Prawo spółek
W tej nocie tematycznej wyjaśniamy unijne prawo spółek i sposób, w jaki tworzy ono wspólne przepisy dla przedsiębiorstw na rynku wewnętrznym UE. Przedstawiamy w niej podstawę prawną i cele związane z ułatwianiem swobody przedsiębiorczości i ochroną zainteresowanych stron. Nota obejmuje główne przepisy dotyczące tworzenia spółek, kapitału, sprawozdawczości, połączeń i działalności transgranicznej, a także unijne formy prawne, takie jak spółka europejska. Opisujemy w niej również działania służące cyfryzacji procedur dotyczących spółek i uproszczeniu działalności transgranicznej. Na koniec zwracamy uwagę na rolę Parlamentu Europejskiego w zwiększaniu przejrzystości oraz wspieraniu sprawiedliwych i skutecznych zasad prowadzenia działalności gospodarczej w UE.
Podstawa prawna
Art. 49, art. 50 ust. 1 i 2 lit. g) oraz art. 54 akapit drugi Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) dotyczą swobody przedsiębiorczości spółek i osób fizycznych na rynku wewnętrznym.
Cele
Skuteczne ramy ładu korporacyjnego tworzą przyjazne ogólnounijne otoczenie biznesowe na rynku wewnętrznym. Celem harmonizacji prawa spółek jest propagowanie swobody przedsiębiorczości (tytuł IV rozdział 2 TFUE) oraz zachowanie prawa podstawowego zapisanego w art. 16 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – wolności prowadzenia działalności gospodarczej – w zakresie określonym w art. 17 Karty (prawo własności) (zob. 4.1.2).
W akapicie drugim art. 49 TFUE zagwarantowano prawo do podejmowania i wykonywania działalności prowadzonej na własny rachunek oraz do zakładania przedsiębiorstw i zarządzania nimi, zwłaszcza w odniesieniu do spółek (2.1.4).
Przepisy UE w tej dziedzinie mają:
- umożliwić zakładanie przedsiębiorstw w dowolnym miejscu w UE, zapewniając swobodny przepływ osób, usług i kapitału (zob. 2.1.3);
- zapewnić ochronę akcjonariuszom i innym podmiotom mającym szczególny interes w spółkach;
- zwiększyć konkurencyjność przedsiębiorstw;
- zachęcić przedsiębiorstwa do współpracy transgranicznej (zob. 2.1.5).
- identyfikacji przeszkód napotykanych przez przedsiębiorstwa w UE;
- harmonizacji prawa spółek;
- zabezpieczeń przed obchodzeniem przepisów;
- uproszczenia rejestracji spółek;
- zakresu stosowania 28. systemu prawnego.
- 48-godzinna cyfrowa rejestracja za pośrednictwem centralnego interfejsu UE, przy maksymalnym koszcie 100 EUR;
- brak wymogu dotyczącego kapitału minimalnego;
- wiele klas akcji;
- zharmonizowany unijny program opcji na akcje dla pracowników (EU-ESO) z odroczonym opodatkowaniem do momentu zbycia;
- uproszczone cyfrowe procedury upadłościowe oparte na zasadzie „jednorazowej” rejestracji.
Rynek wewnętrzny sprzyja tworzeniu spółek działających w całej Europie. Obecnie w UE istnieje około 24 mln zarejestrowanych przedsiębiorstw, z których około 80% to spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Około 98–99% spółek kapitałowych to małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP) i wszystkie one muszą mieć możliwość prowadzenia działalności w całej UE na podstawie jednolitych ram prawnych.
Osiągnięcia
A. Minimalne wspólne obowiązki
Chociaż nie istnieje ujednolicone unijne prawo spółek jako takie, dzięki harmonizacji przepisów krajowych w dziedzinie prawa spółek określono pewne minimalne normy w takich obszarach jak ochrona interesów i praw akcjonariuszy, przepisy dotyczące publicznych ofert przejęcia dla spółek akcyjnych, ujawnianie informacji o oddziałach, połączeniach i podziałach spółek, minimalne przepisy dotyczące jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, sprawozdawczość finansowa i rachunkowość, łatwiejszy i szybszy publiczny dostęp do informacji o spółkach oraz pewne wymogi dotyczące ujawniania informacji przez spółki.
Za pośrednictwem pakietu z 2019 r. dotyczącego prawa spółek uproszczono jednak wiele przepisów, które miały wcześniej zastosowanie do kilku instrumentów UE.
1. Zakładanie spółek, kapitał i wymogi dotyczące ujawniania informacji
Pierwsza dyrektywa w sprawie prawa spółek (dyrektywa 68/151/EWG) i druga dyrektywa w sprawie prawa spółek (dyrektywa 77/91/EWG) należały do pierwszych aktów ustawodawczych wprowadzających zharmonizowane reguły korporacyjne we wszystkich państwach członkowskich.
