De eerste Verdragen

Op deze infopagina wordt uitgelegd hoe het Verdrag van Parijs de eerste stap in de richting van Europese integratie vormde en hoe de Verdragen van Rome de grondslagen daarvan hebben uitgebreid door de oprichting van de Europese Gemeenschappen. Er wordt belicht hoe deze overeenkomsten het idee van een gemeenschappelijke toekomst hebben bevorderd en voorts wordt ingegaan op de kerndoelstellingen, de belangrijkste beginselen en de institutionele ontwikkelingen die zich na de Tweede Wereldoorlog hebben voorgedaan.

Achtergrond

De rampzalige gevolgen van de Tweede Wereldoorlog en de constante dreiging van een confrontatie tussen Oost en West maakten van een Frans-Duitse verzoening een wezenlijke prioriteit. Een gedeelde kolen- en staalindustrie van zes oprichtende lidstaten (België, Duitsland, Frankrijk, Italië, Luxemburg en Nederland), zoals die in 1951 door het Verdrag van Parijs tot stand kwam, vormde de eerste stap op weg naar Europese integratie. Met de Verdragen van Rome van 1957 werden de grondslagen van deze integratie uitgebreid en werd tegelijkertijd het economische en institutionele kader van de Gemeenschappen verder ontwikkeld.

Rechtsgrond

  • Het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS-Verdrag of Verdrag van Parijs): bij dit Verdrag, dat op 18 april 1951 werd ondertekend en op 23 juli 1952 in werking trad, werd de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) opgericht en werden gemeenschappelijke instellingen in het leven geroepen, waaronder de Hoge Autoriteit, de Parlementaire Vergadering, de Raad van Ministers, het Hof van Justitie en een Raadgevend Comité. In artikel 97 was bepaald dat het Verdrag na 50 jaar, op 23 juli 2002, zou verstrijken;
  • De Verdragen tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap (EEG) en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (EGA/Euratom) of de Verdragen van Rome: bij deze Verdragen, die op 25 maart 1957 zijn ondertekend en op 1 januari 1958 in werking zijn getreden, zijn de Europese Economische Gemeenschap (EEG) en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom) opgericht. In artikel 240 van het EEG-Verdrag en artikel 208 van het EGA-Verdrag is uitdrukkelijk bepaald dat beide overeenkomsten voor onbepaalde tijd zijn gesloten.
  • Doelstellingen

    • Het doel van het EGKS-Verdrag was voor de oprichters eenduidig, namelijk dat het slechts een eerste stap was op weg naar een “Europese federatie”. De gemeenschappelijke markt voor kolen en staal diende als experiment dat geleidelijk aan tot andere economische gebieden kon worden uitgebreid, zodat er uiteindelijk een Europese politieke eenheid zou worden bereikt.
    • Doel van de EEG was de oprichting van een gemeenschappelijke markt die berust op een vrij verkeer van goederen, personen, kapitaal en diensten.
    • Doel van Euratom was de coördinatie van de levering van splijtstoffen en van de onderzoeksprogramma’s rond vreedzame toepassingen van atoomenergie, die door de lidstaten al opgestart waren of voorbereid werden.
    • Uit de preambules bij de drie Verdragen blijkt dat de oprichting van de Gemeenschappen voortspruit uit een en dezelfde inspiratiebron, namelijk de overtuiging dat de Europese staten moeten samenwerken om hun gemeenschappelijke toekomst gestalte te geven, omdat dit de enige manier is om het hoofd te bieden aan de uitdagingen van de toekomst.
    • Belangrijkste beginselen en ontwikkelingen van de Europese Gemeenschappen

      A. Ontstaansgeschiedenis van de Europese integratie

      De Europese Gemeenschappen (EGKS, EEG en Euratom) zijn voortgekomen uit het verlangen naar een verenigd Europa, een gedachte die geleidelijk tot stand kwam als rechtstreekse reactie op de gebeurtenissen waardoor het continent was getroffen. Na afloop van de Tweede Wereldoorlog moesten de strategische industriesectoren, met name de staalindustrie, worden gereorganiseerd. De toekomst van Europa, die bedreigd werd door de confrontatie tussen Oost en West, moest veiliggesteld worden door een Frans-Duitse verzoening.

      Op 9 mei 1950 deed Robert Schuman, de Franse minister van Buitenlandse zaken, een oproep die kan worden beschouwd als het startschot voor de Europese integratie. De keuze voor kolen en staal was destijds in hoge mate symbolisch. Aan het begin van de jaren vijftig waren de steenkoolwinning en de staalindustrie basisindustrieën, waaraan een land zijn macht ontleende. Het gemeenschappelijk beheer van de Franse en Duitse industriële capaciteit bood niet alleen een duidelijk economisch voordeel, maar moest ook het einde betekenen van de machtsstrijd tussen beide landen. Op 9 mei 1950 verklaarde Robert Schuman: “Europa zal niet in één keer tot stand komen, noch volgens één enkel plan: het zal opgebouwd worden door concrete resultaten die allereerst een feitelijke solidariteit tot stand brengen.” Op basis van dit beginsel hebben Frankrijk, Italië, Duitsland en de Benelux-landen (Nederland, België en Luxemburg) het Verdrag van Parijs ondertekend, waarvan de volgende punten de hoofdzaak vormden:

      • vrij verkeer van goederen en vrije toegang tot elkaars economische hulpbronnen;
      • permanent toezicht op de markt om verstoringen te voorkomen die productiequota noodzakelijk zouden kunnen maken;
      • naleving van de mededingingsregels en het beginsel van prijstransparantie;
      • steun met het oog op de modernisering en omschakeling van de kolen- en staalsector.
      • B. Van de EDG naar de Verdragen van Rome

        Na de ondertekening van het Verdrag van Parijs stelde de toenmalige Franse premier René Pleven voor om een Europese strijdmacht op de been te brengen, ondanks het feit dat Frankrijk zich verzette tegen de oprichting van een nieuwe Duitse strijdmacht in nationaal verband. Dit leidde in 1952 tot onderhandelingen over de Europese Defensiegemeenschap (EDG), die vergezeld moest gaan van een Europese politieke gemeenschap. Beide plannen werden echter opgeborgen toen de Franse Nationale Vergadering op 30 augustus 1954 weigerde het EDG-Verdrag te ratificeren.

        Toen de plannen voor een EDG van de baan waren, werden verdere pogingen ondernomen om de Europese integratie nieuw leven in te blazen. Zo lagen er tijdens de Conferentie van Messina in juni 1955 specifieke voorstellen op tafel die zowel een douane-unie als atoomenergie tot onderwerp hadden. Deze besprekingen mondden uit in de ondertekening van twee verdragen, het EEG-Verdrag en het EGA-Verdrag.

        C. De gemeenschappelijke markt en gemeenschappelijk beleid

        In het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap (EEG-Verdrag, Verdrag van Rome) werd voorzien in:

        • de afschaffing van de douaneheffingen tussen de lidstaten;
        • de vaststelling van een gemeenschappelijk extern douanetarief;
        • de invoering van een gemeenschappelijk beleid op het gebied van landbouw en vervoer;
        • de instelling van een Europees Sociaal Fonds;
        • de oprichting van een Europese Investeringsbank;
        • het aanhalen van de betrekkingen tussen de lidstaten.
        • Om deze doelstellingen te verwezenlijken werden in het EEG-Verdrag de richtsnoeren en het kader voor het wetgevingswerk van de communautaire instellingen vastgelegd. Daarbij was sprake van een aantal gemeenschappelijke beleidsterreinen, zoals het gemeenschappelijk landbouwbeleid (artikelen 38 t/m 43), vervoerbeleid (artikelen 74 en 75) en handelsbeleid (artikelen 110 t/m 113). De gemeenschappelijke markt had tot doel het vrije verkeer van goederen en de mobiliteit van de productiefactoren te verzekeren, met inbegrip van het vrije verkeer van werknemers en bedrijven, vrije dienstverrichting en vrij verkeer van kapitaal.

          Het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom-Verdrag) had initieel zeer ambitieuze doelstellingen, met name de snelle uitbouw en groei van de industrie op het gebied van kernenergie. De nucleaire sector heeft echter een zeer complex en delicaat karakter, omdat hierbij de vitale belangen van de lidstaten op het spel staan (defensie en nationale onafhankelijkheid). Daarom moesten de ambities van het Euratom-Verdrag worden teruggeschroefd.

          D. Institutionele ontwikkeling van de Gemeenschappen

          In de Overeenkomst betreffende bepaalde Instellingen welke de Europese Gemeenschappen gemeen hebben, die samen met de Verdragen van Rome ondertekend was en van kracht werd, is voorzien in een gemeenschappelijke Parlementaire Vergadering en een gemeenschappelijk Hof van Justitie. Het proces van institutionele eenmaking werd voltooid met het Verdrag van 8 april 1965 tot instelling van één Raad en één Commissie welke de Europese Gemeenschappen gemeen hebben, het zogenaamde Fusieverdrag.

          De EEG is vanaf dat moment een bevoorrechte positie gaan innemen ten opzichte van de sectorale gemeenschappen, EGKS en Euratom. Uiteindelijk kreeg het algemene EEG-systeem de bovenhand ten opzichte van de twee andere, co-existerende organisaties met een sectorale bevoegdheid, wat leidde tot de oprichting van de EEG-instellingen.

          De rol van het Europees Parlement

          Bij het Verdrag van Parijs is een Gemeenschappelijke Vergadering ingesteld als een van de instellingen van de EGKS. De Overeenkomst betreffende bepaalde Instellingen welke de Europese Gemeenschappen gemeen hebben, die werd ondertekend naast de Verdragen van Rome, voorzag voorts in een gemeenschappelijke Parlementaire Vergadering en een gemeenschappelijk Hof van Justitie voor de Gemeenschappen, hetgeen heeft bijgedragen tot de geleidelijke eenmaking van het institutionele kader van de Europese Gemeenschappen.

          Deze infopagina is opgesteld door de beleidsondersteunende afdeling Justitie, Burgerlijke Vrijheden en Institutionele Zaken van het Europees Parlement. Meer informatie is te vinden op de website van de Commissie constitutionele zaken.

           

          Mariusz Maciejewski