Οι ιδρυτικές Συνθήκες

Το παρόν ενημερωτικό δελτίο εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Συνθήκη των Παρισίων σηματοδότησε το πρώτο βήμα προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο οι Συνθήκες της Ρώμης επέκτειναν τα θεμέλιά της μέσω της δημιουργίας των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Επισημαίνει τον τρόπο με τον οποίο οι συμφωνίες αυτές προώθησαν την ιδέα ενός κοινού μέλλοντος. Παράλληλα, περιγράφει τους βασικούς στόχους, τις βασικές αρχές και τις θεσμικές εξελίξεις που προέκυψαν μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ιστορικό

Οι καταστροφικές επιπτώσεις του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και η συνεχής απειλή μιας αντιπαράθεσης Ανατολής-Δύσης κατέστησαν τη γαλλογερμανική συμφιλίωση βασική προτεραιότητα. Η απόφαση για κοινή διαχείριση των βιομηχανιών άνθρακα και χάλυβα των έξι ιδρυτικών κρατών μελών (του Βελγίου, της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Ιταλίας, των Κάτω Χωρών και του Λουξεμβούργου), η οποία θεσπίστηκε με τη Συνθήκη των Παρισίων το 1951, αποτέλεσε το πρώτο βήμα προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Οι Συνθήκες της Ρώμης του 1957 διεύρυναν τα θεμέλια της ολοκλήρωσης αυτής, αναπτύσσοντας παράλληλα περαιτέρω το οικονομικό και θεσμικό πλαίσιο των Κοινοτήτων.

Νομική βάση

  • Συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα (Συνθήκη ΕΚΑΧ ή Συνθήκη των Παρισίων): η Συνθήκη αυτή, η οποία υπογράφηκε στις 18 Απριλίου 1951 και τέθηκε σε ισχύ την 23η Ιουλίου 1952, ίδρυσε την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ) και δημιούργησε κοινά θεσμικά όργανα, μεταξύ των οποίων την Ανώτατη Αρχή, την Κοινοβουλευτική Συνέλευση, το Συμβούλιο Υπουργών, το Δικαστήριο και μια Συμβουλευτική Επιτροπή. Το άρθρο 97 προέβλεπε τη λήξη ισχύος της Συνθήκης μετά από 50 έτη, η οποία ισχύει από τις 23 Ιουλίου 2002·
  • Συνθήκες περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητος και της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας (ΕΚΑΕ/ΕΥΡΑΤΟΜ) ή Συνθήκες της Ρώμης: οι συνθήκες αυτές, οι οποίες υπογράφηκαν στις 25 Μαρτίου 1957 και τέθηκαν σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 1958, ίδρυσαν την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) και την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας (Ευρατόμ). Το άρθρο 240 της Συνθήκης ΕΟΚ και το άρθρο 208 της Συνθήκης ΕΚΑΕ προέβλεπαν ρητώς ότι αμφότερα τα σύμφωνα είχαν συναφθεί για απεριόριστο χρονικό διάστημα.
  • Στόχοι

    • Δεδηλωμένη πρόθεση των ιδρυτών της ΕΚΑΧ ήταν η Συνθήκη να αποτελέσει απλώς ένα πρώτο στάδιο στην πορεία προς μια «ευρωπαϊκή ομοσπονδία». Η κοινή αγορά άνθρακα και χάλυβα επρόκειτο να αποτελέσει ένα πείραμα που θα μπορούσε σταδιακά να επεκταθεί και σε άλλους οικονομικούς τομείς, για να οδηγήσει τελικά σε μια πολιτική Ευρώπη.
    • Η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα απέβλεπε στην εγκαθίδρυση μιας κοινής αγοράς, βασισμένης στις τέσσερις ελευθερίες της κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, των προσώπων, των κεφαλαίων και των υπηρεσιών.
    • Στόχος της Ευρατόμ ήταν να συντονίσει τον εφοδιασμό σε σχάσιμα υλικά και τα ερευνητικά προγράμματα για την ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας, που τα κράτη μέλη είχαν ήδη ξεκινήσει ή που ετοιμάζονταν να ξεκινήσουν.
    • Τα προοίμια των τριών Συνθηκών αποκαλύπτουν την ενιαία αντίληψη που διέπει τη δημιουργία των Κοινοτήτων, δηλαδή την πεποίθηση ότι τα κράτη της Ευρώπης πρέπει να συνεργαστούν για την οικοδόμηση ενός κοινού μέλλοντος, καθώς μόνον έτσι θα είναι σε θέση να ελέγξουν το πεπρωμένο τους.
    • Βασικές αρχές και εξελίξεις των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων

      A. Απαρχές της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης

      Οι Ευρωπαϊκές Κοινότητες (ΕΚΑX, ΕΟΚ και Ευρατόμ) γεννήθηκαν από την επιθυμία για μια ενωμένη Ευρώπη, μια ιδέα που αναπτύχθηκε σταδιακά και ήταν στενά συνδεδεμένη με τα γεγονότα που είχαν συνταράξει την ήπειρο. Αμέσως μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, οι στρατηγικές βιομηχανίες, και κυρίως η βιομηχανία χάλυβα, έπρεπε να αναδιοργανωθούν. Το μέλλον της Ευρώπης, υπό την απειλή της αντιπαράθεσης Ανατολής-Δύσης, εξαρτιόταν από τη γαλλογερμανική συμφιλίωση.

      Η έκκληση που απηύθυνε o Γάλλος υπουργός Εξωτερικών Robert Schuman στις 9 Μαΐου 1950 μπορεί να θεωρηθεί ως η αφετηρία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Την εποχή εκείνη, η επιλογή του άνθρακα και του χάλυβα είχε μεγάλη συμβολική αξία. Πράγματι, στις αρχές της δεκαετίες του 1950, οι βιομηχανίες άνθρακα και χάλυβα ήταν ζωτικής σημασίας και τα θεμέλια της ισχύος ενός κράτους. Πέρα από τα σαφή οικονομικά οφέλη που επρόκειτο να αποφέρει, η από κοινού διαχείριση των γαλλικών και των γερμανικών πόρων επρόκειτο να επισφραγίσει το τέλος του ανταγωνισμού των δύο χωρών. Στις 9 Μαΐου 1950, o Robert Schuman δήλωσε: «Η Ευρώπη δεν θα δημιουργηθεί μεμιάς ή βάσει ενός μοναδικού σχεδίου. Θα οικοδομηθεί μέσα από συγκεκριμένα επιτεύγματα που κατ’ αρχάς θα δημιουργήσουν μία πραγματική αλληλεγγύη.» Βάσει της αρχής αυτής, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ιταλία, και οι χώρες της Μπενελούξ (Βέλγιο, Κάτω Χώρες, Λουξεμβούργο) υπέγραψαν τη Συνθήκη των Παρισίων, τα κύρια σημεία της οποίας είναι τα εξής:

      • η ελεύθερη κυκλοφορία των προϊόντων και η ελεύθερη πρόσβαση στις πηγές παραγωγής·
      • η διαρκής επιτήρηση της αγοράς, για να αποτραπούν στρεβλώσεις που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην επιβολή ποσοστώσεων παραγωγής·
      • ο σεβασμός των κανόνων του ανταγωνισμού και της διαφάνειας των τιμών·
      • η υποστήριξη του εκσυγχρονισμού και της αναδιάρθρωσης του τομέα του άνθρακα και του χάλυβα.
      • B. Από την EAK στις Συνθήκες της Ρώμης

        Μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Παρισίων, και ενώ η Γαλλία ήταν αντίθετη στην ανασύσταση μιας γερμανικής στρατιωτικής δύναμης σε εθνικό επίπεδο, ο René Pleven πρότεινε τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού στρατού. Αυτό οδήγησε στις διαπραγματεύσεις του 1952 για την Ευρωπαϊκή Αμυντική Κοινότητα (ΕΑΚ), η οποία επρόκειτο να συνοδευτεί από μια Πολιτική Κοινότητα (ΕΠΚ). Ωστόσο, αμφότερα τα σχέδια εγκαταλείφθηκαν μετά την άρνηση της γαλλικής Εθνοσυνέλευσης, στις 30 Αυγούστου 1954, να κυρώσει τη Συνθήκη.

        Οι προσπάθειες να δρομολογηθεί εκ νέου η διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, μετά την αποτυχία της ΕΑΚ, έλαβαν τη μορφή συγκεκριμένων προτάσεων στους τομείς της τελωνειακής ένωσης και της ατομικής ενέργειας στη Διάσκεψη της Μεσσήνας, τον Ιούνιο του 1955. Οι προσπάθειες αυτές οδήγησαν στην υπογραφή των Συνθηκών ΕΟΚ και ΕΚΑΕ.