Pierwsza dyrektywa, przyjęta w 1968 r., miała między innymi zapewnić społeczeństwu łatwiejszy i szybszy dostęp do informacji o spółkach i ich transakcji. Dotyczyła również ważności zobowiązań zaciąganych przez spółkę oraz nieważności jej umowy. Jest stosowana do wszystkich spółek akcyjnych i spółek z ograniczoną odpowiedzialnością.
Druga dyrektywa w sprawie prawa spółek miała zastosowanie wyłącznie do spółek akcyjnych. Zgodnie z nią statut takich spółek musiał przewidywać minimalną kwotę kapitału zakładowego (aktualnie 25 000 EUR zgodnie z art. 6 dyrektywy, a obecnie art. 45 dyrektywy (UE) 2017/1132) jako zabezpieczenie dla wierzycieli oraz jako odpowiednik ograniczonej odpowiedzialności wspólników. Określono w niej również przepisy dotyczące utrzymania i modyfikacji kapitału, a także minimalne wymogi co do treści dokumentów założycielskich takich spółek.
Dyrektywa w sprawie niektórych aspektów prawa spółek (dyrektywa (UE) 2017/1132) zmieniła te dwie dyrektywy. Za jej pośrednictwem wprowadzono również wymogi dotyczące ujawniania informacji przez zagraniczne oddziały spółek, zmienione dyrektywą w sprawie stosowania narzędzi i procesów cyfrowych w prawie spółek (dyrektywa (UE) 2019/1151). Dotyczy ona spółek unijnych tworzących oddziały w innym państwie UE oraz spółek z państw niebędących członkami UE tworzących oddziały w UE.
W 12. dyrektywie w sprawie prawa spółek (dyrektywa 2009/102/WE) stworzono ramy dla jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, w przypadku których wszystkie udziały ma jeden udziałowiec.
2. Działalność spółek obejmująca więcej niż jedno państwo
W dyrektywie w sprawie spółek dominujących i spółek zależnych (dyrektywa 2011/96/UE zmieniona dyrektywą 2014/86/UE) wprowadzono przepisy podatkowe, które są neutralne z punktu widzenia konkurencji dla grup przedsiębiorstw działających w różnych państwach członkowskich. Zapobiega to podwójnemu opodatkowaniu zysków wypłacanych w formie dywidendy przez spółkę zależną w jednym państwie członkowskim spółce dominującej mającej siedzibę w innym państwie członkowskim (zob. również dyrektywa dotycząca podatków pośrednich od gromadzenia kapitału (dyrektywa 2008/7/WE)).
Celem dyrektywy w sprawie ofert przejęcia (dyrektywa 2004/25/WE) jest ustanowienie minimalnych wytycznych dotyczących postępowania w przypadku ofert przejęcia spółek podlegających ustawodawstwu państw członkowskich. Określa ona minimalne standardy względem ofert przejęcia i zmian kontroli oraz ma chronić akcjonariuszy mniejszościowych, pracowników i inne zainteresowane strony. Aby spółki z ograniczoną odpowiedzialnością mogły korzystać ze swobody przedsiębiorczości na jednolitym rynku, w dyrektywie (UE) 2017/1132 przewidziano integrację rejestrów centralnych, rejestrów handlowych i rejestrów spółek (rejestrów przedsiębiorstw) oraz zharmonizowano zabezpieczenia wymagane w całej UE do ochrony interesów akcjonariuszy i osób trzecich w przypadku podziałów lub połączeń krajowych, a także transgranicznych połączeń spółek z ograniczoną odpowiedzialnością i spółek akcyjnych.
Ponadto w rozporządzeniu w sprawie systemu integracji rejestrów przedsiębiorstw (rozporządzenie (UE) 2021/1042) określono specyfikacje techniczne i procedury wymagane w odniesieniu do systemu integracji rejestrów przedsiębiorstw.
W grudniu 2024 r. Parlament i Rada przyjęły dyrektywę w sprawie szerszego wykorzystania i aktualizacji narzędzi i procesów cyfrowych w ramach prawa spółek (dyrektywa (UE) 2025/25). Zmieniono w niej części dyrektywy (UE) 2017/1132. Jej celem jest poprawa przejrzystości i zaufania do otoczenia biznesowego na jednolitym rynku dzięki publicznemu udostępnianiu większej ilości informacji w rejestrach przedsiębiorstw, a jednocześnie zapewnieniu ich wiarygodności i aktualności. W dyrektywie (UE) 2025/25 wprowadzono również certyfikat spółki UE, aby ułatwić istniejącym spółkom zakładanie jednostek zależnych lub oddziałów w innych państwach członkowskich. Dyrektywa weszła w życie 30 stycznia 2025 r., a termin jej transpozycji w państwach członkowskich upływa 31 lipca 2027 r. Transponowane środki krajowe będą miały zastosowanie od 31 lipca 2028 r. lub w zależności od przepisu – od 1 sierpnia 2029 r.
