Niniejsza nota tematyczna mówi o tym, że traktat paryski był pierwszym krokiem na drodze ku integracji europejskiej, a traktaty rzymskie rozszerzyły jej podstawy poprzez utworzenie Wspólnot Europejskich. Pokazuje, w jaki sposób traktaty te służyły idei wspólnej przyszłości, a także opisuje główne cele, zasady i zmiany instytucjonalne, które pojawiły się po drugiej wojnie światowej.

Informacje podstawowe

Tragiczne skutki II wojny światowej i ciągła groźba konfrontacji Wschodu z Zachodem sprawiły, że zasadniczym priorytetem stało się pojednanie francusko-niemieckie. Pierwszym etapem integracji europejskiej było utworzenie na mocy traktatu paryskiego z 1951 r. wspólnego sektora węgla i stali sześciu państw założycielskich (Belgii, Francji, Niemiec, Włoch, Luksemburga i Niderlandów). Traktaty rzymskie z 1957 r. poszerzyły podstawy tej integracji, a przy tym dalej rozwijały ramy gospodarcze i instytucjonalne Wspólnot.

Podstawy prawne

  • Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (traktat EWWIS lub traktat paryski): traktat ten – który został podpisany 18 kwietnia 1951 r., a w życie wszedł 23 lipca 1952 r. – ustanowił Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS) i powołał wspólne instytucje, w tym Wysoką Władzę, Zgromadzenie Parlamentarne, Radę Ministrów, Trybunał Sprawiedliwości i Komitet Konsultacyjny. Artykuł 97 przewidywał wygaśnięcie Traktatu po 50 latach, co nastąpiło w dniu 23 lipca 2002 r.;
  • Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) i traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (EWEA, „Euratom”), czyli traktaty rzymskie: Traktat ten – który został podpisany 25 marca 1957 r., a w życie wszedł 1 stycznia 1958 r. – ustanowił Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom). Artykuł 240 traktatu EWG i art. 208 traktatu EWEA wyraźnie przewidywały, że oba pakty zostały zawarte na czas nieokreślony.
  • Cele

    • Zgodnie z deklaracjami założycieli EWWiS miała przedstawiać zaledwie pierwszy etap na drodze do utworzenia „federacji europejskiej”. Wspólny rynek węgla i stali miał umożliwić przetestowanie takiego rozwiązania i potencjalne stopniowe rozszerzanie go na inne obszary gospodarki, by ostatecznie doprowadzić do powstania Europy zintegrowanej politycznie.
    • Celem EWG było utworzenie wspólnego rynku opartego na swobodnym przepływie towarów, osób, kapitału i usług.
    • Celem Euratomu była natomiast koordynacja dostaw materiałów rozszczepialnych oraz już realizowanych lub dopiero planowanych programów państw członkowskich dotyczących badań nad pokojowym wykorzystaniem energii jądrowej.
    • Preambuły do tych trzech traktatów wskazują, że utworzeniu Wspólnot przyświecał ten sam cel, oparty na przekonaniu, że państwa Europy powinny zaangażować się w tworzenie wspólnej przyszłości, ponieważ tylko w ten sposób będą mogły decydować o własnych losach.
    • Główne zasady i rozwój Wspólnot Europejskich

      A. Początki integracji europejskiej

      Wspólnoty Europejskie (EWWiS, EWG i Euratom) były owocem rozwoju idei integracji europejskiej, nierozerwalnie związanej z wydarzeniami, które wstrząsnęły kontynentem. Po zakończeniu II wojny światowej niezbędna stała się reorganizacja głównych gałęzi przemysłu, zwłaszcza hutnictwa. Przyszłość Europy stojącej wobec groźby konfrontacji Wschodu z Zachodem zależała od pojednania Francji i Niemiec.

      Za punkt wyjścia do powstania wspólnej Europy można uznać apel wystosowany 9 maja 1950 r. przez francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana. W owych czasach wybór węgla i stali miał znaczenie wysoce symboliczne: na początku lat 50. wydobycie węgla i hutnictwo to kluczowe gałęzie przemysłu, podstawa potęgi państwa. Poza oczywistymi korzyściami gospodarczymi połączenie zasobów francuskich i niemieckich miało symbolizować kres antagonizmów między tymi krajami. 9 maja 1950 r. Robert Schuman oświadczył: „Europa nie powstanie od razu ani w całości: będzie powstawała przez konkretne osiągnięcia, tworzące solidarność najpierw w praktyce”. W oparciu o tę właśnie zasadę Francja, Włochy, Niemcy i kraje Beneluksu (Belgia, Holandia, Luksemburg) podpisały traktat paryski, który zapewniał przede wszystkim:

      • swobodny przepływ towarów i wolny dostęp do środków produkcji;
      • stałą kontrolę rynku w celu uniknięcia zakłóceń, które spowodowałyby konieczność wprowadzenia kwot produkcyjnych;
      • przestrzeganie zasad konkurencji i przejrzystości cen;
      • wspieranie modernizacji i restrukturyzacji sektorów węgla i stali.
      • B. Od EWO do traktatów rzymskich

        Po podpisaniu traktatu, wobec sprzeciwu Francji w kwestii odtworzenia narodowych niemieckich sił zbrojnych, René Pleven zaproponował utworzenie armii europejskiej. W rezultacie w 1952 r. przeprowadzono negocjacje Europejskiej Wspólnoty Obronnej (EWO), której miała towarzyszyć Wspólnota Polityczna (EWP). Oba projekty upadły jednak, gdy 30 sierpnia 1954 r. francuskie Zgromadzenie Narodowe nie wyraziło zgody na ratyfikację traktatu.

        Starania o ponowne ożywienie procesu integracji europejskiej po nieudanej próbie utworzenia EWO przyjęły na konferencji w Messynie w czerwcu 1955 r. postać konkretnych propozycji dotyczących unii celnej i energii atomowej. Zaowocowały one podpisaniem traktatów EWG i EWEA (Euratom).

        C. Wspólny rynek i wspólne polityki

        Postanowienia Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą (zwanego traktatem EWG lub traktatem rzymskim) obejmowały:

        • zniesienie opłat celnych między państwami członkowskimi,
        • utworzenie wspólnej zewnętrznej taryfy celnej,
        • wprowadzenie wspólnej polityki w dziedzinie rolnictwa i transportu,
        • utworzenie Europejskiego Funduszu Społecznego,
        • powstanie Europejskiego Banku Inwestycyjnego,
        • rozwijanie bliższych stosunków między państwami członkowskimi.
        • Z myślą o osiągnięciu powyższych celów w traktacie EWG ustanowiono nadrzędne zasady i określono ramy legislacyjnej działalności instytucji Wspólnoty. Obejmowały one wspólne polityki, takie jak: wspólna polityka rolna (art. 38–43), polityka transportowa (art. 74 i 75) oraz wspólna polityka handlowa (art. 110–113). Wspólny rynek miał umożliwić swobodny przepływ towarów oraz mobilność czynników produkcji (w tym swobodny przepływ pracowników, swoboda przedsiębiorczości, swoboda świadczenia usług i swobodny przepływ kapitału).

          Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Traktat Euratom) określił niezwykle ambitne cele, przede wszystkim „stworzenie i szybki rozwój przemysłu jądrowego”. Ponieważ jednak sektor energii jądrowej to zagadnienie złożone i delikatne, z którym wiążą się zasadnicze interesy państw członkowskich (obronność i niezależność), te ambitne założenia traktatu musiano ograniczyć.

          D. Rozwój instytucjonalny Wspólnot

          Umowa w sprawie wspólnych instytucji Wspólnot Europejskich, która została podpisana i weszła w życie wraz z traktatami rzymskimi, ustanowiła wspólne Zgromadzenie Parlamentarne i Trybunał Sprawiedliwości. Proces zjednoczenia instytucjonalnego został zakończony Traktatem ustanawiającym Jedną Radę i Jedną Komisję Wspólnot Europejskich z 8 kwietnia 1965 r., znanym jako Traktat fuzyjny.

          Od tamtej pory zaczęto podkreślać nadrzędność EWG wobec wspólnot branżowych, czyli EWWiS oraz EWEA. Oznaczało to zwycięstwo całościowego systemu EWG nad modelem, w którym współistniały dwie organizacje o prerogatywach branżowych, oraz ustanowienie jego instytucji.

          Rola Parlamentu Europejskiego

          Jako jedną z instytucji EWWiS traktat paryski ustanowił Wspólne Zgromadzenie. Umowa w sprawie wspólnych instytucji Wspólnot Europejskich, podpisana wraz z traktatami rzymskimi, przewidywała ponadto utworzenie wspólnego Zgromadzenia Parlamentarnego i Trybunału Sprawiedliwości, co przyczyniło się do stopniowego ujednolicenia ram instytucjonalnych Wspólnot Europejskich.

          Notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny ds. Sprawiedliwości, Wolności Obywatelskich i Spraw Instytucjonalnych Parlamentu Europejskiego. Więcej informacji na ten temat na stronie Komisji Spraw Konstytucyjnych.

           

          Mariusz Maciejewski