        C. Η κοινή αγορά και οι κοινές πολιτικές

        Οι διατάξεις της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (Συνθήκη ΕΟΚ, Συνθήκη της Ρώμης) περιλάμβαναν:

        • την κατάργηση των τελωνειακών δασμών μεταξύ των κρατών μελών·
        • τη θέσπιση ενός κοινού εξωτερικού δασμολογίου·
        • την καθιέρωση μιας κοινής πολιτικής για τη γεωργία και τις μεταφορές·
        • τη δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου·
        • την ίδρυση μιας Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων·
        • την ανάπτυξη στενότερων σχέσεων μεταξύ των κρατών μελών.
        • Για την επίτευξη των στόχων αυτών, η Συνθήκη ΕΟΚ όριζε κατευθυντήριες αρχές και οριοθετούσε το πλαίσιο των νομοθετικών δραστηριοτήτων των κοινοτικών θεσμικών οργάνων. Περιλαμβάνονταν κοινές πολιτικές, όπως: η κοινή γεωργική πολιτική (άρθρα 38 έως 43), η πολιτική μεταφορών (άρθρα 74 και 75) και η κοινή εμπορική πολιτική (άρθρα 110 έως 113). Στόχος της κοινής αγοράς είναι να διασφαλιστεί η ελεύθερη κυκλοφορία των αγαθών και η κινητικότητα των συντελεστών της παραγωγής, συμπεριλαμβανομένης της ελεύθερης κυκλοφορίας των εργαζομένων και των επιχειρήσεων, της ελευθερίας παροχής υπηρεσιών και της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων).

          Η Συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας (Συνθήκη Ευρατόμ) έθεσε αρχικά πολύ φιλόδοξους στόχους, συμπεριλαμβανομένης της «ταχείας ίδρυσης και ανάπτυξης των πυρηνικών βιομηχανιών». Αλλά, στην πραγματικότητα, λόγω του σύνθετου και ευαίσθητου χαρακτήρα του πυρηνικού τομέα, που άπτεται των ζωτικών συμφερόντων των κρατών μελών (άμυνα και εθνική ανεξαρτησία), οι φιλοδοξίες αυτές περιορίστηκαν.

          D. Θεσμική ανάπτυξη των Κοινοτήτων

          Η Σύμβαση περί ορισμένων κοινών για τις Ευρωπαϊκές Κοινότητες θεσμικών οργάνων, που υπογράφηκε και τέθηκε σε ισχύ ταυτόχρονα με τις Συνθήκες της Ρώμης, όριζε ότι η Κοινοβουλευτική Συνέλευση και το Δικαστήριο θα ήταν κοινά θεσμικά όργανα. Η διαδικασία θεσμικής ενοποίησης ολοκληρώθηκε με τη Συνθήκη περί ιδρύσεως ενιαίου Συμβουλίου και ενιαίας Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, της 8ης Απριλίου 1965, που αναφέρεται συχνά ως Συνθήκη Συγχώνευσης.

          Έκτοτε, διαπιστώνεται η υπεροχή της ΕΟΚ έναντι των τομεακών Κοινοτήτων, ήτοι της ΕΚΑΧ και της ΕΚΑΕ. Κατ’ αυτόν τον τρόπο επικράτησε το ευρύτερο σύστημα της ΕΟΚ έναντι της συνύπαρξης οργανισμών τομεακού χαρακτήρα, και συγκροτήθηκαν τα θεσμικά της όργανα.

          Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

          Η Συνθήκη των Παρισίων καθιέρωσε την Κοινή Συνέλευση ως ένα από τα θεσμικά όργανα της ΕΚΑΧ. Η σύμβαση περί ορισμένων κοινών οργάνων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, η οποία υπογράφηκε παράλληλα με τις Συνθήκες της Ρώμης, προέβλεπε επίσης μια κοινή Κοινοβουλευτική Συνέλευση και ένα κοινό Δικαστήριο για τις Κοινότητες, γεγονός που συνέβαλε στη σταδιακή ενοποίηση του θεσμικού πλαισίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.

          Αυτό το ενημερωτικό δελτίο εκπονήθηκε από το Θεματικό Τμήμα Δικαιοσύνης, Πολιτικών Ελευθεριών και Θεσμικών Θεμάτων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφθείτε τον ιστότοπο της Επιτροπής Συνταγματικών Υποθέσεων.

           

          Mariusz Maciejewski