3. Restrukturyzacja spółki (połączenia i podziały, przeniesienie siedziby)
Przenoszenie siedziby statutowej spółki kapitałowej z jednego państwa członkowskiego do innego, a także łączenie i podział spółek stanowią nieodłączny aspekt swobody przedsiębiorczości zagwarantowanej w art. 49 i 54 TFUE (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w sprawie C-210/06 Cartesio, pkt 111–113). Zasada swobody przedsiębiorczości nie gwarantuje jednak, że spółka przenosząca się z państwa członkowskiego siedziby do innego państwa członkowskiego może zachować status spółki prawa państwa członkowskiego siedziby.
W przypadku restrukturyzacji spółki (połączeń i podziałów) akcjonariusze i osoby trzecie mają takie same gwarancje. Przepisy dotyczące połączeńspółek z ograniczoną odpowiedzialnością i spółek akcyjnych orazich podziału zmieniono ostatnio dyrektywą (UE) 2017/1132, w której zagwarantowano również ochronę akcjonariuszy, wierzycieli i pracowników.
Możliwość działania poza granicami kraju jest ważną częścią cyklu życia przedsiębiorstwa i może obejmować transgraniczne połączenie spółek, podział lub przekształcenie transgraniczne oraz daje szansę na przetrwanie i wzrost, na przykład dzięki wykorzystaniu nowych możliwości biznesowych w innych państwach członkowskich lub dostosowaniu do zmieniających się warunków rynkowych. W odniesieniu do transgranicznych przekształceń, połączeń i podziałów spółek w listopadzie 2019 r. Parlament i Rada przyjęły dyrektywę w sprawie transgranicznego przekształcania, łączenia i podziału spółek (dyrektywa (UE) 2019/2121; dyrektywa w sprawie mobilności). Ma ona usunąć nieuzasadnione przeszkody dla swobody przedsiębiorczości unijnych spółek na jednolitym rynku dzięki ułatwieniu transgranicznych przekształceń, połączeń i podziałów, a także wprowadza kompleksowe procedury dotyczące tych operacji oraz dodatkowe przepisy regulujące transgraniczne połączenia spółek kapitałowych mających siedzibę w jednym z państw członkowskich UE. Ponadto w dyrektywie określono podobne zasady dotyczące praw partycypacji pracowników, aby pracownicy byli odpowiednio informowani o ich spodziewanym wpływie oraz by zasięgano ich opinii na ten temat. Prawa akcjonariuszy mniejszościowych i akcjonariuszy bez prawa głosu są lepiej chronione, a wierzycielom spółek podlegających tym operacjom zapewniono jaśniejsze i lepsze gwarancje.
Chociaż transgraniczne przekształcenia, połączenia i podziały reguluje obecnie dyrektywa w sprawie mobilności, na poziomie legislacyjnym nadal nie rozstrzygnięto kwestii tego, czy spółka może przenieść swoją siedzibę statutową za granicę bez przekształcania się w spółkę podlegającą prawu przyjmującego państwa członkowskiego. W sprawie Polbud (C-106/16) stwierdzono już, że swoboda przedsiębiorczości obejmuje transgraniczne przeniesienie siedziby spółki w celu przekształcenia jej w spółkę podlegającą prawu przyjmującego państwa członkowskiego, torując tym samym drogę dyrektywie w sprawie mobilności.
4. Gwarancje dotyczące sytuacji finansowej spółki
Aby zapewnić równoważność we wszystkich państwach członkowskich informacji zawartych w dokumentach księgowych, przyjęto dyrektywę w sprawie ustawowych badań rocznych sprawozdań finansowych i skonsolidowanych sprawozdań finansowych (dyrektywa 2006/43/WE) oraz dyrektywę w sprawie rocznych sprawozdań finansowych, skonsolidowanych sprawozdań finansowych i powiązanych sprawozdań niektórych rodzajów jednostek (dyrektywa 2013/34/UE (dyrektywa o rachunkowości)). Wymagają one, aby sprawozdania finansowe spółki, takie jak roczne sprawozdania finansowe i skonsolidowane sprawozdania finansowe, przedstawiały prawdziwy i rzetelny obraz aktywów i pasywów spółki, jej sytuacji finansowej oraz wyniku finansowego, a ponadto ustanawiają zasady zatwierdzania osób odpowiedzialnych za przeprowadzanie badań ustawowych. Dyrektywa 2006/43/WE ma zwiększyć wiarygodność sprawozdań finansowych spółki dzięki minimalnym wymogom dotyczącym kontroli ustawowej rocznych sprawozdań finansowych i skonsolidowanych sprawozdań finansowych. W dyrektywie o rachunkowości uproszczono wymogi sprawozdawczości finansowej dotyczące mikropodmiotów, aby zwiększyć ich konkurencyjność oraz zobowiązano spółki notowane na rynku regulowanym w UE, by do sprawozdań rocznych włączały oświadczenia o stosowaniu zasad ładu korporacyjnego.
