕ-ΗΠΑ για την «Ασπίδα Προστασίας της Ιδιωτικής Ζωής», λόγω ανησυχιών ότι οι εξουσίες παρακολούθησης της κυβέρνησης των ΗΠΑ δεν ήταν περιορισμένες, όπως απαιτείται από το δίκαιο της ΕΕ, και ότι οι πολίτες της ΕΕ δεν διέθεταν αποτελεσματικά μέσα έννομης προστασίας, το Κοινοβούλιο εξέδωσε ψήφισμα στο οποίο εξέφρασε τη λύπη του για το γεγονός ότι η Επιτροπή έδωσε στις σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες μεγαλύτερη βαρύτητα απ’ ό,τι στα συμφέροντα των πολιτών της ΕΕ.
Μετά την κατάθεση της πρότασης της επιτροπής LIBE στις 11 Μαΐου 2023, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με την επάρκεια της προστασίας που παρέχεται από το πλαίσιο ΕΕ-ΗΠΑ για την προστασία των δεδομένων, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι το πλαίσιο προστασίας δεδομένων ΕΕ-ΗΠΑ δεν δημιουργεί ουσιαστική ισοδυναμία στο επίπεδο προστασίας και καλώντας την Επιτροπή να συνεχίσει τις διαπραγματεύσεις με τους ομολόγους της στις ΗΠΑ, αλλά χωρίς να εγκρίνει τη διαπίστωση επάρκειας έως ότου εφαρμοστούν πλήρως όλες οι συστάσεις που διατυπώνονται στο ψήφισμα και στη γνωμοδότηση του ΕΣΠΔ. Η Επιτροπή ενέκρινε την απόφαση για το πλαίσιο προστασίας δεδομένων ΕΕ-ΗΠΑ στις 10 Ιουλίου 2023.
Το Κοινοβούλιο έχει επανειλημμένα καταδικάσει τις πρακτικές παρακολούθησης των ΗΠΑ. Τον Σεπτέμβριο του 2001, ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με την ύπαρξη του παγκόσμιου συστήματος ECHELON για την παρακολούθηση ιδιωτικών και εμπορικών επικοινωνιών. Μετά τις αποκαλύψεις του Edward Snowden, τον Μάρτιο του 2014, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με το πρόγραμμα παρακολούθησης και τα όργανα παρακολούθησης της υπηρεσίας εθνικής ασφάλειας (NSA) των ΗΠΑ σε διάφορα κράτη μέλη, με επακόλουθο ψήφισμα τον Οκτώβριο του 2015.
Το Κοινοβούλιο έχει συστήσει εξεταστική επιτροπή για να διερευνήσει τη χρήση του Pegasus και ισοδύναμου κατασκοπευτικού λογισμικού παρακολούθησης στα κράτη μέλη της ΕΕ (επιτροπή PEGA). Υπό την προεδρία του βουλευτή κ. Jeroen Lenaers, η επιτροπή PEGA διερεύνησε διεξοδικά τη χρήση κατασκοπευτικού λογισμικού για την παρακολούθηση μελών της αντιπολίτευσης, δημοσιογράφων, δικηγόρων και ακτιβιστών της κοινωνίας των πολιτών, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο οι πρακτικές αυτές επηρεάζουν τις δημοκρατικές διαδικασίες και τα ατομικά δικαιώματα στην ΕΕ. Κατά τη διάρκεια της έρευνάς της, η επιτροπή PEGA ζήτησε τη γνώμη κορυφαίων ακαδημαϊκών, επαγγελματιών και αρχών στην ΕΕ και παγκοσμίως. Το Θεματικό Τμήμα του Κοινοβουλίου εκπόνησε εκθέσεις για τις αποστολές PEGA στην Πολωνία, την Ελλάδα και την Κύπρο. Η επιτροπή PEGA ψήφισε στις 8 Μαΐου 2023 για την έγκριση της τελικής έκθεσης (Εισηγήτρια: βουλευτής Sophia in ‘t Veld) σχετικά με τη διερεύνηση εικαζόμενων παραβάσεων και