W rozporządzeniu w sprawie stosowania międzynarodowych standardów rachunkowości (rozporządzenie (WE) nr 1606/2002) ujednolicono informacje finansowe składane przez spółki notowane na giełdzie, aby zagwarantować ochronę inwestorów. Rozporządzenie w sprawie postępowania upadłościowego (rozporządzenie (UE) 2015/848), na podstawie art. 81 TFUE dotyczącego współpracy sądowej w sprawach cywilnych, pomaga rozstrzygać konflikty jurysdykcji i prawa oraz zapewnia uznawanie orzeczeń w całej UE. Nie zharmonizowano w nim materialnego prawa upadłościowego państw członkowskich, lecz jedynie ustanowiono wspólne przepisy dotyczące jurysdykcji właściwej do wszczęcia postępowania upadłościowego, prawa właściwego i wymogu uznania orzeczeń sądu. Głównym celem rozporządzenia jest uniknięcie przenoszenia majątku lub postępowania sądowego z jednego państwa członkowskiego do innego. Dyrektywa w sprawie restrukturyzacji, niewypłacalności i umorzenia długów (dyrektywa (UE) 2019/1023) ma zapewnić „drugą szansę dla przedsiębiorców”. Jest ona odpowiedzią na problemy zgłaszane przez wielu inwestorów w związku z ryzykiem długotrwałych lub skomplikowanych postępowań upadłościowych za granicą, które stanowią według nich główny powód rezygnowania z inwestycji poza własnym krajem.
5. Transgraniczne wykonywanie praw akcjonariuszy
W dyrektywie w sprawie wykonywania niektórych praw akcjonariuszy spółek notowanych na rynku regulowanym (dyrektywa 2007/36/WE), zmienionej dyrektywą ustanawiającą ramy na potrzeby prowadzenia działań naprawczych oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji w odniesieniu do instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych i dyrektywą dotyczącą zachęcania akcjonariuszy do długoterminowego zaangażowania, zniesiono główne przeszkody utrudniające transgraniczne głosowanie w tego rodzaju spółkach mających siedzibę w państwie członkowskim dzięki wprowadzeniu szczegółowych wymogów dotyczących wykonywania niektórych praw akcjonariuszy na walnych zgromadzeniach. Ustanowiono w niej także pewne prawa akcjonariuszy spółek notowanych na rynku regulowanym, w tym terminowy dostęp do odpowiednich informacji na temat walnych zgromadzeń, oraz ułatwiono głosowanie przez pełnomocnika. Dyrektywa (UE) 2017/828 wspiera angażowanie się akcjonariuszy w sprawy spółki i wprowadza wymogi dotyczące identyfikacji akcjonariuszy, przekazywania informacji, ułatwiania wykonywania praw akcjonariuszy, przejrzystości inwestorów instytucjonalnych, podmiotów zarządzających aktywami i doradców inwestorów w związku z głosowaniem, wynagrodzeń dyrektorów oraz identyfikacji, zatwierdzania i ujawniania transakcji z podmiotami powiązanymi, aby chronić akcjonariuszy mniejszościowych i zapobiegać nadużyciom.
6. Sprawozdawczość spółek
UE określa przepisy dotyczące informacji finansowych, które spółki muszą ujawniać, i audytów służących poprawie wiarygodności sprawozdań finansowych.
a. Sprawozdawczość finansowa
Wszystkie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością muszą sporządzać sprawozdania finansowe, aby monitorować stan swojej działalności oraz przedstawiać prawdziwy i rzetelny obraz swojej sytuacji finansowej. W dyrektywie o rachunkowości UE wprowadziła przepisy, aby zapewnić spójną i porównywalną sprawozdawczość finansową w całej UE.
b. Sprawozdawczość dotycząca zrównoważonego rozwoju przedsiębiorstw
Przepisy UE zobowiązują też niektóre przedsiębiorstwa, by co roku składały sprawozdania na temat skutków społecznych i środowiskowych oraz zagrożeń związanych z ich działalnością. Pomaga to inwestorom, organizacjom społeczeństwa obywatelskiego, konsumentom, decydentom politycznym i innym zainteresowanym stronom oceniać niefinansowe wyniki dużych przedsiębiorstw i zachęca przedsiębiorstwa, by rozwijały odpowiedzialne podejście do biznesu.
W dyrektywie w sprawie sprawozdawczości niefinansowej (dyrektywa 2014/95/UE) ustanowiono przepisy dotyczące ujawniania informacji niefinansowych i informacji dotyczących różnorodności przez niektóre duże spółki. Przepisy te obejmują takie dziedziny jak ochrona środowiska, sprawy społeczne i traktowanie pracowników, poszanowanie praw człowieka, przeciwdziałanie korupcji i łapownictwu oraz różnorodność w zarządach spółek (np. pod względem wieku, płci, wykształcenia i doświadczenia zawodowego). Dyrektywa ta ma zastosowanie do dużych przedsiębiorstw użyteczności publicznej zatrudniających ponad 500 pracowników.
5 stycznia 2023 r. weszła w życie dyrektywa w sprawie sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (dyrektywa (UE) 2022/2464 (CSRD)). Znowelizowano w niej przepisy dotyczące danych społecznych i środowiskowych, które muszą przekazywać przedsiębiorstwa. Więcej dużych przedsiębiorstw i MŚP notowanych na giełdzie musi teraz składać sprawozdania na temat zrównoważonego rozwoju. Dyrektywa gwarantuje również dostęp do informacji potrzebnych do oceny ryzyka inwestycyjnego wynikającego ze zmiany klimatu i innych kwestii związanych ze zrównoważonym rozwojem. Ponadto zapewnia przejrzystość w odniesieniu do wpływu przedsiębiorstw na ludzi i środowisko.
W ramach wysiłków, aby zmniejszyć obciążenia związane z obowiązkami sprawozdawczymi, niedawno przyjęta dyrektywa w sprawie tymczasowych odroczeń (dyrektywa (UE) 2025/794) zmieniła dyrektywę CSRD i dyrektywę w sprawie należytej staranności przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (dyrektywa (UE) 2024/1760 – CSDD) pod kątem dat, od których państwa członkowskie mają stosować niektóre wymogi sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju i należytej staranności. Jednocześnie Komisja rozpoczęła przegląd, aby ułatwić sprawozdawczość w zakresie zrównoważonego rozwoju i należytej staranności w ramach dyrektyw CSRD, CSDD i rozporządzenia w sprawie systematyki.
B. Osoby prawne w UE
Unijne formy osoby prawnej mają zastosowanie w całej UE i współistnieją z formami krajowymi. Unia stosuje różne techniki legislacyjne, w tym autonomiczne paneuropejskie formy prawne stworzone na mocy rozporządzeń (spółka europejska, spółdzielnia europejska i europejskie ugrupowanie interesów gospodarczych) oraz technikę 28. systemu prawnego, zgodnie z którą zharmonizowane przepisy unijne współistnieją z przepisami krajowymi, umożliwiając przedsiębiorstwom dobrowolny wybór ram UE.
1. Spółka europejska
Po długim okresie negocjacji, które trwały 30 lat, Rada przyjęła dwa instrumenty ustawodawcze potrzebne do tworzenia spółek europejskich, a mianowicie rozporządzenie w sprawie statutu spółki europejskiej (rozporządzenie (WE) nr 2157/2001) i dyrektywę 2001/86/WE uzupełniającą statut w odniesieniu do uczestnictwa pracowników w spółce europejskiej (dyrektywa SE). Na mocy tych aktów prawnych spółka może zostać zawiązana na terytorium UE w formie spółki akcyjnej, znanej pod łacińską nazwą Societas Europaea (SE). Przewidziano kilka opcji dla przedsiębiorstw, które są zlokalizowane w co najmniej dwóch państwach członkowskich i chcą stać się SE: połączenie, utworzenie grupy kapitałowej, utworzenie spółki zależnej lub przekształcenie w SE. SE musi mieć postać spółki akcyjnej. Aby zapewnić rozsądną wielkość takich spółek, w art. 4 wyżej wspomnianego rozporządzenia określono minimalny wymóg kapitałowy w wysokości 120 000 EUR.
Dzięki dyrektywie 2001/86/WE utworzenie SE nie powinno powodować zniesienia ani osłabienia systemu uczestnictwa pracowników istniejącego w spółkach tworzących tę SE.
2. Spółdzielnia europejska
W rozporządzeniu w sprawie statutu spółdzielni europejskiej (SCE) (rozporządzenie (WE) nr 1435/2003) wprowadzono prawdziwie jednolity status prawny SCE. Przewiduje ono, że spółdzielnię mogą założyć osoby mieszkające w różnych państwach członkowskich lub osoby prawne ustanowione na podstawie przepisów prawa różnych państw członkowskich. Spółdzielnie europejskie o minimalnym wymogu kapitałowym w wysokości 30 000 EUR mogą działać na całym jednolitym rynku, podlegają jednolitym przepisom, mają jedną osobowość prawną i strukturę.