κακοδιοίκησης κατά την εφαρμογή του δικαίου της ΕΕ σε σχέση με τη χρήση του Pegasus και ισοδύναμου κατασκοπευτικού λογισμικού παρακολούθησης, η οποία περιλαμβάνει, μεταξύ πολλών άλλων σημείων, σύσταση για τη δημιουργία ενός εργαστηρίου τεχνολογίας της ΕΕ για την έρευνα και την παρακολούθηση της χρήσης κατασκοπευτικού λογισμικού κατά πολιτών της ΕΕ. Η σύσταση του Κοινοβουλίου προς το Συμβούλιο και την Επιτροπή σε συνέχεια της έκθεσης PEGA εγκρίθηκε από την Ολομέλεια στις 15 Ιουνίου 2023. Ωστόσο, η Επιτροπή δεν ανταποκρίθηκε εγκαίρως στη σύσταση και απέκλεισε το πιλοτικό έργο του EU Tech Lab που πρότειναν οι βουλευτές του ΕΚ. Τον Νοέμβριο του 2023, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα παρακολούθησης σχετικά με την έλλειψη νομοθετικής συνέχειας από την Επιτροπή στο ψήφισμα της PEGA, και διεξήγαγε επίσης συζήτηση τον Ιούνιο του 2025 σχετικά με την τρέχουσα κατάσταση και τη συνέχεια που δόθηκε δύο έτη μετά τις συστάσεις της PEGA και την παράνομη χρήση κατασκοπευτικού λογισμικού.
Στις 13 Μαρτίου 2024, το Κοινοβούλιο ενέκρινε νομοθετικό ψήφισμα σχετικά με την πρόταση κανονισμού για τη θέσπιση εναρμονισμένων κανόνων σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη (πράξη για την ΤΝ). Ο κανονισμός (ΕΕ) 2024/1689, που εκδόθηκε στις 13 Ιουνίου 2024, θεσπίζει υποχρεώσεις για τα συστήματα και τους παρόχους ΤΝ, με βάση τους δυνητικούς κινδύνους και τις επιπτώσεις τους. Τα συστήματα ΤΝ που θεωρούνται σαφή απειλή για τα θεμελιώδη δικαιώματα των ανθρώπων (συμπεριλαμβανομένης της προστασίας των δεδομένων) θα απαγορευτούν. Η πράξη για την ΤΝ τέθηκε σε ισχύ την 1η Αυγούστου 2024. Η πλειονότητα των κανόνων της πράξης για την ΤΝ θα αρχίσει να εφαρμόζεται στις 2 Αυγούστου 2026.
Το Κοινοβούλιο έχει αναθέσει σειρά ερευνητικών μελετών προκειμένου να αποκτήσει επιστημονική βάση για τις νομοθετικές του δραστηριότητες στην πρώτη γραμμή των τεχνολογικών εξελίξεων και της προστασίας δεδομένων, συμπεριλαμβανομένων μελέτης σχετικά με τον αντίκτυπο του γενικού κανονισμού για την προστασία δεδομένων (ΓΚΠΔ) στην τεχνητή νοημοσύνη, μελέτης σχετικά με τη βιομετρική αναγνώριση και την ανίχνευση συμπεριφοράς,Εκ των προτέρων πληροφορίες για τους επιβάτες (API) – Ανάλυση των προτάσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη μεταρρύθμιση του νομικού πλαισίου API, και μελέτης σχετικά με τη νομοθεσία και τις ΤΠΕ.
Το Κοινοβούλιο θα εξετάσει και θα ψηφίσει τις επικείμενες πρωτοβουλίες πολιτικής και τις νομοθετικές προτάσεις σχετικά με τη διατήρηση δεδομένων, την κρυπτογράφηση και τη νόμιμη παρακολούθηση δεδομένων, οι οποίες ανακοινώθηκαν στον «Χάρτη πορείας για αποτελεσματική και νόμιμη πρόσβαση σε δεδομένα για την επιβολή του νόμου» της Επιτροπής, που δημοσιεύτηκε στις 24 Ιουνίου 2025.
Mariusz Maciejewski / Alessandro Davoli