Dyrektywa 2003/72/WE uzupełnia statut spółdzielni w odniesieniu do uczestnictwa pracowników w SCE, dzięki czemu ustanowienie SCE nie pociąga za sobą zniesienia ani osłabienia istniejącego w spółkach tworzących tę SCE systemu uczestnictwa pracowników.
3. Europejskie ugrupowanie interesów gospodarczych
W rozporządzeniu w sprawie europejskiego ugrupowania interesów gospodarczych (EUIG) (rozporządzenie (EWG) nr 2137/85) ustanowiono statut EUIG. EUIG, które mają zdolność prawną, umożliwiają przedsiębiorstwu z jednego państwa członkowskiego współpracę w ramach wspólnego przedsięwzięcia ze spółkami lub osobami fizycznymi z innych państw członkowskich, aby ułatwiać lub rozwijać działalność gospodarczą swoich członków, a nie aby generować zyski dla siebie. Wszelkie wygenerowane zyski są dzielone między członków. EUIG nie może przyjmować inwestycji od ogółu społeczeństwa.
4. 28. system prawny: w kierunku ram prawnych dla innowacyjnych przedsiębiorstw
28 maja 2025 r. Komisja opublikowała komunikat w sprawie unijnej strategii na rzecz przedsiębiorstw typu start-up i przedsiębiorstw scale-up. Zasygnalizowała w nim, że zaproponuje europejski 28. system, który zapewni przedsiębiorstwom jednolity zbiór przepisów, w tym unijne korporacyjne ramy prawne, bazujące na domyślnie cyfrowych rozwiązaniach. Ma to pomóc przedsiębiorstwom radzić sobie z przeszkodami przy rozpoczynaniu i rozszerzaniu działalności oraz jej prowadzeniu na całym jednolitym rynku. W tym celu system uprości obowiązujące przepisy i zmniejszy koszty niepowodzenia dzięki uwzględnieniu konkretnych aspektów w odpowiednich obszarach prawa, w tym prawa upadłościowego, prawa pracy i prawa podatkowego. Przy okazji zbadano również, jak umożliwić przedsiębiorstwom szybsze zakładanie działalności w Europie, najlepiej w ciągu 48 godzin.
Wcześniejsze inicjatywy Komisji dotyczące Societas Privata Europaea (SPE) i Societas Unius Personae zakończyły się fiaskiem.
Rola Parlamentu Europejskiego
Parlamentowi zawsze udawało się zmienić przepisy, na przykład broniąc uczestnictwa pracowników w spółkach i opowiadając się za tworzeniem różnych form spółek europejskich, aby ułatwić przedsiębiorstwom działalność transgraniczną. Za pośrednictwem wniosku dotyczącego dyrektywy w sprawie europejskich stowarzyszeń transgranicznych Komisja chce poprawić funkcjonowanie rynku wewnętrznego dzięki usunięciu barier prawnych i administracyjnych oraz stworzeniu równych warunków działania stowarzyszeń niekomercyjnych w UE, które chcą prowadzić działalność w więcej niż jednym państwie członkowskim. 13 marca 2024 r. Parlament przyjął swoje stanowisko w pierwszym czytaniu z szeregiem poprawek dotyczących lepszej ochrony interesów wierzycieli i jaśniejszych zasad łączenia istniejących podmiotów nienastawionych na zysk.
Parlament zaapelował również, by stworzyć odpowiednie ramy prawne dla fundacji. 8 lutego 2012 r. Komisja zaproponowała rozporządzenie w sprawie statutu fundacji europejskiej (Fundatio Europaea), aby ułatwić takim organizacjom działalność na rzecz dobra publicznego w całej UE.
W rezolucji z 2012 r. w sprawie przyszłości europejskiego prawa spółek Parlament uznał, że formy spółek europejskich, które uzupełniają formy istniejące na mocy prawa krajowego, oferują znaczny potencjał i należy je dalej rozwijać. Wezwał Komisję, aby w celu zaspokojenia szczególnych potrzeb MŚP dołożyła większych starań na rzecz przyjęcia statutu europejskiej spółki prywatnej (SPE). W reakcji na komunikat Komisji w tej sprawie Parlament przyjął w lutym 2013 r. rezolucję na temat odnowionej strategii UE dotyczącej społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw. Rezolucja Parlamentu Europejskiego z marca 2013 r. w sprawie statutu europejskiego towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych zawierała zalecenia dla Komisji dotyczące takiego statutu. Ponadto Parlament wielokrotnie wzywał do przyjęcia dyrektywy w sprawie transgranicznego przenoszenia siedzib spółek, a w kilku rezolucjach i pytaniach ubolewał nad obecnym brakiem wspólnych przepisów, co szkodzi mobilności przedsiębiorstw i tym samym swobodzie przedsiębiorczości.
W rezolucji z 2017 r. w sprawie transgranicznych połączeń i podziałów spółek Parlament zwrócił uwagę na prawa akcjonariuszy mniejszościowych, zasady ochrony wierzycieli oraz długotrwałość i złożoność procedur koniecznych do transgranicznych podziałów. Apelował również wielokrotnie o wniosek dotyczący transgranicznego przenoszenia siedzib spółek (14. dyrektywa w sprawie prawa spółek – dotychczas nie przyjęto takiego wniosku).
Do Parlamentu wpłynęły liczne petycje dotyczące cyfryzacji unijnego prawa spółek i operacji transgranicznych. Komisja Petycji na ogół zwraca się do Komisji Europejskiej o dostarczenie istotnych informacji lub o wydanie opinii w kwestiach podniesionych przez osobę składającą petycję (zob. 4.1.4).
W rezolucji z maja 2017 r. w sprawie planu działania na rzecz administracji elektronicznej Parlament wezwał Komisję, aby rozważyła dalsze sposoby promowania rozwiązań cyfrowych w obsłudze formalności związanych z funkcjonowaniem spółki przez cały okres jej działalności, oraz podkreślił znaczenie prac nad połączeniem rejestrów przedsiębiorstw. Parlament od dawna prowadzi badania naukowe z zamiarem wprowadzenia ułatwień cyfrowych w tej dziedzinie.
W listopadzie 2019 r. przyjęto dyrektywę w sprawie transgranicznego przekształcania, łączenia i podziału spółek. Wprowadzono w niej dodatkowe przepisy dotyczące transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych. Parlament wprowadził do wniosku istotne zmiany podczas procesu legislacyjnego.
W lipcu 2019 r. Parlament przyjął dyrektywę w sprawie stosowania narzędzi i procesów cyfrowych w prawie spółek, która ma ułatwić zakładanie przedsiębiorstw drogą elektroniczną i promować działalność za pośrednictwem internetu przez cały okres ich istnienia. Jak dotąd nie wszystkie państwa członkowskie zapewniają przedsiębiorstwom wszystkie procedury rejestracji online, mimo że taka rejestracja jest średnio dwa razy szybsza i może być nawet trzykrotnie tańsza niż tradycyjna obsługa z wnioskami na papierze. 10 stycznia 2025 r. Parlament i Rada przyjęły dyrektywę w sprawie szerszego wykorzystania i aktualizacji narzędzi i procesów cyfrowych w ramach prawa spółek.
W odpowiedzi na komunikat Komisji w sprawie unijnej strategii na rzecz przedsiębiorstw typu start-up i przedsiębiorstw scale-up Komisja Prawna Parlamentu opublikowała 30 czerwca 2025 r. projekt sprawozdania, w którym zaleciła dyrektywę na podstawie art. 50 i art. 114 ust. 1 TFUE, aby stworzyć 28. system z opcjonalnym oznakowaniem „europejskie przedsiębiorstwo typu start-up i scale-up” (ESSU) dla nienotowanych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością. Zgodnie z tym projektem ESSU ma mieć krajową formę korporacyjną harmonizującą niektóre istotne elementy. Przedsiębiorstwa spełniające szczególne wymogi dodawałyby oznakowanie ESSU do swojego oznaczenia krajowego (np. „[nazwa przedsiębiorstwa] GmbH ESSU”) i byłoby ono automatycznie uznawane we wszystkich państwach członkowskich. Państwa członkowskie nadal mogłyby zezwalać krajowym formom korporacyjnym na przekształcenie się w ESSU lub tworzenie w tym celu nowych krajowych form korporacyjnych. W odróżnieniu od tradycyjnych wymogów prawa spółek ESSU umożliwiałaby posiadanie siedziby statutowej i rzeczywistej siedziby w różnych państwach członkowskich.
Główne proponowane cechy obejmują rejestrację w ciągu 48 godzin za pośrednictwem rejestru cyfrowego na szczeblu UE, zharmonizowane instrumenty dłużne podobne do akcji (takie jak prawa do udziału w zyskach i ciche udziały) ze znormalizowanymi wzorami dokumentów oraz opcjonalne mechanizmy własności zarządczej (np. blokady aktywów i akcje dwuklasowe) wraz z oznaczeniem „własność zarządcza”. Projekt sprawozdania zawiera również ograniczenia dotyczące przekształceń transgranicznych w drodze zmian w dyrektywie (UE) 2017/1132 i wyspecjalizowane mechanizmy rozstrzygania sporów.
Jeżeli chodzi o prawo pracy, indywidualne umowy o pracę byłyby regulowane rozporządzeniem Rzym I, natomiast współzarządzanie na poziomie pracowników określałoby prawo państwa członkowskiego, w którym znajduje się rzeczywista siedziba. Oznacza to odejście od tradycyjnej definicji, zgodnie z którą współzarządzanie odpowiada prawu spółek. Zabezpieczenia zapobiegłyby obchodzeniu krajowych przepisów ochronnych, zgodnie z dyrektywą SE.
Podczas przygotowywania rezolucji Parlament posiłkował się warsztatami poświęconymi 28. systemowi prawnemu i szeregiem badań na temat:
5 lipca 2024 r. Parlament i Rada przyjęły dyrektywę CSDD. Przepisy te zobowiązują przedsiębiorstwa do identyfikowania negatywnego wpływu ich działalności, w tym działalności partnerów biznesowych, na prawa człowieka i środowisko, oraz w razie potrzeby do zapobiegania mu, powstrzymywania go lub łagodzenia jego skutków. Obejmuje to pracę dzieci, niewolnictwo, wyzysk pracowników, zanieczyszczenie, degradację środowiska i utratę bioróżnorodności. Ostatnio zmieniono dyrektywę CSDD za pośrednictwem dyrektywy o tymczasowych odroczeniach pod kątem dat, od których państwa członkowskie powinny stosować jej różne wymogi.
Ponadto dyrektywą Omnibus I (dyrektywa (UE) 2026/470), która weszła w życie 18 marca 2026 r., wprowadzono istotne zmiany zarówno do dyrektywy CSRD, jak i CSDD, w tym węższy zakres stosowania, usprawnione ramy należytej staranności oraz zmieniony harmonogram stosowania dyrektywy CSDD. Zgodnie z nim państwa członkowskie muszą transponować tę dyrektywę do 26 lipca 2028 r., a jej przepisy zaczną w pełni obowiązywać od 26 lipca 2029 r. Roczna sprawozdawczość w zakresie należytej staranności będzie również wymagana w odniesieniu do lat obrotowych rozpoczynających się 1 stycznia 2030 r. lub po tej dacie.
Po konsultacjach publicznych Komisji, które zakończyły się 30 września 2025 r., Parlament przyjął rezolucję w sprawie 28. systemu prawnego: nowe ramy prawne dla innowacyjnych przedsiębiorstw 20 stycznia 2026 r. Zwrócił się w niej do Komisji o przedstawienie wniosku ustawodawczego w pierwszym kwartale 2026 r. Zgodnie z zaleceniami Parlamentu proponowaną formę prawną UE określono jako Societas Europaea Unificata (S.EU – jednolita spółka europejska).
W rezolucji tej posłowie do PE przyjęli szereg zaleceń, aby udoskonalić wniosek Komisji dotyczący nowych ram prawnych wspierających przedsiębiorstwa w UE. Zgodnie z tymi planowanymi ramami państwa członkowskie mogłyby stworzyć nową formę korporacyjną albo włączyć ogólnounijne przepisy do istniejącej formy. Posłowie do PE nalegali na wprowadzenie jednego zharmonizowanego zestawu przepisów, znanego jako „28. system”, aby zapewnić równe warunki działania przedsiębiorstwom w całej UE. Podczas prac posłowie korzystali ze wsparcia europejskich ekspertów akademickich, którzy podzielili się swoją wiedzą podczas warsztatów poświęconych 28. systemowi, oraz z szeregu wyżej wspomnianych analiz eksperckich.
18 marca 2026 r. Komisja opublikowała wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie 28. systemu korporacyjnych ram prawnych – „EU Inc.” wraz z komunikatem pt. „W kierunku 28. systemu prawnego dla przedsiębiorstw UE”. W przeciwieństwie do projektu sprawozdania Parlamentu, w którym zalecono dyrektywę ustanawiającą oznakowanie dodawane do istniejących form krajowych, Komisja opowiedziała się za rozporządzeniem ustanawiającym w pełni autonomiczną ogólnoeuropejską formę prawną. Jej najważniejsze elementy to:
Następnego dnia – 19 marca 2026 r. – Rada Europejska zatwierdziła EU Inc. jako środek priorytetowy programu „Jedna Europa, jeden rynek”, wzywając współprawodawców (Parlament i Radę) do przyjęcia tekstu do końca 2026 r.
Notę tematyczną przygotował Departament Tematyczny ds. Praw Obywatelskich i Spraw Konstytucyjnych. Więcej informacji na stronie Komisji Prawnej.
Christophe BEAUDOUIN / Jagoda Karolina MACIEJEWSKA / Mariusz MACIEJEWSKI